장음표시 사용
211쪽
sitiem in aliquo latere destructae erant, aliar per totum corpus minutissime erant sisite. Atque observatum fuit, ἡ tum piaesertim collum fuisse diffractum , cum tota sphse-ctiu ra glacie operiebatur, quia aqua colli, utpote in minori quantitate, primo abibat in glaciem , & ita forsitan cUr-nmobam. vaturam vitri primo findere incipiebat. Post hanc partem r- Congelatam reliqua aqua quaquaversum Vim eXercebat, vel quia partem colli debiliorem inveniebat, vel quia aqua in ipse congelata inserviebat alteri instar cunei contra Vacuum internum ejusdem colli, atque ita id facile rumpebat destruebatque. Hoc postea secutum non est, quando sphaerae pars iuperior eXtra glaciem eminebat, neghac operiebatur. Quantus fuerit impetus hujus rarefacitionis, eX eo Comprehendi potest, quod quando colla
perpendiculariter ad horiZOntem erecta erant, clim rum obhi Misapehantur, usque ad altitudinem duorum aut trium cubi-quantatorum saliebant 'magnamque glaciei quantitatem . quas vi H 7
Vasa cooperibantur , in aerem quaquaverium displodebant.
Tandem in animum induximus sphaeram fundere eX Thes. XXIOrichalco, crastitiei circiter duorum Philippaeorum, Fig I, quae nullam aperturam quam in fundo haberet, 1ed quae claudi poterat accuratissima cochlea , & ferrumine. Ut vero postea integram sphaeram glacialem eXimere possemus, incisuram leVem linearem in superficie vasis fecimus , in qua, facta congelatione, Vas torno impositum subito secari posset: Hic vero aliquid admirandum ab aqua Sphaera cu-
factum fuit, cum enim abibat in glaciem, hic loci vas dif- ' et
fregit, insensibilem inaequalitatem , quam levissima inci- bilibri.sura metallo etiam si crasso induXerat, reperien S. Quam Tha.XXIob rem aliam composuimus sphaeram, quam in omni sui fg parte aeque densam fimiamque reliquimus, quae glaciei
212쪽
I3a EXPERIMENTA CIRCA fuit imposita , sed nihilominus Sc haec, omnesque aliae fuerunt autem multae) rupise fuerunt in diversis locis, in quibus Aqua minorem resistentiam experiebatur.
1hh. XXI T andem in sphaera purissimi auri, ejUS magnitu- 3, 1 dinis, ac in figura delineata est, periculum fecisi'. ii is muS. Haec a Ctem in multi S congelationibus nullum rup- sphara Au- turae manifestum signum edidit, quod in principio non parum admirati sumus , hinc nonnulli ita ratiocinari in- In princi- cipiebant, forte spatium rare fastioni necessarium sumi po-ὶu h. t Uisset a crassitie metalli, quod propter suam mollitiem a
rupturis. Viribu S aquae sensibiliter condensaretur, eodem modo ac stannum, agentum & aurum, malleo iustam , per totam Ratiociui- suam substantiam in minus Volumen densatur. Sed cum
.illis ubi in d inde Obier Vatum esset, sphaeram, quae in principio suo tali neei- indo partim per applanato insistebat , post memoratas dcvt - congelationeS non amplius stare poste, colligebat quilibet facillime, unde hoc oriebatur. Quia sphaera satis accurate ad figuram globosam reducta videbatur, ut tutius considere postemus supponamuS eam ab aliis congelationibus nondum fuisse ista iam ) utrum in eodem statu maneret , an Vero aliquantum incresceret, circulum Vel filum orichalceum fecimus, qui accuratae caperet sph3 Hurum ex Iae circulum ma Ximum. ΕjUS ope ad quamlibet con-t dythi elationem examen instituimus deprehendimusque sphῖea Oipibus A Iam semper dilatari: nam purissimum aurum propter su-
inter ana mollitiem & flexibilitatem semper magis magisque ex- Δῶ tendebatur & attenuabatur. Quin imo si sphari a forte eX fuso composita fuisset metallo, mujto plus extendi potuisset, sed quoniam constabat eX duabus partibus, secum in-
Sphaeram- vicem Ope ferruminiS argentei Conjuncti S, tandem rum pebatur, atque ruptura, quae a fertamine argenteo OIie
213쪽
ctionis Aqua vasi inclusa, dum con
