Vocabularium architecturae aedificatoriae

221쪽

ARCHITECTuR E dZDIFICATORIAE . 2 OZrent, triglyphis Doricis addit originem seci Te . Tr

TRisosuM. Quid sit in pavimentis . Vide Favi .

TRIPLrNTEII PAR iETEs . Vide Distbulbii. TRIS P Afros . Vit r. l. IO. 3. Machina tractoria ad formam ergatae , a tribus orbiculis , quibus vertitur , appellata TRISTAGA . Vide Distega .

hauriendis solum aquis , sed oneribuς etiam attollendis idoneum . Constat assiculo trajecto per rotulam , qua circumactia su ne ductario , pondera deprimit sublevat

que .

Τn uLLA . Lamina ferrea , sere triangularis , cum ligneo manubrio , qua fabri murarii calcem accipiunt ad inducendum te storium . Cuzzuo a .

TRuLLiss Ario . Trullissandi actus . Uit r. l. 7. I. I RuLLIsso . Trulla parietem incrustare , loricare , inducere tectorium . Stabilire , Intonacare , Lisci are -Τauscus . A Vitruvio l. 33. sic appellatur columnae scapus , sive sustis . Fusio delia Colonua . I usi, vel Tubuli fictiles. In aquaeductibus mutuo inserti , alligatique cannabinis fasciis glutinatis , aquas deducunt. Doccioni. Vitruvius i. 8. 7. prae fistulis plumbeis magnopere commendat tubos fictiles . Praeter enim quam quod facilius admodum refici possunt, si vitium Contraxerint, sunt etiam longe salubriores aquae iis ductae . Cum enim cerussa, quae ex plumbo nascitur , vitiosa sit, necesse est ipsium etiam plumbum haud parum noxium esse . Exemplo prieterea sint artifices ipsi plumbarii , qui plumbum scindendo, ex malignis metalli incensi vaporibus, vitiato in membris vigore sanguini S , pallorem inducunt. Addit postrem 6 Magister id ipsium comprobare eorum usium , qui cum poculis , pati nisi tu ,& valis argenteis non careant, propter salubritatem in

tamen

222쪽

ao8 VOC AB u L ARIUM tamen cibum fictilibus capiunt ; quod de Rege Agathocle est antiquitus commemoratum . Sed Tyrannus ille rudibus crassisque coenabat fictilibus. Nostrorum tem porum subtilioris ingenii gula est. Ad inventa nimirum est ratio figulinis patinis lancibusque splendidius quam argenteis comessandi. Neque enim solum vasis creta celsaffabre picturatis dapes ministrantur ; sed ab extremis Iaponiam , Serumque finibus accersitantur scyphi , pocilla, Paropsides , ex tenuissima perspicuaque structura fictili , quae Veterum esse myrrhina plurimis video esse persuasum . Quamvis nihil est causis , quamobrem tam remotae& laboriois ejusmodi quaerantur lautitiae , cum apud Sa Xones in Germania ejus generis nitidissima vasa conficiantur. Quae licet peritissimi artifices auro praeligent ,& picturis elegantissimis exornent , adhuc eorum candori mihi videntur injurii. TuDEs . Malleus. A tundendo dicitur , authore Festo . Ex quo cognomentum Tudetanis adhaesit iis , qui ad modum mallei caput formatum habent. Hinc porro cognomentum Tuditis Carolo Majori, vulgo Cario Marcello , de quo ab AEgidio Pari ensi sic riptum invenio :Dictus Tudites , fulgari malleuI orc ,

Ille fui simul , ct contusi malleus orbis .

TuGURIUM . Rusticum habitaculum , stramentis , arundinibus ulva palustri , vel textura viminea tectum . A Pastoribus Arcadiae inventum scribit Pausanias in Atticis .

Tu GuRIOLUM . Parvum tugurium . Apule jus . I uMusius. Proprie cumulus editioris terrae quoniam praefossa terra iterum super sepulto cadavere coacervat Ur Vide Sepulcrum .

