[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

151쪽

pit ipsique Mauro pollicetur Num lia tertiam partem , ii aut Romani Africa expulsi, aut, integras suis finibus , bellum compositum foret Eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham accedit. Ita, ambonim exercitu coniuncto Marium jam in hiberna proficiscentem vix decima parte die reliqua invadunt, rati no ciem, qua lana aderat, victis sibi munimento fore, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant contra Romanis utrum ciue casum in tenebras dis iliorem sole. Igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit de ipsi hostes aderant re prius quam exercitus aut instrui, aut sarcinas colligere, denique, ante quant ignum, aut imperium ullum accipere quivit, e ruites Maura, atque Gaetuli, non acie, ne de ullo more proelia, sed catervatim, uti quosque sors conglobaverat, an nostros incurrunti mi 6mnes trepidi improviso metu, attamen virtutis memores aut arma capiebant, aut capientis alios ab hostibus defensabant pars equos escendere, obviam ho- stibus te sugna latrocini magis , quam proelio simulis fieri: ne signis , sine ordinibus , equites manes permixti caedere alios, alios obtruncare

multos contra adversos acerrume pugnantes ab tergo circumvenire neque virtus, neque arma

satis tegere quod hostes numero pluies, ui lique circumfusi erant denique Roma ia vete res novi iurid ob ea scientes belli, ii quos locus aut casus consul erat, orbes facere atque ita ab omni has partibus simili tecti, instructi holitumgotio a. tua territus, aut magis, quam antea de

152쪽

ii SALLVsTII fortissumis magis, quam familiarissiimis paraverat, vagati passim ac modo laborantibus uis succurrere , modo hostis, ubi conferti fumi oblitterant, invadere manu consulere militibus , quoniam imperitare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumtus erat, cum tamen barbati nihil remittere atque , uti reges praeceperant, noctem pro se rati, acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque , ut suis receptui locus ei et collis duos propinquos inter se occupat. Quorum in uno, castiis parum amplo fons aqua magnus erat alter usui opportuniis, quia magna parte editus, di praeceps, pauca munimenta egebat. Ceterum at udaquam Sullam

cum equitibus noctem agitare jubet. Ipse milites dispersos paullatim, neq minus hostibus conturbatis, in unum contrahit dein cunctos pleno gradu in collem subducit. Ita reges, loci disiacultate coacti, pr&lio deterrentur neque tamen sitos longius abire sinunt, sed, utroque colle multitudine circumdato eliui consedere. De in , crebris ignibus factis, plerumque barbari rore suo laetari, exsultare, si repeta in i us 5 ipsi duces feroces, quod non sugere, ac pro victoribus agere. Sed ea cuncta Romanis ex tenebris, Meditioribus locis facilia visu, magnoque hortamento erat Plurimum vero Marius imperitia hostium conti r-matus, quam maxumum silentium haberi jubet:

ne signa quidem, ut per vigilias solebant, canere: dein, ubi lux adventabat, de sessis jam hostibus ac paullo ante somno captis, de improvisa vectigalis,

item cohortium, turmarum, legionum tubicines' simul omnes signa canere, milites clamorem tollere, atque portis erumpere Mauri, atque Gaetuli ignoto atque hol tibili sonitu repente exciti

neque

153쪽

BELLvM vox RTHINVM. 1 neque fugere, neque arma capere, neque omnino tacere, aut providere quidquam poterant Ita cunctos strepitu clamore, nullo subveniente notai tris instantibus tumultu, terrore, formidine, ouasi

arma, signa militaria pleraque capta plures lueeo proelio quam omnibus superioribus, interem- D. Nam somno, metu insolito impeditatu a. avem anus, uti coeperat, in hiberna proficis itur, quae propter commeatum nil pidis marituram agere decreverat ne uetamen vi toria socors aut insolens factus sed pariter , atque in conspectu hostium , quadrato agmine incedere. bulla cum equitatu apud dextinios, in sinistra; a te A. Mantur cum funditoribus, sagittariis, raeterea cohortes Ligurum curabat primos, cextremos cum expeditis manipulis tribunos loco 'erat Perfugae regionum scienti ilumi, hostium iter explorabant. Simul consul, quasi nullo ma- posito omnia providere apud omnis adesse lau-

care increpare meientis. Ipse armatus , inten-u usque item milites cogebat neque secus, atque ater faceret, castra munire, excubitum in porta

cohortis ex legionibus, pro castris equites auxilia mos utere' praeterea alios super vallum in munimentis locare, vigilias ipse circuire , non tam dinidentia futuri, quae imperavisset, quam uti militibus exaequatus clim imperatore labos volentibus esset. Et sane Marius illoque aliis uetemporibus Iugurthini belli, pudore magis, quam malo, exercutim coercebat: quod multi per ambitionem steri aiebant pars quod a pueritia consuetam du- itiam, alia, quae ceteri miserias vocant, voluptati habuisset Nili tamen resp. pariter . ac sae-alsumo imperio bene atque decore gella. Igitur quar