Ut hanc mensuram in 'estigaremus, cogitatum fuit de Componenda sphaera metallica, praecedentis simili, sed rotunda, & quam judicabamVS adeo crassam. re., ut vis rare Chionis eam rumpere non posset: hanc aqua Aqua iv. impletam cochlea clausimus, & more solito congelatio- h, ni commisimus. His ita fastis, in pringi pio in UenimuS si stima con- aquam abire in glaciem non transudando per metalli ''R
posita fuit, atque ab omni parte uniformiter tenuissimum leuma I me quasi folium abra sum fuit, curando ut quantum fieri posszzz set, figura maneret sphaerica. Quo facio, secunda vice tis . spmera impleta fuit aqua, & glaciei imposita, cum autem Modiis j
nec tum intus congelata rumpebatur, iterum illam sensim ita, this attentiavimus, donec tandem ob congelatam aquam sub- crassiti tilissimam fissuram agebat. Hoc eXperimentum cum tri- 8 'η bus repetitum fuit sphaeriS, quarum Crastissima erat, quem-pites asia admodum in figura 4. Tab. XXI. delineatur. Colligi Hur proinde ex hisce potest, quaenam fuerit maxima crastities, quam superare potuit rarefactio aquae vasi inclusae, dum congelabatur. His ita detectis illam vim comparare 'voluimus cum pondere; quod obtineri Posie Videbatur, si poηδελὸfunderetur eX eodem metallo ejusdem roboriS & crassi, compararitiei ac sphaera fuerat, annulUS , formae Conicae, ita huic inseri posset conus ferreus , cujus externa superficie S accurate congrueret cum interna superficie annuli, praeterea hoc ferrum tantopere eminebat supra annulum, quanta circiter erat hujus altitudo. Quibus ita praeparatis cogitavimus de his imponendis crassiore lapideae tabulae ,. in . medio foramine rotundo pertus e , aliquantum L am-
214쪽
tio facilius periposet. Di duitas
ampliori, quam interior annuli erat cavitas. Nostriani nonnulli postea volebant ferreum conum pondere imposito onerare, Vel a parte inseriori appendere idem pondus ex unco infixo axi hujus ferri, ita ut vis ponderis directe operantis traheret ferrum intra annulum, atque ita huic aequabilissime vim inferret: Cum vero ferrum ob applicatum pondus ad aliquod signum haerebat, addidimuS eo usque mole culaS plumbeas , donec pondus minimum, quod annulum rumperet, invenimus. Ut tandem certiores essemus, annuli cohaerentiam majorem non eUasisse ob contactum baseos supra asperitatem lapidis, apud animum statuimus circa foramen tabulae afferruminare laminam chalybis politam, atque etiam levigare & polire basin inferiorem annuli, ut hoc modo contactus in sola circuli circumferentia fieret, quo propter levitatem politi chalybis, omnis attactus , qui minima resistentia annuli rupturam impediret, tolleretur. Quia vero ad annuli tantae crassitiei resistentiam superandam pondere immenso nobis opus serisset, arbitrabamur idem obtineri posse examinando resistentias annulorUm multo tenuiorum , sed diversae crassitiei, & altitudinis, atque in usum VO- cando pondera multo facilius tractanda , quoniam post repetita tentamina cognoscentes Vires, quae ad quemlibet frangendum requirebantur , potuissemus eodem modo invenire , quantum requisitum fuisset pondus , quod primum rumperet annulum , crassitiei ejusdem aciphaera , atque ita proXime haberemus VireS rarefactioniS, quas aqua vasi inclusa inter congelandum
Ilianc nobis proposueramus conceptum, sed cum dein- cepS Observabamus in secandis sphaeris distractis, quod vel aliquis, vel notabilis semper dabatur defectus ex fusione oriundus, vel ex locis inflatis , vel ex foliis loco uniti metalli sbi impositis P inserentibus metallo inaequalem cohaerentiam, quibus, nos incertos reddentibuS,
215쪽
cognitis , ulterius pergere noluimuS. Quamvis autem voti compotes facti non simu S, omittere tamen noluimus, quidnam ad hoc experimentum perficiendum meditati sumus. Ad minimum enim inserViet aliiS monendis, ne Rufioues eidem viae insistant, qua ad optatum sinem non perUeni- quarenos; rent, forte quoque inserviet aliis excitandis, vel ad memoratas dissicultates tollendas , Vel ad aliam felicio-ppes eudae
remque viam inveniendam. non erant.