TURRIs . Praecelsi aedificii genus, erecti ad speciem simul &munimentum . Earum inventum Plinius lib. 7. ad Cyclopes retulit . Lapideas tamen fixasque Tyrrhenum inveni isse alii contendunt. Non absurde antiqui fabulatore S coronam ex turribus Berecynthiae , quae Terra ipsis erat , attribuerunt; quod firmissimum ex terra esset comminiis

223쪽

miniscentes ad ejus caput ornandum . Turres abscissae aliae sint , aliae muris assi Xae . Nam de ligneis & mobilibus , ad sorum bellicum pertinentibus, non est hic agendi locus. Abscissae ad portuum , & littorum tutamentum , vel ad magnificentiae pompam in urbibus eXtruuntur . Quae muris adhaerent , alicubi in domorum attolluntur

fastigiis ad praesidium ; sed plerunque per certa intervalla dispositae moenia ambiunt muniuntque. Frequentissimus apud nos in templis sacrarum turrium uius in quarum culmine nota chalybeae , roboreis cardinibus ap. pensae , certis interdiu noctuque sonitus signis editis , ad Orandum , ad sacrificandum , remque universiam dixi nam frequentandam nos admonent invitantque .

Tus Cus , vel Tuscanicus ordo . Ut de AntIguus ordo . TYMPANuM. In adjeetionibus supra columnas est spati uri ita , triangulari sere figura clausum intra coronidis ambitum Vit r. l. 3. 3. vonduto . Item spatium intra coronae circuitum in stylobatis & postibus januarum . In machinis demum spatium est , quod ab aliis membris praecingitur,

nudumque est in medio tabulatum . ΤYpoc RAPHIA . Haec illa est ingeniorum nutrix , vindex oblivionis , immortalitatis conciliatrix , nullis praeconiis satis concelebrata facultas . Ea vero est, quae potiori jure , quam Bibliothecarum , ut tradit Plinius , inventores , ingenia mortalium rem publicam secit. Quem admodum septem Graeciae civitates super Homeri patria summa Olim contentione pugnarunt , nihilo secius super hujus artis primordiis a plurimis , Germaniae praesertim, oppidis , est valide concertatum . Vide nosmannurn , qui ejus originem accurate digerit expenditque. Equidem Italia si minus ejusdem inventrix , aut particeps fuit; prosedio & confestim ardenti illam studio arripuit; &per consequentes aetates magnopere in dies mirificeque , plurimorum voluminum editione nitidissima typis edita , excoluit. Eam laudem prae caeteris Venetiae , florentia,

224쪽

Roma , Neapolis , merito sibi vindicant . Usus artis ex plurimis in omnes alphabeti literas plumbeis charat' er ibus constat, qui singulis ordinatim dispositi locis disipertiuntur ; deinde apte ad expressionem authographi colligantur, ferreis lamellis ab utroque conclusi margine , ne dilabi dissolvique possint. Mox atramento impressorio obliti, pcies o subjiciuntur , quo adducto reductoque , plagulas carnolis philyris exceptas, imprimunt

ad amussim atque designant . TYpus . Non solum rudes formas, & exemplaria artes actorum , sed ipsas etiam cisigies , exiguae praesertim molis ,

ut sunt crustae & sigilla , significat. Modesio.

ALETuDINARIUM . Seneca . Locus , ubi aegroti , vel parum commoda valetudine utentes , curari solent. Valetudinarii autem vocantur non solum aegroti curandi, verum etiam Medici , qui tollendis morbis curam impendunt . Pandectae . Luibusdam ali

quam Pacationem munerum grapiorum

conditio tribuit , ut sunt me ores , optiones , oe medici valetudinarii . UALLuu. Dicitur a vallis virilis generis . Uallus autem est palus . Sertatim dispositi valli vallum faciunt. Ex horum colligatione & consepto , aggestitia terra firmat O , sunt aggeres tam ad oram sos in arcibus , & castris , quam ad urbanos usus , ubicunque repagulis est Obnl- tendum . Paliaetata , Paliscatu . VALLus. Palus. Ex quo valla , id est consepti aggeres ne-etuntur. Vitibus praecipue opitulantur ; ex quo dictum Aristophanis in Uespis : Hauus patem isseruit . Congruit iis , quibus amici malum rependunt . Contingit enim

