De exilio apud Romanos inde ab initio bellorum civilium usque ad Severi Alexandri principatum ...

11쪽

aut eorum, qui eiusdem civitatis erant ). Quare cum alius civitatis iura ab alia non Observarentur, quoniam foedera, quibus etiam cum hoste depincitur sides, nondum saeta erant, exilium non poterat esse iustunt; nam si quis patria profugus in alienam civitatem receptus postea in civium suorum manus inciderat atque interlaetus erat, certo iure erat caesus. - Gradus autem plures sunt societatis hominum: gentiles artissime inter se coniuncti sunt; latius patens gentibus nonnullis inter se foetetas est, quod est principium urbis et quasi seminarium reipublieae; Sequuntur ei Vitatum coniunctiones sive eognationis vine ulis coniunctae erant sive fiebant, ut eodem mereatu uterentur eosdemque deos colerentant praedam de communibus hostibus ea perent. Quorum foederum mneula etsi minime arta erant, tamen, cum altera alterius foederatae civitatis iura observare deberet, tune primum, quamquam id mederum verbis non eXpressum erat,

ipso laedere laetum est, ut exilium iustum esse posset. Nam si quis a laederatis in ei vitatem receptus erat, is novae civitatis iure a suis popularibus tutus erat; itaque iure exilium eonstitutum est ). Roma vero urbs inde ab initio eum ceteris Latinis urbibus foedere so elata erat, et Polybius inter urbes, in quibus Romanis exulare ius erat, nominatim praeter Neapolim et Tibur et Praeneste commemorat β). Sed in foederibus

Cf. quae Hugo Grotius de ea ro scripsit; de iure belli aepaeis, Proles. : ,εocietatiδ eustodia, humano intellectui conveniens, fons est eius iuris quod proprie tali nomine appellatur: quo pertinent alieni abstinentis otc. - ib. ΙΙ, 15, 5. - Ηobbes, de cire Ι, 5, 2. - Varro t. l. V, 3: eo verbo fhhostisμJ dicebant peregrinum, qui avia testi

bus utereturμ', et .

Ex omnibus rerum gestarum monumentis colligi potest, quidquid in rebus humanis prosectum est, id omne consociatione hominum esse proraetum. Consociatione enim factum est, ut et eadem iura ad pluros pertinorent et laboros hominum operis distributis levarentur. Eaque quasi lex vitae generi humano dicta esse videtur, ut quot aetatis tot consociationis gradus aseendat.

φὶ Cf. p. 1 n. l. - Tibur: Μ. Claudius, Liv. III, 58. Dion. XI, 46. - cf. Liv. IX, 30. - Μ. Matienus, a. DLXXXIIU, Liv. XLIII, 2.

- Praoneste: P. Furius Philus, ib. - Lavinium: Collatinus. Liv. II, 2. Dion. VIII, 49. - Lanuvium: M. Volscius, Liv. III, 29. - Ardea:

12쪽

oxilii landamenta posita esse etiam eorum non iusta exilianos docent, qui, cum poenam sibi inrogatam legitimam esse negarent, ad eas gentes, quibuscum Romanis medera non crant, sugerunt, et civitate Romana non deposita hostilem in patriam animum gesserunt: Coriolani sabula, nobile eiusmodi fugae exemplum fietum, et ceterae, tuae nobis traditae Sunt, eausae i) demonstrare videntur Latinos veteribus illis temporibuη foedera inter se, non cum finitimis nationibus iniisse, eum alienigenis autem civitatibus inter se foederatis, veluti cum Tuscis, eontinua bella gessisse tantum ob indutias interdum intermissa ). Inter Latinos autem mutuum exilii ius suisse cum ex aliis rebus colligi potest, tum apud Ciceronem scriptum invenimus fuisse, quibus Romae exulare ius esset δ). Sed cum Latinarum civitatum societas dirempta e88et Romanum quo imperium etiam ultra Latii fines late pateret, foederum exiliorumque ius commutari coeptum est et in iis solis Latinorum civitatibus, quae etiamtunc sui iuris erant, ut Tibure et Praenesto, Romani exulabant ). Praeterea et