Ex Experimento de metalli hujus cohaerentia instituto, atque in nostris descripto Dissertationibus Philico - Geometricis , colligi satis facile potest, firmitatem hujus orichalceae sphaerae a glacie disi ruptae suisse aequalem ponderi librarum a Tao , adeoque glaciem in diffringenda hac sphaera tantas adhibuisse vires, ac si pondus totidem librarum elevasset. Est hoc Florentinum experimentum multo elegantius accuratiusque , quam nullum aliud a p0sieris factum, unde suspicari sere teneor, hoc non multum innotuisse: BoYLE Ustir Histor. Frigoris titulo Io tradit, se tubum aeneum, tres circiter pollices latum, aqua implevisse , quae per artificiosam congelationem dilatata , pondus 74. librarum sublevavit: verum secundum hoc Florentinorum periculum , multo majus pondus elevasset , uti quoque ex effectibus in ferrum editis , quos statim describam, patebit. Notat praeterea BoYLEUS , se vas stanneum aqua impletum cochlea clausisse, glaciem vero id ita disrupisse, ut latam
Admirandam glaciei se expandentis virtutem expertus quoqHesuit IJUGENIUS, qui anno 166 , cum saeviret hyems acerrima, tubum stlopeti ferreum aqua implevit , hujus unum eXtremum ferruminari jussit, alterum cochleae ope vi adactae occlusit, ac ne aeri ullus pateret aditus liquefactum plumbum superfudit; ad sui cubiculi fenestram gelido aeri tubum noctu exposuit, qui circa horam septimam matutinam magno cum strepitu crepuit , aefractus est in ea parte , quae minus firma erat & crassa. Rima quatuor in longitudinem pollicum visa est , per quam glacies Variis bullulis in sui medio distincta erupit. Vide DU HAMEL Hs. Acad. Reg. Lib. I. Sect. a. Cap. I. Idem vero experimentum cum simili tubo ferreo repetitum a Cl. BUOT eundem rupturae sortitum
216쪽
1 6 ADDITA MENTUM.fuit effectum vid. DU HAMEL Hibi. Acad. Reg. Lib. I. Ses. 6.Cap. 3. pag. 93. Verum integras d0m0s aliquando glacies elevat, arbores findit , parietes rumpit cum ingenti fragore , quemadm0dum in his terris aliquando vidi, & AUTOR princip. Nat. parte V. in Suecia observavit: est igitur glaciei vis eXpansiva major, quam
ullius huc usque noti corporis. Quaeritur merito , unde tanta vis glaciei, quae tam densa frangat metalla Crediderunt nonnulli glaciem formari, cum aqua motu suo intestino orbatur aut igne, eam proinde condensari, & quia aqua est admodum dura & incomis pressitis, glacies adhuc durior magisque incompressitis erit , verum metalla a frigore contrahuntur , latera ergo vasis metallici glacie pleni impingunt in glaciem cedere nesciam, cumque ulteTiUS a frigore condensantur , necessario finduntur, atque eo modo Vas metallicum quodcunque rimas agit. Quicunque experimentR congelationes spectantia instituit, facile videt hanc sententiam , utcunque subtilem & acutam, non tamen clam experientia convenire , magnisque difficultatibus urgeri. Nam vas metallicum aut vitreum calidum penitus impleamus aqua seque calida, ita ut nullum spatium in eo supersit, accurate claudatur, refrigeris c0mmittatur fere usque ad punctum c0nglaciationis, tum vas n0n erit amplius plenum aquae , sed in superiori parte spatium Aqua non impletum es id satis amplum continebit, quia aqua a frigore plus con densatur , quam metallum aut vitrum. Aqua nunc aucto Vel tantillo frig0re abeat in glaciem , contrahetur quidem aliquom0d0vas, sed haec contractio multo minor est, quam ut aquam ad t0 tam suam capacitatem implendam cogeret, licet p0namus AqHZm mansisse ejusdem voluminis ac ante cum tamen aucto frig0re c0ndensari debuisset, adeoque a veritate paululum abfuisse videntur, qui metallum frangi a glacie , quia ab eodem frigore plus condensatur qHam aqua , statuerunt. Praeterea glacies non est aqlla condensata, sed rarefacta, nam omnis glacies, sive ex aqua Aere O bata , sive Aeris plena gignatur , est rarior quam aqua . oml javasa quae a glacie franguntur , semper magis tument eXpansa, quam cum aquam fluidam in se claudebant ; ostendit hoc Experimentum Florentinum in globo Aureo Aquae pleno factum, quam claristinae, ct praeter hoc omnia alia experimenta, quae unquam in metallicis vasis cepi: quamobrem vasa non franguntur , quia a frig0re nimis c0ntrahuntur , sed quia nimis distenduntur extr0rsum a glacie , se maximis viribus in majus volumen explicante. Alii crediderunt aerem in p0ris aquae haerentem , Vim summamula