225쪽

ARCHITECTuRAE IEDIFICATORIAE. 2I Ienim prostratos vallos secum palmites in terram trahere. VALv E . A volvendo januae sic dicuntur; quoniam gemina: sunt partes simul coeuntes , , cum oportet , reductiles intror sitim , & quasi revolutae . UAPORARIta M. Locus in balneis structurie testudinatae , ubi proxime accenso igne creabatur calor , & sudor provocabatur . Vide Laconicum . UARA . Uit r. l. IO. I S. Lignum transversarium , arrectario

compactum ad aliquid sustinendum. Ausonii paroemia est: Zara zibiam sequitur . Est autem vibia arrectarium lignum . Sententia adagii est : Abrupto semel pudoris freno in praeceps homines prolabi in vitiis consediandis . Uas AntuM . Quid sit in balneis . Vide Balneae . VECTIs . Palus serreus , vel ligneus , aptus ad pondera

sublevanda . Lepa. Item palus serreus acuminatus muris

diruendis , excidendisque saxis deserviens . Mihi vel ipsa est dolabra , vel illi parum absimilis . Inlecto , Accone . VasTan . Ab animalium ventre sic dicitur in columnis pars turgidior , & in aquaeductibus pars ima , ubi aquarum est receptaculum . Ita Baldus ad Vitr. l. 8. 7. , & Philander ad eumdem l. 3. 3. Magistri autem verba sunt :Sin autem zalles erunt perpetuae , in declinato loco cursus dirigatur cum penerint ad imum , tum alte Uruitur , ut si libramentum quam longissimum . Hoc autem erit venter . Uentrem insuper facere dicitur paries , cum sundamenti , quod plerianque accidit , vitio , in aliqua parte tumescit, curvaturque extra limites , & perpendiculum ejusdem sundamenti: Alphen. l. i7. q. Si servitus Oend. Si quando paries ita Pentrem faceret , ut in zieini domum semipedem , aut amplius procumberet VasTus. Definitur aeris fluens unda , cum incerta motus redundantia . In condendis aedificiis vitandae primuri Dinnium sunt positurae, quae parum salubribus ventorum fatibus sunt obnoxiae . Urbis minus accurate conditae

exemplum teste Uitruvio, Mityleno fuit in Insula Lesbo. Eleganter illa quidem & magnifice structa , sed parum Dd 2 . dili-

226쪽

diligenter & caute : Austro nimirum flante , aegrotabant cives; cum Corus ingrueret , tussiebant; ad Boreae famina non poterant consistere propter vehementiam frigoris ; idcirco idem Magister in singulis sere aedificiorum

generibus recensendi S , quo ventorum aspectu locanda sint , naviter distincteque praecipit . UERMICULATUM opus . Vide Emblema , & Fapi . VERSURa, ae . Conflexus exterior angulorum in parietibus. Item flexurae sunt porticus , quae a scena ad theatri cornua ducebant. Ultri l. λ 6.VEsΤIAu EuΜ . Non est apud aliquos pars aedium , ut aperte

docet Gellius i. 16.3. sed ante januam locus abscissus a DVia . Usus erat , ut qui ad negotia tractanda , vel officii gratia venissent , nec in via degerent , nec essent in aedibus . Sed quoniam Critici non pedanei contendunt acri-eter idem suis se ostium & vestibulum , conciliat eos Acriptores Uossius a diversitate temporum. Et antiquitus quidem cum magnifice minus & splendide Romani habia

tarent , idem fuisse constituit ostium & vestibulum ; sed

luxu progressu temporum ingruente , inter viam & aedes consepia quaedam , undique priecincta muris , feri consuevisse contendit . In ea area interjecta consistebant prius , quibus in aedes admitti opus erat. Et quidem , etiamnum in plurimis Italiae civitatibus visuntur , ante Monasteriorum praesertim , & Templorum januas ejus modi interposita spatia sub dio, ambituque murorum conclusa. In iisdern areis, authore Uitruvio , adjectum sepe erat et et rastylon , id est quatuor columnarum spatium , ad ambulandi opportunitatem distinctum . Ibidem autem detinebantur , qui officiorum Sc salutationum gratia heros convenirent. Sed & custodes admissionale aderant, qui admittendi, vel dimittendi curam habebant, quos Cornesius Nepos pueros a ianua appollat. Virgil . 6.