154쪽

quarto denique .l: haud longe ab γppido Cirta

simul uti heculatores citi sese ostendunt: quate hostis aliene intelligitur. Sed quia divorsi r de rarit , alius ab alia jarte, atque omnes idem sisti int: consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine commutato , advorsum omnia paratus ibidem opperitur. Igitur Iugur-rli sius irata, qui copias in quatuor partis di lita ta erat, ratus ex omnibus ae lue aliquos ab tergo hostibus venturos. Interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmarim, quam maxume consertis equis, ipse que aliique Mauros invadunt ceteri in loco manentes, ab aculis eminus emissis corpora tegere , , si qui in manus venerant, obtruncare. Dum comodo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux silius ejus adduxerat, neque in priore pugna, in itinere morati, adsuerant,posue-D animi, manorum aciem invadunt. Tum Matius apud primos agebat ouod ibi Iugurtha cum plurimis erat. Dein Numida cognito Bocchi d. ventu, clam cum paucis ad pedites convortit ibi Latine iam apud Numantiam loqui didicerati cxclamat, nostros si ustra pugnare paullo ante Matium sua manu in te isectum mul gladiunt sanguine oblitum ostendere, quem in pugna, satis impigre occiso pedite nostio, cruentavcrat Quod

ubi nil liues accepere , magis atrocitate rei, quam fide nuncii terrentur simul luc baibali animos tollere , de in perculsos Romanos acrius incedere. Iamque paullatim a suga aberat, cum Sulla profi-gatis iis , quos advorsum ierat, rediens ab latere Mauros incurrit Bocchus statim avertitur. At Ilii uilia, dum sustentare suos prope iam adepta in viii Oriam retinere cupit, circumventus abcqui-

155쪽

equitibus dextra sinistra , omnibus occisis, solus inter tela hostium vitabundus erumpit. Atque interim Marius, fugatis equitibus , accurrit auxilio uis, quos pelli an acceperat. Denique hostes

jam undique fusi. Tum spectaculum horribile in napis patentibus se ui fugere occidi, capi; equi, atque viri amicii ac multi vulneribus acceptis, neque fugere posse neque quietem pati: niti modo, ac si uim concidere postiem omnia

qua vi ius erat, constrata telis, armis, cadaveribus,

interea humus insecta sanguitie. Postea loci consul, haud dubie jam victor, pervenit in oppi dum Cirtam , quo initio prosectus intenderat. Eo post diem quincium , quam iterum barbari imale pugnaveranit, legati a Boccho veniunt qui regi verbis a Mario petivere duos quam fidi iunio ad eum mittet et velle de suo, de populi R. com modo cum iis disserere. I. le statim L. Sullam, Se A. Manlium ite jubet. qui quamquam acciti ibant: tamen placuit verba apud regem facere ingeniunx aut vorsum uti flecterent aut cupidum pacis vehementius accenderent. Itaque Sulla, cujus facundite, non aetati a Manlio concellum,pauca verba hujuscemodi locutus. Rex Bocche, magna titia, 'bu ' cum te talem trum dii monuere ut aliquando pacem, syriambesium, altis neu te optumum cum pessum n-mnium Iugurtha mi endo commaculare simul nobis demere acerbam necessitudinem pariter te

errantem , ct sium eleratissumum persequi. hoc populo R. jam principi inopi, melitu visum,

amicos, quam servor quare re tutiusque rati, vo-

sentibuι, quam coalitu imperitare. Tibi vero nuta opportunior amicitia nurrae primum quod procul

absumin in qua Eensa minumum gratia par ac

156쪽

13 SALLUSTII si prope adessem viri dein , quod parentes abunde habemus, amicorum neque nobis, neque cuiquam omnium satis fuit. Atque hoc utinam a principio tibi placui set profecto ex P. R. ad hoc tempto mMlto plura bona accepisset, quam mala perpessio 1ses. Sed quoniam humanarum rerum fortuna pleraque regit cui scilicet placuit. vim , ct gratiam nostram experiri nunc , quando per illam licet, festina , atque uti capisti, perge. Multa, atque opportuna habes quo faciliu errata ossiciis superes. ο strem hoc in pectivi tuum demitte , numquam po pulum Rom. beni ictu victum esse. Nam besi quid valeat , tute scis.