217쪽
ADDITA MENTUM. 23 elasticam aequirere, eam se expandere isto nisu, quo vasa hanguntur, simulac bullulae antea exiguae 2 per omnia aquiae interstitia dispersae colliguntur in bullas majores: Laborat haec sententia ea dissicultate, quod aqua orbata aere ct in glaciem abeutis, vasa metallica ct vitrea etiam diffringat: praeterea dubito, an aer ab aqua absorptus tantopere condensatus fuerit, ut postea in moles ma- j0res collectus vasa metallica adeo firma ct crassa , ct quae extrinsecus a pondere atmosphaerae comprimebantur , frangere possit; cum BoYLEUs Atmosphaeram se decies & ter condensasse in sel0Pet0 pneumatico absque ruptura metalli tradiderit : Aer igitur ab Aqua absorptus plus condensari debuisset, ut postea sibi libere
commissus tanto majores expansionis vires exerceret, quam si decies ter fuisset condensatus r id autem non admodum verosimile videtur. .
Expanso glaciei, ct quidem expansio cum tantis viribus indicat profecto maximum motum in partibus, nisumque illi, quem c0rpora elastica exercent, similem. Solent omnium corporum partes ejus-m0di nisu d0nari, quando aut igne copiose agitantur, vel effervescunt , putrescunt , fermentantur. Partes glaciei a copiosiori igne concitari nemo satuet, quippe frigent, ct est frigus ignis privatio. Putredo inv0cari nequit , nam ubi putrescentia , ibi ignis sumper adest , insuper aqua pura pBtrescit nunqliam. Fermentati0 non datur, nam ad eam liber aeris accessus & ignis aliquis postulatur; in clausis vero vasis ad aquam vel glaciem aeris accessus non datur. Restat igitur sola effervescentia, sed nunquam flu, dum solum per se effervescit, requiritur ad id mistura ex duobus diversis, aut ex pluribus: Ejusmodi effervescentiam hic quoque dari, eam esse violentissimae rarefactionis causam admodum vero- simile est. Nam probabo in sequentibus ad glaciei formationem accedere aliqu0d subtile corporum genus , pr0cul dubio salinae indolis , quod per poros metallorum penetrat , hoc aquae mistum , primo estervescit, dein partes jungit , n0Va autem accedente copia , iterum fiet estervescentia cum partibus nondum conjuni iis, idque perseverabit , quamdiu in glacie adhuc partes solutae dan tur 9 accessus corpusculorum eorum subtilium iit: si proinde omnes glaciei partes fixae semel sint redditae non amplius effervescent, neque eXpandentur: Hoc in glacie quoque observamus, solet haec
quippe usque in certum volumen expandi, ct tum non amplius. Pa tes Vero corporum in effervescentia nisum a se recedendi summum acquirunt, uti omnia experimenta effervescentias spectantia ostendunt, quid ni igitur partes aquae summo nisu donabuntur , atqNe
218쪽
adeo vasa coercentia expandent, diffringent. Quod hanc sententiam de effervescentia c0nfirmat, addam omnia corpora quae nivi vel glaciei imposita , affusa , aut admilla, c0nglaciationem Mnae juvant, semper cum nive Vel glacie effervescunt, uti docet eorum solutio : veluti igitur ab iis in tractabili a nobis copia affusis mistisque effervescentia fit, quid ni a partibus eorundem subtilissimis pervaserum poros penetrantibus, effervescentia excitabitur nihil repugnat. Glaciei ergo expansiva virtus oritur a corpusculis subtilissimis in atmosphaera volitantibus, atque admistis, cum ea effervescentibus , eamque figentibus in 'firmam solidamque massam. Ex hae effervescentia forsitan pendet glaciei evaporatio, quam aeque in vacuo ac aperto aere fieri observavi, quippe solent effervoscentes liquores semper fumum pr0ducere volatilem.