Geli. XVII, 2 l, Il: Murcius Coriolanis ad Uinc , qui tu m hostea erant, a rep. descisis bellumque populo R. fecit. η Liv. II,

regis liberi: Liv. I, 4 l. - Tarquinia gens: Liv. I, 60 etc. Κ. Quinctius ad Tuscos profugit: Liv. III, l3. Dion. X, 8. - Ap. Ηordonius, sugitivorum dux, Sabinus orat: Liv. III, 15. Sed cf. Dion. X, 14-I5. Nam moderis su utinam hanc fuissct arbitror: aeterna P eδto; cf. Cic. pro Balbo XVI, 35: - nihil est enim aliud in foedere nisi ut pia et ueterna puta Ast.' Finis belli foeduε erat neque pax sine foedero. Varro I. l. V, 86: ἡ nam per h sc. setialest sebat, ut iuuuin conciperetur bellum et leunil inde deAitum, ut foedere Iides pacis conMitueretur. - CL quuo Hobhes, de eive I, I, 12 de se a re scripsit: hnegari non

potest, quin δtatu3 hominum naturalis antequam in Rocietatem coiretur,

bellum fuerit; neque hoc simplicuer, sed bellum omnium in omneε μ' Cic. de or. I, 39, 177. - Nescio an etiam fabula de Romuli

asylo sero iuventa huc spectet.

13쪽

Tarquinios ) et Neapolim ) et Nueeriam δ) perfugia exulum

persaepe fuisse aecepimus neque dubium est, quin omnes liberae vel foederatae civitates et Tufeorum et Graecorum et ceterarum gentium eodem iure uRae sint. Haec vero inter

Latinas ct ceteras civitates disserentia suisse videtur, iluod in his, non in illis exuli, ut civis seret, adleetione opus erat ). Coloniae autem Latinae eadem, qua ceterae Latinae civitates, condicione erant et, quoniam sui iuris erant, exilii ius habebant . Iam vero Italia relicta nonnulli exules alias terras petunt, pars, quod in remotiore urbe tutiores ab inimi eorum insidiis Se esse putabant, pars, ut in Graeciae urbibus, quae eis

rebus, quae ad exhilarandam Ornandamque vitam l)lurimum momenti sacere censentur, abundabant, vitam tueundiorem viverent; atque in earum civitatum numero multae erant, quae

nobiles ac divites Romanos libenter acciperent. Quamquamcnim non multae foederatae erant civitates, liberarum non ParVus numerus erat; quas ipsas quoque ius exilii habuisse constat'). Praeter Massiliam ) in provinciis Oee identis Tarrae Onis et Gadium') mentionem saeto. Graecia vero Asiaque

3 Cn. Fulvius: Liv. XXVI, 3. ) Pol. I. I. In cam urbem Pleminius abiro voluit: Liv. XXIX, 21. - Do Horaclea cf. Cic. pro A. VIII, 2l; XXII, 50; 1iro Areh.

IV, 6. Sed noscio, cur et Steberi, in program m. IIMensteinensi, et Zumpi dicant M. Lupullum in ea urbo exulasse. Cie. pro Bratio XI, 28: Q. Maximus C. LRonas Q. Philippus. Exilii ius eum alias tum has urbes habuisso conici polosi: Camerinum

Cic. l. I. XX, 47. M. Liv. IX. 36. XXVIII, 4bJ; Iguvium t Cic. l. Ll; Ravennam Cic. l. fam. VIII, I, 4.l.

3 Cic. pro Balbo XI, 27: ἡ ... φιλ commune liberorum rat PUulorum non 'riurium foederatorum: eae quo intellegi nec se rat aut nem nem eae sociis eidem fieri posse aut etiam po/εe eae foederatis. Τ) Sed nullius eis temporibus Massiliae exulis auctores nostrimentionem faciunt.

