[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

121쪽

BELLVM IVGURTHINVM conchirrere, implicare ac perturbare aciem

peditibus suis, hostis pene icto, da e' odem tempore apud Zamam magii: certai tur. Vbi qui que legatus, aut tribζnus uae,

eo acerrume nui, neque alius in alio magis quam

se spem habere pariternu oppidan se

ermixtus hortatione, latitia, gemitu item stre

i musariatorum ad caelum serit Iesa iiii h : ζre sed illi, qui cciii des ei cibant tibi hostes paullulum modo pugnam remiserano, intentir xlium equestre prospectabant. Eos, uti ii duearia scit ac, sicubi audii istis,

a possent, monere alii, alii hortari, aut man si Inificare, aut niti corporibu . sis i

onsuli enius agere, ac dissident' aut ne Jati Numidas sine tumultu re ἰsere Ita, illis studio suorum admi p .

aagna vi nauium aggreditur: iam scalis dies nuntes prope summa ce erans Hi, -

erunt. Nostri primo resillares dein ii

'que alterae scalae comitis uti

it Metellus postquam videt fustra incentiam *ς ςςς nx, saxisque munitae loco, aut

122쪽

9ς ALLusTII moenibus erant, praetidia imponit. Ceterum exes citum in provinciam , quae proxuma est Numidiae, hiemandi gratia collocat. Neque id tempus eae aliorum mole quieti, aut luxuria concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, inlidias regi per amicos tendere,vi eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha suerat, inde clam , vadibus datis, de Massiva nece judicium fugerat, quod ei per maxumam amicitiam naaxuma copia fallendi erat multis pollicitationibus aggreditur ac primo enicit, ut ad se collo luendi gratia occulius veniat dein, si de data, si Iugurtham vivum, aut necatum sibi tradidisset, fore, ut illi enatus impunitatem dc sua omnia concederet. Facile Numidae persuadet, cum ingenio infido, tu metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse conditiones ad supplicium traderetur. Is ubi pri imum opportunum fuit, Iugurtham anxium , ac miserantem sortunas suas accedit monet, atque

lacrumans obtestatur, in aliquando sibi libet que, genti Numidarum optume merenti, prvideat omnibus proeliis sese victos, agrum vastium, multos mortalis captos, occisos, regni ope comminutas esse satis saepe jam de virtutem mi ilitum, dc fortunam tentatam caveat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque alibus aliis ad deditionem regis animum impellit Mittuntur ad imperatoiem legati qui uigurilian siinperata facturum dicerent, ac sine ulla pactione sese, regnumque suum in illius fidem tradere Me tellus p pere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accei siri jubet eorum , atque aliorum , quo iidoneos ducebat, consilium habet. Ita more majorum , cx consilii decreto, re legatos Iu

123쪽

phantos omnis, equoriam in armorun aliquantum. Quae pol tuam sine inora factis ari jubet periirgas omnis vinctos adduci. Lorum magna pars, ut justum erat, adducti pauci, cuna pri- anum deditio coepit, adRegem Bocchum in Mau- ritaniam abierant. Igitur Iugurtha, ubi armis, vi- riique , dc pecunia spoliatus est, cum ipse adim- perandum Tisidium vocaretur, rursus coepit fie- ciere animum suum, ex mala coi scientia digna timere. Denique , multis diebus per dubitationem consumtis , cum modo taedio rerum ad- vorsarum omnia bello potiora duceret interdum i secum ipse reputaret, quam gravis casus in servi -

tium ex regno foret multis, magnis Ne praesidiis nequic quam perditis, de integro bellum sumit. Et Romae enatus, de provinciis consultus , Nu-

naidiam Metello decreverat Per idem tempus Vticae sorte C. Mario, perii ostias diis supplicanti, magna atque mirabilia portenditiaruspex di-