Ad ea Bocchus placide de benigne simia pauca pro delicio suo verba facit: Se non hostili animo,

sed ob regnum tutandum arma cepisse. Nam Nu- musa partem, unde Iugurtham expulerit, jure belli suam faciam : eam vastari a Mario, pati ne- missis antea Romam legatis

ac tum, si per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. Dein , copia facta, animus barbari ab amicis flexus, quos Iugurtha , cognita legatione Sullae, Manlii, metuens id , quod parabatur,

donis corruperat Marius interea, exercitu inhibernaculis composito, cum expeditis cohortibus, parte equitatus proficiscitur in loca sola, obsessum turrim regiam, quo Iugurtha perfugas omnis praesidium imposuerat. Tum rursus Bocchus, seu reputando quae sibi duobus proeliis evenerant, seu admonitus ab aliis amicis , quos incorruptos Iugurtha reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, quorum&fides cognita, cingenia validi sitima erant. Eos ad Marium, ac dein, si placeat Romam legatos ire jubet:

157쪽

B LLvM RTHINIVM. 3ragendarum erit in quocumque modo belli componendi licentiam ipsis permittit. Illi niature ad hiberna Romanorum proficiscuntur dein Gaetulis latronibus in itinere circumventi, spoliatique, pavidi, inre decore ad Sullam profugiunt: quem consul, in expeditionem proficiscens, pro Pr etore reliquerat Eos ille non pro vanis hostibus, ut meriti erant, sed accurate dc liberaliter: uit. Qua re barbari, famam Romanorum au.

tiae falsam Sullam ob munificentiam in sese

amicum rati. Nam etiam tum largitio multis agnota erat munificus nemo putabatur, nisi patire volens dona omnia in benignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt: simul ab eo petunt, uti fautor, consultorque sibi

adsit copias, fidem, magnitudinem regis sui, dci , quae aut utilia, aut benevolentia esie credeban Oratione extollunt dein, Sulla omnia pollicito, docti, quo modo apud Marium, item apudienatum verba facerent, circiter dies XL. ibidem opperiuntur Marius postquam infecto negotio, quo intenderat, Cirtam redit, de adventu legatoriam certior factus, illosque, Sullam venire it-bet, itemque L. Bellienum praetorem Vtica, praeterea omnis undique senatorii ordinis quibus cum mandata Bocchi cognos it, in quibus legatis potestas eundi Romam fit, ab consule interea induciae postulabantur. Ea Sussce, plerisque placuere pauci ferocius decernunt, scilicet ignari humanarum rerum, quae fluxae, mobiles semper in advorsa mutant. Ceterum Mauri impetraris omnibus, tres Romam profecti sunt cum Cn.

ctavio Ruson qui quaestor stipendium in Dicam portaverat : duo ad regem rede t. Ex hisa occua cum cetera, tum maxume benignitaterra,

158쪽

i32 ALLVATI I& luditam Sullae accepit Romaeque legatus eius, postquam errasse regem , augurthae scelere psum, deprecati Iunt, amicitiam re foedus petentibus hoc modo respondetur: S. P. QR. benis civ ljuria memor 6se solet. ceterum Boccho, quoniam poenitet, deli tigratiam facit foeduis ci amicitia dabuntur, cum meruerit. Quibus rebus cognitis, Bocchus per litteras a Mario petivit, uti Sullam ad se naitteret cujus

arbitratu communibus negotiis consuleretur. Is

missus cum praesidio equitum , atque peditum

sunditoriani Balearium praeterea iere sagittarii, cohors Paeligna ima velitaribus armis, itineris properandi causiaci neque his secus , atque aliis armis , advorsus tela holitum , quod ea levia sunt, muniti. Sed in itinere quincto denique die,