3 Tarraeo: C. Poreius Cato, Cic. pro Balbo XI, 28. - Gades:

14쪽

plenae exiliis: L. Opimius Dyrrhaehit, quae urbs bello contra Teutam gesto a Romanis libertatem adepta erat ), exulabat et Athenis Rhodique, ilitibus in urbibus iani illis temporibus

permulti nobiles Romani omnium bonarum artium eultu invitati versati esse traduntur, exules esse solebant'). Mumnui autem, quilipe luem Deli exulasse Appianus seribat δ), causanos docet Atheniensium exilii ius etiam ad colonias, quas κλ ρουχίαc appellabant, pertinuisse; neque in ea re Athenienses a iuro communi liberarum civitatum diseessi8se arbitr0r, cum eiusmodi colonias partes ei vitatis Atheniensium fuisse eonstet. Nesiue dubium est, si iiii, limibus urbibus in Asiae ora sitis Antioelio devieto Romani libertatem conces8erant, eae omnes exulum perfugia persaepe suerint fi).39. - Naevium, si a. DL' Uticae mortuus sit, non in iusto exilio fuisse eertum cst. ICL Teutal, R. L. G. g. 95.l in Cic. pro Sest. LXVII, 140. - Cf. Κulin, Eerfaεmno Jes R. Rei es II, p. II n. 88. - Eadem condiciono et Cercyram et Apolloniam iam tum fuisse puto.

3 T. Albucius: Cie. Tuae. V, 37. 108. - Metellus Numidicus: Liv. m. 69; fieri certo potuit, ut Rhodi cxulans tamen Trallibus Iados quosdam spectaret: Val. Max. IV, 1, 13. CL Geli. XVII, 2, T. - Εxulos Italici in Acarnania: Liv. XXXIII, 17. App. h. c. I, 37 cit. - CL Strab. p. 486. Κuhii l. L p. 42. ) Chios, Erythrae: Κuhia l. l. p. 16. - Q. Servilius Caspio Smyrnao Oxulabat: Cic. pro Balbo XI, 28. P. Rutilius Rufus, qui

sortR8Se non condemnatus erat, cive Smyrnae factus est. Cic. I. L;

15쪽

l. De exilis inde ab initio bellorum civilium usque ad principatum Tiberii.

a. I e aquae et ignis interdictione.

Exilia; postliminium; ασυλια; status permutatio; publicatio honorum.J

Ε0dem sere tempore, quo aquae et ignis interdictio poenae locum in republiea obtinuit, alia quoque ex parte exilii ius mutatum est. Seille et cum bello sociali omnibus Italicis ei vitas Romana data esset Τ), nullo in Italia perfugio exulibus reli to trans mare fugere coaeti sunt. Sane opponi potest Oppiani eum damnatum per aliquot annos lii Olie Romam vitam traxisset). Sed nequaquam inde colligi potest id ei cuiu tristus et emul errares atque undique caeclusus per leges licuisse; nam qui tune dominabantur, Oppianicum iniuste condemnatum esse putabant, ut omittamus totam Italiam per eos annos bello servili commotam eme. Neque magis ex eo, quod populus Ciceronem sub mortis poena in Italia morari vetuit, reete colligitur exuli praeterea licuisse in Italia remanere; ideo enim Clodius minas illas legi inseruit, ut magistratus omeli admoneret β).

3 Liv. ep. LXXX. - CL Cie. pro Mil. XXXVIII, 101. 3 . Desertus ab omnibus' erat et in villa amici latitabat. Cic. pro Cluent. LXI, 170. LXII, 175. - Ne tuo quicquam Q. Pompeii Rufi causa docet, quom a. a. ii. e. DCCII' damnatum Caulius prima anni sequentis parte scribit Baulis degero. Cic. fam. VIII, I, 4.l Nam ex eadem epistula omnes foro nesciisse, ubinam gentium illo esset, colligi potest. Val. Mnx. IV, 2, 7 ad postorius tempus refero. J Do tota Ciceronis causa cf. Zumpi Rom. Crim. - Rectu I p. 427 ss. - Cie. ad Are. III, 1 - 7; pro Plancio XXX ss. etc., orationes post reditum. Dio XXXVIII, 17.