Aecat proinde, qua animo agitabat, fretus diis ageret fortunam quam saepisum ex 'citretur: cuncta prospere eventura. At illum jam antea con-

sulatus ingens cupido exagitabat ad quem capiundum , praeter vetustatem familiae , alia omnia abunde erant industria, probitas , militiae magna scientia, animus belli ingens, domi modicus , lubidinis de divitiatum victor, tantuna- naodo gloria avidus. Sed is natus, inanem

pueritiam Arpini altus, ubi primum catas militiae patiens uit, cladiis faciundis, non Graeca facundia, neque urbanis munditiis sese exercuit: ita Hrier artis bonas integrunt ingenium brevi ad- Qvit. Ergo ubi primum tribunatum militum

124쪽

i is facile notus per omnis tribus declaratur. De inde ab eo magistratu, alium post alium sibi se petit semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore, quam gerebat, dignus haber tur tamen is ad id locorum talis vir iam postea ambitione praeceps datus est consulatum appete re non aridebat. Et iam tum alios naagistratus plebes, consulatum nobilitas inter se per manus tr debat. Novus nemo tam clarus, neque tam egregiis factis erat, quin is indignus illo honore dc . quasi pollutus haberetur. Igitur , ubi Marius raruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur ab Metello petundi gratia is talionem rogat cui quamquam virtus, gloria rat . que alia optanda bonis superabant, tamen inerat .

contemtor animus, d superbia, commune nobilitatis malum itaque primum conanaotus inso illita re, mirati ejus consilium quasi per amici itiam monere , ne tam prava inciperet, neu super lis ortunam animum gereret: non omnia omnibus Icupienda me debere illi res suas satis place sp ostiem cavere id petere a popillii Om. l. alii jure negaretur. Postquam haec, atque alia dixit, neque animus Marii flectitur respondit, ubi primum potuisset per negotia publica iactu e rum sese, quae peteret ac postea a pius eadem po lsti anti fertur dixisse , ne fellinaret abire ath

mature illum cum filio suo consillatum petiturum. Is eo tempore contubernio patris ibidem lmilitabat, annos natus circiter XX quae res Ma rium crura pro honore, quem a s eciabat, tutari contra Metellum vehementer accenderat. Ita curidine atque ira, pestimis consultoribus glassati facto ullo, neque licto abstinere, quo umodo ambitiosum solet milites, quibus in bis berni a

125쪽

BELLVM IVGvRTHINVM. saernis praeerat, laxiore imperio, tuam antea, ha-iere apud negotiatores, quo sum magna multitudo Vticae erat, timinose simul isagiunce de bello loqui dimidia pars exercitus ibi permitteretur paucis diebus Iugurtham in catenis habiturum ob imperatore consulto trahi, ouod horno inanis. superbia regiae, imperio nimis gauderet. Quae omnia illis eo firmiora videbantur. ito diuturnitate belli res familiaris corrupeiant. animo cupienti nihil fatis festinatur. Erat praeterea in exercitu nostro Numida quidam, nomine Gauda Mastanabalis filius , Masini , nepos

quem Micipsa testamento heredem secundum scripserat, morbis consectus, ob eam causiana mente paullulum imminuta Cui Metellus petenti more regum , uti sellam luxta poneret, item postea custodiae causia turmam equitum Romanorum, utrumque negaverat honorem, quod eorum modo foret, quos populus R. reges appel- videt praesidium, quod contumeliosi in ilicos foret, si equites Romani, satellites Numidae tra detentur. Hunc Marius anxium a greditur, atque nortatur ut contumeliarum in imperatorem cum tuo auxilio poenas petat hominem ob morbos animo patum valido secunda oratione extollit allum regena virum ingentem , Masinis ne o tem esse ii Iu urtha captus, aut occisus foret

imperium Numiciae sine mora habiturum eo mature posse evenire, si ipse consul ad id bellum mistus seret. Itaquei illum, d equites

Romanos, milites, negotiatores, alios ipse, pleros ire pacis spes impellit, uti Romam ad uos necessarios aspere in Metellum de bello scribant,naortalibus honestistum suffragatione consula' i tus

