장음표시 사용
11쪽
quod modd oratione, modo ratione &artε significat. sed
Dialectica, ut uidetur, antiquitus, acolimn 5 persectis artis, sed partis duntaxat nome erat,tantu in iudicadosita, ut quid iterum, quid falsum,quid prauu, quid rectum in oratione e siset,dutingueret. Quae ars priniit a Zenone, qui Pythagorae temporibui fuit, excogitata fertur, qua Cicero de Oratore lib.r dictam a Stoicis scribit , & ab eisde multis uoluminibus traditam, ii 'quibus nullum de inueni edo uerbum esset. Postea Aristo t. huic parti scientiam p ersei ci edi. quid in quaq; re probabile esset, adiecit, quam artem MVἀκuocauit: quod ea ars rationis,id est, probationis seu argumeti sylvam suppeditaret. Ex quo colligi potest, ueteres itu diu
hoc in duas partes fregisse, quod & Cicero quarto De finib
docet in huc modii: Cum duae, inquit, sint artes, quibus per secta ratio ac oratio copleatur, una inueniendi, altera disse rendi, hanc posteriore Stoici & Peripatetici priorem autem illi egreste tradiderunt, hi omnino ne attigeriit quidem: Ex quibus liquet Aristotele differendi ratione. qui in Stoici solam Dialectica nuncupant,& inuentione, partes quidem notam natura, quam tiactatione discretas, in unius artis corpus, coegisse, quam promiscue Logicam ac Dialectica voeare scius is disia posteriore utatur saepius. Quin & Logicen ide autor sibis. phila, -ccipit pro ea probandi ratione, quae E comuni sensu & Dia Aphiis tria lecticanimitur alia nanq; quae ex princip9s eius scientiatdu-pakiitu citur,cui dem Ostradς adhibetur, ψαλοι- ν appellat, id quod apud RO non Obscurum est his qui legerunt libros de dem sistrationi-abithsibb. bus. Alii uolui ita late patere logica, ut omnes eas artes co-ύ. p. ix. plect-xur, quae in Oratione uersiantur, cui tametsi tauμιλο iis
non repugnet, nescio tamen an apte dicatur, gramatica, poeticam, aut rhetoricam artes esse λογιωer, cum tame hae in oratione uersentur. Quare logica a ratione, id est, argumento na hoc Graeca uox etia significat)no me habet. Ammonius dialectica actionis. logica uero inspectionis esse scribit, perinde atq; rhetorica & eloquetia distant, sed nec hoc obseruari puto. Quare solum illud hic perpetuit esse potest, elegatioris linguae scriptores saepius dialectices, quam logices uacabulo uti. Item hoc epitheton,illud artis nomen esse saepius, Lib. - . eap. praesertam Arilio teli. Porro de artis utilitate, materia,& fine:
θ.σ ιν. item quid a rhetorica distet, Rodolphi dialectica uideatur.
12쪽
I A Lac Tic A est diligens disse, rens ratio. Disserere uetainemo poterit diligenter ,- nisi quae inue, neri dicendique iudicauerit, ea licconiunxerit, ut illis datis, quod inα tendit necessario confiequatur.quam orationem Graeci συλλογισμον iucunt, Latim uero ratiocinationem appellare possint. Ea rpropositionibus constat. Omnis propinitios simplex est, Aduobus terminis ubiecto atq; praeJicato connectitur .Qllonium ergo Hllogi morum elementa fiunt, ex quibus conastant, Crud quos resoluuntur nec enim componendo alatius repetere, nec resoluendo longiuη abire pinumus his primum dicamus. Uerum dialeelicorum more, ut de quo termino sermo nobis habetur intelligas,uocem in si, gni'ationes suas primum diuidamus. Termini ergo οη κ .corum fines appellati sint, qui locum a loco distinguant . atqueseparent. Unde Graeci similitudine ducti histicia est, I '' . . verbum de uerboserminos, definitiones appessarunt. Dis '
iungun enim atque diseparant definitiones utim culini merati. substantiam,cum diseretius tanqua terminos generi ad αciunt. Terminos etiam simplicis propositionis partes dicimus, quonia signiscatione quasi consiriptam remo lenadunt,quam signiscunt. Hinc est quod reru nomina miliaritas definitiones definitiones explicita nomina rerum, γa s