219쪽
ExpERIMENTA CIRCA CONGELATIONES. IJ
Ad messurandam maximam dilatati
Hoc experimentum duobus secimus modis : tam ope Eucti- mensurae , quam ponderiS. Quod ope men- m ' hsurae factum est, ita se habet. QuaesivimuS tubum Vb Iuyrastviutreum adeo aequalem ac fieri potest, quem clausimus ab modis una parte, implevimuS aqua usque ad medium, hunc posuimus nivi minutissime contritae, mistaeque Ctam Sale, mensurae. donec congelaretur. Comparata deinde altitudine Cy- Moler anui lindri antea fluidi, tum congelati, ab eadem base , de-fuidre est adprehendimuS proportionem illius ad hanc fuisse veluti
Ρraecedens exherimentum tantum nobiS Visim non Ratio, qua- fuit . ut illi soli sidendum foret, judicabamus enim re jμ φω'tubum vitreum dari non posse quippe re vera non te pyivio eoecundum aliam sit normam , quam quod flatu artificis rimento incomponatur) ita perfecte cylindricum, quin vel aliquam inaequalitatem habeat , unde nequaquam adeo accurate ac requiritur , mininiae proportiones altitudinum cylindrorum aq rae in ipso contentae capi postunt. Ut igitur Tubus pi-VaS accuratius cylindricum haberemus , sumsimus tam brevioris sciopeti vulgo pistola dicitur ) ita intus estis ad per-eXterebratam, ut tam perfecte cylindrica evalerit, ac D'βWMμ' instrumentorum ope fieri potest. Hanc deinde ab ea parte, 'ad quia pulvis incenditur insXa ipsi accurata cochlea) lamina bibit, in
chalyhea plana, clausimus, illique immissis sex Aquae digitis tu.
220쪽
introtrusimus cylindrum ligneum huXinum, accuratis sinea torno confectum, ut CaVitati sis talae congrueret, hunc copioso oblinivimus oleo & sebo, ne aquam in se absorberet. Hoc, ut orificium obturaretur , sistulae lin- misso, invertimus fistulain, ita ut omnis aqua in basin cylindri decideret, atque aperto foramine pyrophero propulimus aquam surtum supra Cylindrum ligneum, donec eam ex dicto foramine effluere vidimus. Deinde & hoc foramen Clausimus Cochlea, iterumque conversa fistula antequam vero aqua infundebatur signum dedimus, cylindro ligneo ad fundum fistulae protruso , ad qUam- . . . . nam altitUdinem orificium fistulae esset signavimus rursus ut eliseisi qUO Usque sequebatur aquam. Quo facto illam circuma pei aliu- dedimus nive, copioso sale permista & spiritu Vini as o bui. perili, qu Veluti cuilibet jam notum est, admodum intendit vim glaciei ad congelandum. Cum fistula ita spatio cis citer Ia minutorum in ni Ve fuerat, signum, quod radebat orificium , elevari visum. fuit, quantum est crastities
Philipppei piastra) & brevistimo tempore adscendit ad
altitudinem duplo majorem , sed postea non amplius movebatur , quamViS frigus alia nive & magna salis quanti- A qua com tale intenderimus. Tandem elapsa hora fistulam eXemi- bti '' mus , quam deprehendimus adeo frigidam , ut manu Vix deprehendi potuerit, unde credidimus ipsam intus in se concludere glaciem : ad hoc autem credendum majuSargumentum dabatur, quia aperto foramine pyrophero , cylindrum ligneum adegimus in parietem , sed ne quidem crassitiei capilli introrsum trudi potuit, atque eXCeptis aliquibus minutissimis guttis , quae eX eodem seramine effluebant, ne gutta vel ex fistula vel alia parte emanare visa fuit, imo tandem per foramen pyrophewm ntromittente S acum eXplorandi causa, percepimuSDv ilim mo laciem fuisse formatam. Verumtamen e X his omnibuSseu, fuὸhit mriit Certi asserere aUclem VS, quia cum his omnibus fieri m- conglaciata. hilominus posset, ut aqua in omnibus stipartibus non foret