126쪽

tus petebatur simul eatenapellate plebes, nobilitate filia per legem Mamiliam, novos extollebat 'ta Matio cuncta procedere. Interim Iugurura poliquam, omilia deditione bellum incipit, cum magna cura paras omnia, festinate, cogere exercituna: ci, itates, quae ab se defecerant, formidine , aut lientando praemia assiectares communire suos loco : arma, tela, aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere, aut commercari servitia Romanorum allicere dc eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia tentare prorsus nihil int cium , neque quietum pati: cuncta agitare. Igitur accenses, quo Metellus initio Iugurtha Dacificante, pra lid: una imposuerat fatigati re Asuppliciis, neque antea voluntate alienati, principes civitatis interie conjurant: nam vulgus, uti plerumque solet, maxume Numidarum, ingenio mobili , seditiosum, atque discordiosum erat

ii, dum novarum Ierum , quieti citio advori dein, compositis inter se rebus, in diem tertium constituunt quod is selius celebratus lue per omnem Africam, ludum, lasciviam magis, Cuam formidinem ostentabat. Sed , ubi tempus fuit, centuriones, tribunosque militaris,ic ipsum

praefectum oppidi L. Turpili in Silanum , alius

alium domos suas invitant eos Onanis, pra ter

Turpilium , inter epulas obtruncant; postea milites palantes, inermes, quippe in tali die, ac sine imperio , g rediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nob1Jitate , alii studio talium rerum incitati quis, acta, consiliumque ignorantibus turi ultus ple, de res nova sa is placebant Romani iii tes improviso metu , incerti ignarii ue quid Dotissumum facerent, trepidare ad arcem Opidi, ut est i na, scuta erant: pr .aesidium holitum

127쪽

RE' H IV M. triae ante clauiae fugam prohibebant: ad hocaanuheres, puerique, pro tectis . edificiorum saxa, e alia, quae locus praebebat, certatim mittere Itane tu caveri anceps malum, neque a fotti si umixi a firmictum generi res illi polles iuxta boni, a licue strenui , imbestes inulti obtruncati lia ea tanta asperitate, saevissimai Numidis, ippi do undique clauso Turpiluis praefecit: unus ex omnibus Italicis profugit intactus id misericordiane hospitis, an pactione, an casu ita evenerit,arum comperimus nisi, quia illi in tanto malo pis vita integra fama potior fuit, improbus inestabili cu videtur Metellus, poli tuam de re bus Vaccae actis comperit, paullisper moestus Cconspecta abit dein, ubi ira, eo aegritudo permaxta sunt, cum maxuma cura ultum ire injurras festinat. Legionem , cum qua hiemabat, cquam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit de postera diocri citer horam tertiam pervenit in quamdam planitiem locis paullo superioribus circumventam-Ibi milues sessi, itineris magnitudine d jam abnuentes omnia , docet oppidum Vaccam nonaniplius mille passuum abesses decere illos i liquum laborem aequo animo pati, dum pro civi bus suis viris sortillam is, atque miserrumis ici

n.' Scaperent praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis, equite, in primo latere , pedites quam arrisibine ire, des igna occultate; uber. accenses ubi animadueite: ad se Dorsum exercitum pergere primo, uti reserar, etellum ederati, potias clausere de in , ubi neque agros vastasi 4 eos, qui phim aderant, Nu- nuda equites vident, turliis Iu urtham arbitrati, cum magno gaudio obvii procedunt. Eq.; ite

128쪽

1 2 SALLUSTII

ditesque repente signo dato, alii vulgum essu sena oppido caedere alii ad portassestinare pars turres capere iri, atque spes praedae amplius, Quam lassitudo , poste. Ita accenses biduum modo ex perfidia laetati civitas magna,in opuleras, pcenae cun ta aut praedae fuit Turpilius, quem praesectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, ullus a Metello causiam dicere: postquam sese parum expurgat , condemnat , verberatusque capite poenas solvit. Nam is civis Latio erat Per idem tempus Bomilcar, cujus impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi, dc ipse eum si spiciens, novas res cupere ad perniciem ejus do-him quaerere diu noctuque fatigare animum denique omnia tentando, socium sibi adjungit Nabdal iam hominem nobilem, magnis opibus