13쪽
1o TRAPEZUNTII multi ac clari pbilosophi silent appellare. Terminum ergo quem bist dicimi stropositionis parte intelligimus,que ita
definit Aristoteles: Terminus est in que resoluitur proposἰαΥermisi tis. Est aute omnis terminus uel co plexus uel inco plexus. - complexvi est oratio imae ectu. quae constat multis simplicibus terminis uiscientia iuris ciuilis. Incomplexus est, ut,homo, cient laci currit. Incomplexus autem Cr simis plex terminus omnis, aut nomen Ut,aut uerbu: Cr aut inali ' finitum ut finitum. Nomen est uox ex institutione bomimmuni ilae tem ore signiscatis, cuius nulla pars seiuncta v. b.- f his signiscat. Verbum est uox ex institutione botaminum cum tempore signiscans,cuius nulla parestiuncta separatas significat. Infinita uero nominu uel uerba sunt A quibus negatio adiuncta est:Finita, quae absique negatione prantvitur Finita,ut Somo mes, iisentit. Infinita,
ut no homo, no animal non lextinosientit Nomina igitur appellat Aristoteles quae nominativo casiu egerutur queα admodum uerba ea, quae solum indicant praesiens tempus. A caetera casius nominum uerborum esse asserit,ut homianis bomius agebas egebat agerem agere. Oratio est, insitutione hominum significans:cuius aliqua pars Aiuncta separatique signiscat. Orationum quinquesiunt genera:
Enuntiativa, imperativa, deprecatiua , interrogativa,
vocativa. Vocatiua,ut, Heus,inquit,iuuenes monstrate mearum Vidistis si quam hic errantem sorte sororum. Interro2atiua,ut, Sed uos qui tandem, quibus aut uenistis ab oris Quoue tenctis iter3 Deprecatiua,ut, Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo: Incipias conferre manum.
14쪽
Disce puer uirutem ex me,uerumque laborem, Fortunam ex aliis.
Enuntiatiua,ut, Stat sua cuique dies,breue & irreparabile tempus
omnibus est uit 2: sed famam extendere factis, Hoc uirtutis opus. Item: 'Nescia mens hominum fati, sortisque suturae,. Et seruare modum rebus sublata se tundis.
Harum omnium sola enuntiatio uerum a falsio di cernit. AC aure sola huius negoti j est: nam caeterae ad rhetoricammaones poeticam doctrinam pertinere uidentur. Enun* Em ntiatistiatio uero , alia snplex, alia coniuncta est. Coniuncta ex iapi .
simplicibus constat, ut si homo est, animal est. Simplex μvero enuntiatio, eli oratio quae aliquid ebse uel non esse si gnificat secundum quod ipsa tempora diuisa sunt, ut Eo mo est animal.
Di xεcτica est diligens differendi ratio. Definitio rigo M estium pia ab ossicio : respicit aute id quod a Cicerone scriptu est in Topicis ad Trebat tu, quo loco hac periphrasidialectica intelligi vult: Omnis, inquit, diligens disse redi ratio partes duas habet. Et in principio de Fato dicit e paci. μdiligente differe diratione uocare. Quod aute ratione uo: cet dialectica, nihil est aduersius id quoci superius arte esse di ximus: *pe enim ratio is uocabulo arte intelligimus,ut apud eundo, Quod etsi ingeniis magnis praediti de dialectica loque s) sine latitae cole auutur. ars tam e dux est certior quam n-tura Est aute ut loqui Quoru libet eloqui oratorii, ita dia- Alecticorii disserere:in quo uerbo, ut Varroni piacet metaphora est ab agricultura sumpta: Nam holitor, inquit,distetit in arcas sui cuiusq; generis res: sic qui oratione quid proposito dissentaneu, aut consentaneum sit. aperit, differer pelicitur. Sed quod ad definitione hanc attinet uidetur potius eis explicatio uocis dialecticς, qua finitio rei. Quare illa Rodolphi 'apertior est : Dialectica, ars eli Probabilietur de qualibet reproposita dissere di, prout cuiusq; natura capax cile poterit.