227쪽

ARCHITECTuRAE AEDIFICATORIAE . 213 Nempe , ut prius dixerat ,

Tasboveque sedens , palla succincta cruenta , Vestibulum insomnis servas noctesque dissique .

Addo commemoratis vestibulis parum absimiles sorsan fuisse porticus , quas ante januas templorum frequenter cernimus; quod ut facilius credam , efficit relati superius tetrastyli mentio , ad ambulandum dispositi. A Uesta vestibulum appellatum , quoniam ibidem ignis antiquitus accenderetur. Ovid. FasL.

Hinc quoque psibulum iei reor : inde precando Dicimus, o Vesa , quae loca prima senes . V1A. Ex Varrone dicitur quasi veha, propter Veisturas , quae ibi sunt. Sternuntur viae caementis , vel commissura laterum , vel siliceo quadrato lapide , cujusmodi spectatissimae erant apud RomaOos ad plurium dierum iter porree tae , amplaque latitudine extensae , cum adiectis utrinque tumulis scansilibus , & milliariorum signis, per certa editis intervalla . Dividunt vias Scriptores in publicas , & privatas. Publicae dicuntur , per quas Omnibus cum bestiis , R curribus iter est liberum : sunt enim in solo publico , & ex publico curatores habent Magis ratus ad id designatos . Privatae sunt , quae privatorum collatione sunt extrustae . Dividuntur etiam in militares, consulares , praetorias quae omnes utpote a publicis Magistratibus constitutae curataeque , ad usum publicum stratae sunt. Non deerant apud Romanos ad viarum , Ω compitorum custodiam Dii tutelares, quos Viales nominabant . Meminit inter alios Plautus in Mercat. Iis porca litatum publico sacrificio : Propertius i. q. I.

Parsa faginari lusirabant compita porci

Curatores viarum ab Augusto primum creati , ut scribit Metouius in e jus vita per haec verba : Nota obficia ex fi- Iazit , carum operum publicorum , piarum , aquarum edici Alii tamen eam laudem reserunt ad Julium Caesarem . Vilem apud Thebanos olim viarum procurationemo bEpaminondae in ignominiam traditam , ab eodem fin

228쪽

ptae nobile munus redditum sic tradit Valerius UaxImus l. 3. 7. Epaminondus , cum ei cides iratisternendarum in oppido viarum contumeliae causa , curam mandarent cerat

enim apud eos illud ministerium sordidit um) Ane ulla

cunctatione id recepit; daturumque se operam , ut brepisplendidissimum faceret , a seperapit. Miri ea deindρ . procuratione objectissimum negotium pro amplisimo ornamento expetendum Thebis reddidit. Praea in plus erat publicarum viarum numerus a singulis Romae portis , Flaminia, Appia, Asinaria , Collatina, Capena, Aurelia , Triumphali , Salaria , Latina , Esquilina , Ostiensi , Viminali , aliisque . Qui primi vias silice straverint ,

Poeni perhibentur . De iisdem Rom e curandis a C. Seni pronio Tribuno plebis lata lex in hanc sententiari rin etiae in Italia munirentur , se erentur , lapidibur milliaria discernentibus notarentur , pontes tu ru reum iur. Earum pluribus in locis Italiae visuntur adhuc interrupta vestigia , quae magnificentiam Veterum diserte praedicant , subsequentium temporum incuriam exprobrant . Appiae vestigia maxime omnium sunt merito spe- stabilia. Eam viam Appius Claudius a Porta Capena Capuam usque perduxit Eandem Julius Cresiar, vel, ut alii malunt, Augustus Brundusium usque curavit extendi . A Trajano demum instaurata legitur. Duo currus obvii facile per eam migrare poterant. E durissimo quadrato silice strata, quorum copia , nulla materia is nexa , firmissime haerebat. Aderant ad latera cum lapi- dibus milliaria designantibus editiores tumuli, non silum ad reclinanda viatorum onera, & parumper con quiescendum , verum etiam ad usum commodius in equos ascendendi. Vide Silex. UIA TECTA . In re munitoria est semita in plano declivi post

marginem so sis , qua te siti pries diarii ad propulsandos

hostes possunt accurrere. Camino coperto. VisIA . Vide Vara .