Volux, filius Bocchi, repente in campis patenti bus cum mille non amplius equitibus sese ostendit clui temere .estus cuntes , Sullae aliis iue omnibus d numerum anipliorem vero ' stilem metu missiciebant. Igitur se quisque expedires arma, atque tela tentare , intendere timor

aliquantus, sed spes amplior, quippe victoribus,

d advorsum eos, quos saepe vicerant. Interina equites , exploratum praemiis, rem, ut erat, quietam nunciant. Volux adveniens quaestorem appellat se a Patre Boccho obviam illis simul, dc praesidio missum. Dein eum de proxumum diem sine metu conjuncti eunt. Post, ubi castra locata, dc diei vesper erat, repente Maurus, incerto vultu Pavens, ad Sullam accurrit dicitque sibi ex speculatoribus cognitum, Iuguitham haud procul abesse simul, uti noctu clam secum profugeret, rogat, atque hortatur. Ille animo feroci negat se totiens susum Numidam pertimescere: virtuti

159쪽

suorum satis credere etiam si certa peltis ad siet, manturum potius, quam proditis quos ducebat, turpi fuga incertar, ac bis itan post paullo morbo anteritura vitae parceret. Ceterum ab eodem monitus , uti noctu proficiscerentur, consilium adprobat ac statim milites coenatos esse in castris, ignisque quam creberrumos fieri, dein prima vi- ilia siletario egredi jubet. Iamque nocturno iti- Dere fessis omnibus , Sulla pariter cum ortu solis castra metabatur cum equites Mauri nunciant, Iugurtham, circiter duum millium intervallo, ante eos conledisse. Quod poliquam auditum est, tum vero ingens metus nostros invadit, credere se proditos a Vollice, insidiis circumventos. Ac fuere qui dicerent manu vindicandum, neque apud illum tantum scelus inultum relinquendum. At ulla, quamquam eadem existuniabat, tamen ab injuria caurum prohibet suos hortatur, uti fortem animum gererent saeve anteia cis strenuis aduorsus multitudinem bene pugnarum quanto sibi in proelio minus pepercissent. tanto tutiores fore , nec decere quemquam , qui naanus armaverit, ab inermis pedibus auxilium Petere, in maxum omnium metu nudum de caecum corpus ad hostis voltere. Dem Volucem, quoniam hostilia saceret, Iovem maxumum ob rellatus, uti sceleris atquep filiae Bocchi testis adesset, castris abire jubet. Ille lacrumans orare, ne ea crederet nihil dolo factum , ac magis calliditate Iuglirtha: cui videlicet speculanti iter suum cognitum es hi Ceterum , quoniam neque angentem multitudinem habet et dospes, opesque eiu e patre suo penderent: edete illum nilii Ipalam ausurum, cum ipse filius testis adcitet. ii

is QP uinum factum viden pet media ejus. lita

palam

160쪽

i34 SALLUSTI rpalam transiue sese, vel prae militis, vel ibidem

relictis Mauris, solum cum Sulla iturum. Lares ut in tali negotio, probata ac statim profecti, quia de improviso accesserant, dubio atque haesitante Iugurtha incolumis transeunt. Dein paucis diebus, quo ire intenderant, perventum est.

Ibi cum Boccho Numida quidam Aspar nomine, multum, Tamiliariter agebat, praemissus ab Iugurtha postquam Sullam accitum audierat, or tor in subdole speculatum Bocchi consilii praeterea Dabar, Mastugrada filius, ex gente Masi- nisi e ceterum materno genere impar nam pater ejus ex concubina ortus erat, Mauro ob ingenii multa bona carus, acceptusque, quem BO chus fidum esse Romanis multis antea tempestatibus expertus, illico ad Sullam nunciatum mittit, paratu ni sese faceres, quae populus Rom. vel let colloquio diem , locum , tempus ipse deligeret consulta sese omnia cum illio integra habere: neu Iugurthae legatum pertimesceret quo res communis licentius gereretur nam ab insidiis

ejus aliter caveri nequivisse. Sed ego comperior, Bocchum magis Punica fide, quam ob ea , quae praedicabat, simul Romanos,&Numidam spe pacis attinuisse multumque cum animo suo volvere solitum, Iugurtham Romanis, an illi Sullam traderet lubidinem advorsum nos, metum pro Ia

bis suasille. Igitur Sulla respondit, pauca se coram Aspare locuturum cetera occulte, nullo, aut quam paucissumis praesentibus : simul edocet, mae sibi responderentur. Postquam, sicuti voluerant, congressi dicit se misi in a consule venisse quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret. Tum rex isti praeceptum fuerat, post

diem decimum redire iubet ac nihil etiam nunc