15쪽
DIss LRE RE uero nemo poterit diligenter. Indicat Trapezuntius disserenti, seu disputati duo esse necessaria, alteru ut inueniat, atq; excogiret ea quibus quod defendendum, aut docendu sumpsit, aperiat, ae tueatur: alteru, ut ea quae inuenit. satisne ad rem probandam idonea sint, examinet. Ex quo fit, ut uniuersa disserendi ratio duabus persciatur partibus, inuentione ac iudicio. Est autem inuentionis pars ea, quo sedes & locos quos iam argumentorii docet, ex quibus ueluti thesauris ea educuntur, quibus res pro posta
probari in hac uel illa partem possit. Haec ab Aristotele quod
locos continet, aio dicitur:atq; ab eodem octo uolum: nibus, quae inscribuntur Topica, diligentissime tradita. Altera est, quae unia dicitur, ea regulas ac normas quasdam praeis scribit, quibus quae nobis loci exhibuerunt, diiudicamus. apiade an inepta sint propositamec solum hoc,uerum etiam canones quibus ueluti perpendiculis scripta aut nostra, aut alioru, recte necne cohaereat disipicimus: atq; eam methoduqua in sua quis'; arte fresus tamen praecognitis) quod pronuntiatu uerum sit,aut falsum ii dicamus.Cui seruiunt prae- . cepta de diuidendo, partie do, distinguedo & colligendo, id est, quod pro nutiatum cui resposeat, quod sequatur: dei de argumentationum formulae: quarum si quis plane rudis sit, no est quod speret se in ullo disciplinarii genere qui equa facturum. Hanc Aristoteles pro materiae diueisitate in alias
formasHecuit. In priorem analytice, qua ratiocinationii dia alecticarum uis & facultas tota ab Eluitur. Et posteriore analyticen, quae est de demonstratione seu syllogismo episte-monico. Vltimam partem, quae est που των ore Fικῶν, hoc est sui Cicero interpretaturὶ de fallacibus cc nclusiunculis, inuentio m adnumerant. Duabus his dialecticae partibus elementaria adiecta est, quae utriusque partis, id est,argumentorum ac argumentationum cotinet D timordia: praedicabilia , & --γostae, quae Latine praedicamenta diculur, traJens. Ex his partibus Trapezuntius pr7mam ac postrema
succincte in hoc libello tradidit. Quod inuentionem his no addiderit, causam esse credo, quoniam pleriq; eam parte rhetori subiecerunt: atque ob id tertio libro R hetorices sitae lo- eos diligenter tractauit. Porro id quod subiicit nemine dic
serere posse, nisi quae inuenerit, ea in syllogismi formam redigat,
16쪽
dieat, non ita intelligendum est, quasi necessarium sit diale cum semper ratiocinatione uti. Nam & inductione, ees thymemate, exemplo Q; tape colligit: sed quod syllogismuciliarum argumentationum sit examen , nec ullae sint probationes, quae in ratiocinationis formam uenire non possunt.
ε A propositionibus constat. ) Cradatione inquirit quid in dialectica principium ac minimum sit. OMNis propositio si simplex est. ὶ Duplex enim est propositio, una simplex, quae nomine & uerbo continetur, ut dies est. haec praedicatoria uocatur Latine, Graece πικρογώ. Altera coposita, quae simplicibus costat,ut, si dies est, lumenesi hec uulgo c5ditionalis dicitur, de qua loco suo copiosi'. Qv o N I A M ergo syllogisinorum elementa sunt. Prima illa initia e quibus res ueluti materia constant, elementa diis cuntur, Quo uocabulo Cicero in Academicis Δύα interpre Ue enta. Ietatur: ut sunt terra, aer, aqua, ianis. Sunt & in artibus elementa primordia illa, a quἰbus naturaI ordine principium sumitur, ut in grammatica literae, & ex his syllabae: in geometria punctus,t in ea, planum.In dialecticis quoque argumentationum minimet partes:hς sunt uoces quibus Oratio omnis conflatur nome uidelicet & uerbum: quae dialectico armis sunt: syllabarum uero ac literarum cura grammatico tomissa est.. svo CEM in significationes primum diuidamus. in Ambi guas enim uoces dialectica non recipit. Quae si sorte inciderint, primu enumeratione significationum aperiendum est, . quo significaru usurpari debeat: ne si significatio incerta sit, in dubi i ueniat, qua de re1ermo habeatur. Quod quam turpe sit, Cicero indicat libro secundo de finibus: quo loco Epicurum lapsum ostendit, quod uocabulo uoluptatis nuchoc, nunc illud ab saue disicrimine intelligeret. T E RMIN I ergo,iocorum fines appellati sent. Terminus uniuscuiusque rei principium, finem, & extremum significat. Est enim lapis aut stipes in agro defossus, quo agricolae praedia sua a uicinis distinguunt, quem οριυνα Graeci uocant. Hunc, quod post Saturnei exactum lites ac c des rusticorum de diuidundis agris fistulisset, Deum faciebat gentilitas te- - - ne Nasione libro Faltorum secundo: sic enim habet: Et cantant laudes Termine sancte tua9.
sacrificabant huic mense Februario in ide qua super cu fora
17쪽
et .men in tecto patebat, quod nephas esse putaret Terminum itura tectum consistere, ut apud eundem: - Nunc quoque se supra, ne quid nisi sydera cernat, α -- Exiguum templi tecta foramen habent.