Clarum , acceptumque popularibus suis: qui plerumque seorsunt ab rege exelcituna ductare, conanis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae es G, aut majoribus adstitet Osiperaverant ex quo illi gloria, opesque inventae. Igitur utriusque consilio die insidiis statuitur cetera , uti res posce- Iet, extempore parari placuit Nabdalsa ad exercitum profectusci quem inter hiberna Romanorum jussus habebat, ne ager inultis hostibus vas aretur. Is postquam, magnitudine facinoris perculsus, ad tempus non venit , metusque rem impediebat, Bomilcar simul cupidinibus inceptaratrandi, timore socii anxius, ne omissi, vetere consilio, novum quaereret litteras ad eum per homines fidelis mittit inquis mollitiem , socordiamque viri accusares tellari deos , per quos juravisset monere, ne praemia Metelli in pestem suam converteret Iugurthae altium adestes ce

129쪽

Bri Lubi vo 'RTHINV ro 3 telum, suane an Metelli virtute perii et, clua d agitari proinde reputaret cum animo suo, praemia an cruciatum mallet. Sed cum eae litterae allatae, forte Nabdalsa, exercito corpore fenus, lacto quiescebat. Vbi, cognitis Bomilcaris verbis, primo cura , dein, ut aegrum animum solet, somnus cepit. Erat ei Numida quidam negotiorum urator fidus, acceptusque, omnium consiorum , nisi novillumi, particeps. Qui post uana allatas litteras audivit, ex consuetudine ratus Ope-

aut ingenio suo opus esse , in tabernaculum introit dormiente illo epistolam , super caput in pulvino temere positam , sumi , ac perlegit dein propere cognitis insidiis, ad regem pei git Nabdalsa, post paullo experrectus, ubi neque epistolana reperit, dotem omnem, ut acta erat, ex perfugis cognovit primo indicem persequi coriatu poli tuam id fustra fuit, Iu irtham placandi graua accedit qua ipse paravisset, perfidia clientis

sui facere praeventum lacrumans obtestatur per amicitiam , perque a antea fideliter acta, ne si per tali cesere suspectum sese haberet. Ad ea rex aliter, atque animo gerebat, placide respondita milcare, aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, intersectis, iram oppresserat, ne

qua ex eo negotio seditio oriretur. Neque pol hid locorum Iugurthae dies, aut nox ulla quieta fuit neque loco , neque mortali cuiquam . aut tempori satis credere civis, hostisque juxta metuere circumspectare omnia, omni strepitu pavescere, alio, atque alio loco saepe contra de iis

regium noctu requiescere interdum somno excitus arreptis armis tumultum faceres ita formi-d ne , quasi vecordia, exagitari. Igitur Metellus, ubi de casu Bomilcaris, de indicio patefacto XL N.

130쪽

I erfugis cognovit rursus talia luam ad integi una sellum cuncta parat, se lina lue Marium, fatigantem se prosectione , si inuit . invitum, deos sensum sibi patum idone uni ratus, domum in irrit. Et Romae plebes, litteris, quae de Metello ac Mario missae erant, cogia tis , volentia de ambobus acceperant Imperatori nobilitas , quae antea decori suerat, invidiae eis, at illi alteri generis humilitas favorem addiderat ceterum in utroque agis studia partium, quam bona aut mala sua, moderata Praeterea seditiosi magistratus vulgum exagitate , Metellum omnibus concior illis arcessere, Marii virtutem in majus L . ii enique plebes sic accensi, ut opifices, agrestes ique omnes, quorum res fidesque in manibus suae erant, relictis operibus frequentarent Marium , dc sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita

a r. pl. Manlio Mantino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, nequens Marium jussit. Sed senatus paullo ante Metello Numidiam

decreverat ea res frustra suit. Eodem te ili pore

Iugurtha, amittis alaricis , quorum plerosque ipse

necaverat, ceteri formidine, pars ad Romanos,

alii ad regem Bocchum profugerant cum neque bellum geri sine administris posset, ex novorum fidem in tanta perti dia veterum experiri periculosum duceret varius incerius lue agitabatur neque illi res, neque consilium, Mi quisquam hominum fatis placebat itinera , praefectosque in dies mutare modo advorsum hostes, interdum in solitudines pergere saepe in fuga, at poli paullo in armis spem hai cres dubitares, virtuti popula ti uni an fidelis inua caederet. Ita, quocumque