16쪽

Quamquam, quo confugerint ultimis liberae reipublieae tempestatibus exules, raro traditur, certe constat quosdam eorum aut Athenas λ) sedem sibi elegisse aut Massiliam', quarum urbium foedera a Romanis diligentissime observabantur. Praeter Massiliam et fortasse Ravennam δ) oecidentis urbem nullam exilii causa auctores n0Stri memorant, complures autem orientis; ita Corcyram exules c0nveniebant, eui insulae iam pridem a Romanis libertas concessa erat ), et in oram ei eontrariam Item Cephalleniae') esse solebant et Patris Τ), cuius urbis Memmius quidam civis laetus esse tra

ditur, et Rhodi ') et Mytilenis, in urbe a Pompeio libertate donata' , et Cygiei, quo Cicero ire voluit, et Mileti, quam

') A. Manlius Torquatus: Cic. fam. VI, 3, 4; 4, 5. L. Caninius Gallus: Cic. ib. II, 8. 3. IZuinpt, Crim.-I' c. p. 5lb s.l - Quidam,

qui cum Catilina seeerant: Cic. a ἰ a1u. III, 7, 1. - CaSsius PRrmeusis Athenis mortuus est. - Atticus non in exilio fuit: Corn. Nop., Att. 3, I: hquo factum e8t, ut . . . . civem . . facere δtuderent: quo beneficio ille uti noluit, quod nonnulii ita interpretantur amitti civitatem Romanam alia aAcitia.

- Catilina se Massilium in exilium abiturum dixit: Sall. GL 34. Cic. Cat. II, 6, 14; T, l0. - L. Scipio: Cic. pro Sestio III, 7. - Milo: Dio XL, 54, 3. - Volcacius Moschus: IIor. m. I, b, s. TR . arin. IV, 43. Hirseliseid, Stuber. d. Niener Ah. phil. CL CIII p. 285.l ) T. Munatius Plancus Bursa: Cic. fam. VIII, 1, 4. - CL Cic. pro Balbo XXII, 50. ') C. Toranius, Cn. Plancius: Cie. fam. IV, 14. VI, 20. Strab. p. 329 D. 7-8. Pol. II, 11, 6. App. m. 8: Κορκυρα καὶ '. πολ

λωνία.

*3 P. Autronius: Cic. ad Att. III, 2; 7, 1. ' C. Antonius Hybrida: Strab. p. 455. C. I. G. I, 340, Sub

lum damnatum Mytilenas abiisse; quam in civitatem Pompeio amicam cum propter suam eum Pompeio inimicitiam non receptus esset, tum Patras exilii causa prosectum eius urbis civem factum esse.

Cf. Κuhia, I. l. p. 7I.' C. Norbanus Rhodi, dum an recipiatur deliberatur, so ipso interficit: App. b. c. I, 91. Liv. ep. 89. - CL Cic. fam. IV, 7, 4: Rhodus et Mytilen . ') M. Claudius Marcellus: Sen. cons. ad Helo. 9. Val. Mux. IX, II, 4. - Strab. p. 617. Κulin I. I. p. 21.

17쪽

civitatem nobilissimam optimi iuris suisse verisimile est in); Samothraeam quoque nonnulli sugerunt'), neque dubito, quin Samus insula ab Augusto a. a. u. c. DCCXXXIV ' libertatem adepta eodem iure uti potuerit. Eodem tempore Sulla, cum proscriptioni8 1abulas proponebat, contra leges id sedit, luoniam ei vitae necisque in

ives Romanos potestas data non erat; Sed genus poenae novum nullum in rempublicain induxit neque exilii iura commutavit, sed prisco iure magistratuum usus statini de eou-demnato supplicium sumi iussit. Adversariorum autem eius qui sugerant, cum iure se condemnatos esse negarent, plerique non in exilium abierunt, sed armis se defenderunt. F 08 verisimile est propter timorem Sullae a plerisque urbibus receptos non esse δὶ ne tuo nego Sullam foedera vix observaturum fuisse, immo Severam poenam exacturum ab iis, quieontra iussa exules admisissent ). Nihilominus Scipionem aecepimus, licet proseriptum, civem Massiliensein laetum esse et in otio ae paee vitam ibi exegisse si). POStea vero prO- Seriptiones per legem omnium legum iniquissimum dissimissimumque Dyis .... quam L. Fl Uus inferreae de Sulla tulit, ut omnia, quaecunque ille fccisset, esserit ruta, Sanetae sunt q);

) Cie. ad Au. III, 6. 13 15. 16: hει Ases erit Epirum, δin minus Cyricum aut aliud quid Requemur'; ib. 19. - Κulin l. l. p. I9. - Milotii in L. Aemilius Paullus, Lepidi frater, sugit raeque, eum permitteretur, revorsus est: App. b. e. IV, 37. - CL Liv. XXXVIII, 39.