Vacus . Plurium domorum juxta positarum aggregatio.

229쪽

ARCHITECTuRAE HODIFICATORI E . 2ΙyDistinguitur a pago, qui plurimas domos rusticanas ,& sere disjectas amplectitur . Est etiam vicus pars civitatis , quorum copiosa conjunctio oppidum facit . VILLA. Dividitur a Pignorio, & aliis in urbanam , & rusticam . Urbana coenationes habet, triclinia, diaetas , balneas, caeteraque ad omnimodam sormam aedis civicae. Ejus porro partes antiquitus curabant balneatores , fornacatores, ostiarii, atrienses, ex usu prorsus urbano . Villae rusticae apud Romanos ab omni ministerio , victu a libus , & supellectili erant instructissimae . Colonos , operasque glebales omnis generis recensebant, & ministros , qui culinae , chorti , granario , gallinario , januae , torculari , camino , cellisique fructuum variorum praeessent . His omnibus praeficiebatur villicus , qui villicam contubernalem , operum omnium laborumque sociam , famulasque habebat , lanificio praecipuum in modum , textrinaeque operam impendentes . De sunt verso villae paratu praeter Scriptores veteres de Re Rustica , videndi sunt commemoratus Pignorius , & Joannes Baptista Porta in excultis Smo opere singulari de Villa. VITRuM. Massa candicans. Ex arena pellucida littorali , nitro admissa , Re X cocta, conficitur. Tacit. Hi st. l. I. Belus amnis Iudaico mari ulabitur , circa cujus os colle Hae Greus, a syo nitro, tu Pitrum excoquuntur . In India ex crystallo contusa confici ab aliis traditur. Ex herba demum , cui helimo nomen , formari , Graecorum inventum suisse , literis est consignatum . Ex hujus herbae in cineres redactae copia , excoctoque quodam silicis genere, passim hodie vitrum componitur. Summu S vitro honos haberetur , nisi copia eidem pretium detraheret. Praeter enim quam quod pocula ex iis , & vasa lucida consciuntur, in omnes insita per colores se induit,

formasque in sornacibus , quascumque fabri jusserint , ma si a docili, minimo negotio accipit. Sed singulari Scorum praerogativa , & praecipua laus est , quoniam non solum

230쪽

solum flatu formatur , tornoque atteritur , sed caelaturis etiam, scalpturisque Omnis generis exornatur. Nullae sunt rerum sormae , in quas non incidi se patiatur in poculis vasisque mensariis , Omnique elegantium crustarum genere; ut plane caelatum nihil in auro argentoque tamst demirandum , quod pellucida ea materia affabre incisa non reserat. Postquam vero expressas imagines, atque

adeo historias obstupueris, superesst, quod prodigii loco

merito haberi possit, in tam elaborata structura bracteolae tenuissimae longe pluris estimanda fragilitas. UIvARIu M. Locus, ubi animalia omnis generis , sive quadrupedes domesticae, feraeque sint , sive aves, aut pisces asservantur . Ex usu tamen de feris silvestribus dicitur , quae , quoniam ibi vivae custodiuntur , nuncupationem Uivario indiderunt . Parco , Vipso . Uide

Leporarium. UMAELLATI CLAvI. Vide Clazus . VOLUTA. Circumflexa est curvatura, & in se retortis cauuliculis , qui ad latera abaci subnasci videntur in capitulis Ionici , & Corinthii ordinis . Uit r. l. q. I. Voluta . Uans. Civitas. Sed haec populum intra muros, Urbs moenia Sc aedificia respicit. Vide Cisitas

ENODOCHIUM . Diverserium peregre sadvenientium , cujus curatores Xenodochi appellantur. Xus rus , & apud Vitruvium et ianta Xystum . Non solum est porticus tecta , aequato perpolitoque solo Athletis desierviens , ex quo nominis originatio apud Graecos verum etiam ambulatio aperta & subdialis , arboribus, Odoratisque floribus consita , aptatis etiam ad apricandum , Vel