XLIII, 6. cie. Tere. II, I, e. 31-5. C. I. G. 2878. 3 L. Julius Mocilla; oius filius; A. Torquatus: Corn. Nep.

προγραψαι καὶ γέρα roῖς μναιρουσι καὶ μήνυrρα νοῖς ἐλέγχουσι καὶ κοχάσεις τοις κρυ nroυσιν ἐaιγραε ι εξελασιχ τε irέρων καὶ δήμευσις rῶν Irέροις ονrti M. Nominum proscriptio ot delatorum praemia ad executionem pertinent, poenam is Sam non mutant. Receptatores iam pridem puniri solitos egsa ex natura rei sequitur. Poenas in eos,

qui condemnatos reciperent, etiam in cognitiono de Bacchanalibus Liv. XXXIX, 17l ot in Ciceronis causa statutas osse traditum est. - Differentia inter θάναrος, ἐξόχασις, δομευσις in factis, non in iuro

18쪽

at ino etiam Sulla dictator, eum omnes leges sine poenae metu violare posset, quem volebat civium indieta causa impune poterat occidere. - Neque Caesaris criminalis iurisdietio in alio sundamento posita erat, quam in imperio quodam extraordinario eiusmodi, quale Sulla quondam acceperat ); neque alio modo triumviri rei p. constituendae legibus soluti Poreias illas leges Semproniamque contemnere I O-terant δ). - Ad foedera autem iure gentium constituta ius civile non pertinet; inde urbium, quae ius exilii obtinuerant, lirivilegia non immutata esse concludere possumus; Recedit, quod L. Aemilii Paulli, Lepidi statris, exemi luin nos doe et principes viros, si id eis nullum incommodum afferre videretur, modera pie Observasse δ). In ceteris causis si qua urbs refititisset, medus rumpere bellumque ei civitati indigere poterant; quod nunquam laetum esse non est, quod miremur. Neque iudieiis e lege Pedia in eos, qui Caesarem interseeerant, constitutis Brutus Cassiusque et ceteri, qui in mortem illius coniura Verant, ulla poena assecti sunt, quam aquae et ignis inter-dietione; sed nonnulli, cum non in iustuna exilium abiissent armisque rempublicam petiissent, ut populi R. hostes oecisi sunt in. Sed cum nimiarum opum potentia plus in dies Romani praepollerent, liberarum civitatum condiciones et iura exilii immutabantur. Atque iam liberae reipublicae extremis temporibus Romani cum barbaris quibusdam gentibus foedera

II, 5: evnι ceteris in civitatibus tyrannis constitutis leges omnes exstinguuntur atque tollantur, hic resp. tyrannum lege constituit. R Cic. pro

S. Roseio XLIII, 125; de tw. I, 15, 42 etc. - Verisimilo ost logis

verbis Oinnia Sullao acta enumerata esse. - Logo certe factum os

ut proscriptorum liberis ius bonorum adimeretur. 3 Mommson. Str. II, p. 684. - Geli. XIX, 8, ID. Mommsen L l. p. 701. 3 Do L. Aemilio Paullo cf. p. 10 n. i. Mon. Anc. c. 2: ,qui parentem meum lintorsocer un t eo, in ilium repuli iudiciis legitimis vittis eorum taloenus olt postea bellum inferentes reipublicae visi h is alete. μ - Veli. Pal. II, 69: Pedia

. . . Omnibuβ, qui Gegarem Patrem interfecerant, aqua ignique damnatis interdictum erat. - - Dio XLVI. 48: καὶ αυτοι τε πυρος καὶ ι roc εἴρχθησαν καὶ αἱ οὐσίαι αυτῶν ἐδη&ευθησαν. - CL Q. Gallii eausam apud. App. b. e. III, 95, ex qua intellegi potest Caesarem eo tempore nondum capitales poenas ipsum inrogasse.

19쪽

secerant, in quibus exeeptum erat, ne quis ex eis gentibus a Romanis civis reciperetur; quod si exceptio secit, ne lieeret, barbaris illis certe non concessuin erat, ut Romanos eXules reciperent. Sed eam rem minoris momenti suisse existimo i)neque putaverim ullum civem Romanum in Helvetiorum vel Cenomanorum vel Insubrium vel Iapydum terris domicilium collocaturum afuisset). Principatus autem temporibus, cum liberarum civitatum libertas imminuta esset, ea DXeeptione

effiei potuit, ne ullus exul e finibus imperii excederet. Sed quod illa iluasi sortuita singularum civitatum societas, quae orbis Romanus appellabatur, in unius imperii eorpus coalescere coepit, ut ex singulis unuim fieret, id maximi momenti suisse arbitror. Postquam enim sines imperii Romani longius prolati sunt, fieri non potuit, quin plures in dies liberi homines, qui intra fines lini erit Romani incolebant, civitate donarentur. Itaque omnibus Italicis populis primum civitas

data est. Atque eum exterarum nationum sive civitatum literarum, quae intra imperii terminos erant, privilegia impedimento essent, De Omnium iura aequarentur: eos, qui mutationis rerum eupidi, eum, nisi id fieret, imi erium R. salvum esse non p088e arbitrarentur, aequationi iuris savebunt, adversus liberarum civitatum singulare ius et privilegia sacere ne eSse erat. Neque temere nec ea8u aegidisse puto, ut et

Sulla δ) et Pompeius urbium dignitati et decori faverent, ut

20쪽

Caesar contra Massiliam oppugnaret, ut Brutus Ca8siusque aliberis ei vitatibus maxime adiuvarentur. Posteaquam Caesaris Partes superiores bello saetae sunt, eivitatum privilegiorum oecasus appropinquabat. Nam Caesar postremum conatus

est exules liberarum civitatum finibus includere, cum lege de vi lata ei poenam minaretur, qui eum, cui aqua et igni interdictum esset, recepisset celavisset tenuisset; ea enim lex nihil potuit in liberis civitatibus, ad quas Romanorum iurisdietio non pertinebat. Augustus autem multis civitatibus libertatem ademit, alias agro multavit, alias Latinitate aut

civitate Romana donavit Φ). Postea vero liberarum eivitatum iura commutata vel abolita esse demonstrare possumus, si iuris postliminii singula instituta consideramus. Postliminium enim fieri eon- Stat, eum persona, quae aliquod ius Romae sanctum possidet, vel res, in qua tale ius habetur, adversus suam eiusve, in cuius potestate manu mancipio est, voluntatem Solum patriae vertit eoque in alieni euiuslibet iuris provineiam venit ); tum enim persona resve, eum alia ei apud exteram gentem iura tribuantur, extra Romani populi tutelam posita neque publico nomine tuta e8t, eum populus non sit 'hisi qui con-8ensu iuris continetur et cum populus alius alio iure utatur; et si non redit iure quasi mortua est, sin redit, iura Romana, quae habet quaeve in ea habentur, non amissa sunt; nam cum per omnes populos diversa et varia iura sint condita, civis Romanus nullas nisi gentis suae leges tamquam verum ius amitte etitur atque, Illae exterae gentis iure adquiruntur, iure

Paulus, r. a. V, 26, 3. - Dio LIV, T. Suet. Oct. 47. - δὶ D. 49, 15, 19 pr. : hposuiminium esti ius a mi ae rei recipiendae

ab extraneo et in statum pristinum restituendae inter noδ ac liberoa popul regraque moribu3 legibus con 3titutum. g. 3 docet do eis tantum populis iii risconsultum h. l. lo pii, qui extra fines imperii erunt.

Tryphon. in Iy. 49, 15, 12, 9: . quod in lGeria isc. personisi aliter erat:

non enim postliminio revertehatur nisi qui hoc animo ad suos veniaget, ut eorum re8 8equeretur illo8que relinqueret, a quibu8 abisset. μ - CL Goll.