Extat peruetustum ac lepidum aenigma apud Gellium libro duodecimo de Termino, quod ipse dicit se nolle soluere,ut
legentium coniecturas acuat.uersus hi l unt: - Semel minusne, an bis minus,non sat scio, An utrunque horum, ut quondam audiui dicier, . Ioui ipsi regi noluit concedere.
significatur hoc aenigmate Terminum fuisse . qui solus Ioui
cedere noluit, ingens quippe saxum. Non enim semel lius suit, aut bis minus, sed utrunque minus , scilicet semel &bis minus, hoc terminus GDI ermin*s. v NDE Graeci fimilitudine ducti Graecis finem alicuius rei significat, Sc NA EM; quod Cicero extreinu uertit,&μ, reminῆs pro finitione: ea enim nunc θω, nunc ei μιν appellat Aristoteles. Verum is quamuis ad uerbum sit termitius Latine , non tamen quemadmodum apud Graecos et pro definitione accipitur, ita apud nos terminus: quare ubi in hac significatione Latiniaransscrut, sinitione dicunt, aut finem ut Fabius libro quinto: Ductitur, inquit,arsumenta ex finitione, seu finem a utroque modo traditur. Et recentiores Latine loquehit uetui in nac significatione nunquamosi aliter quam finem transferunt, ut &es quos finitionem.
Tt.R MI Nos enim simplicis propositionis partes esse dicimus.)Tertia, inquit, termini significatio est, qua dicitur pars propositionis simplicis. Compositi nanq; partes sunt
antecedes &conseques. Hoc est, ut supra DG pro definitione, ita hac tertia acceptione pro definito accipitur: id enim est rei simplex uocabuiu definitionis indiges. Hanc aute significationem uult Trape rutilius supenori affinem: quod enim termini. id elt, finit: ones explicant latius. hoc testim re rum uocabula Ostendunt inuolutius: ut homo,& animal in-' tellectuale eandem rem significant sed hoc explicatius, illud uero contractius. Quare uoces in complexae ob id dicerentur termini, quod in his latens esset finitio. Plato in si iNC est quod rerum nomina. Platonem intelligit, qui Crastor in Cratrio equi imat nomina ita rebus esse accommodara,
18쪽
ut ipse tenor uocis rei quam significare uidetur natura quodammodo ollenderet. Cuius Gellius meminit etiam libro n. 'decimo Noctium Atticarum, capite quarto.Aristoteles quoque uoces ora uocat, quas Cicero notas transfert, quasita signis indicarent, ad quod sinitiones ueluti manu ducunt. Quod quanquam uerum esse potest, tamen haec ratio tam alta oriSine ducta,parum accommodata uidebitur prς- senti negotio : nimirum ob id propositionum partes terminos dici, quod rerum nomina aliquo sensu sinitiones dici possunt, linitiones autem Graece dici sen: e οι uero ad uerbum termini sint. Verum qui dem hoc est, sed pro definitione acceptus, non apte terminus tranS fertur.
Quare propositionum partes alia quadam ratione termini pia, e . uidentur dici. Nam, ut ante diximus, terminum cuiusque rei ἡ. Σ' est extremum, finis . ac limes: sic propolitio constat ter- V.
minis duobus, id est, extremis leu limitibus , ut i Zem sit a is,
apud Aristotelem is quod ἄκρον. Nam utranque propo-stionis partem τα άκια dicere solet, similitudine nimbrum ducta a geometris, in qua termini dicuntur, quibus
ranaquaeque magnitudo continetur, ut corporum superi
'cies, & harum lineae termini dicuntur. Quare ut longit dinis termini puncta quibus terminatur, ita propositionis subiectum & praedicatum modo terminos, modo extrema dicimus. Libenter nanque Aristoteles mathematico- rum similitudinibus, quippe quae ad sensium maxime a commodantur, rem docere solet: quod satis testantur perpetua illa mathematices exempla nusquam illi non usur- pata, de diametro , asymetro , de triangulo , circulo quadrando hoc genus pluribus. Siquidem ita uniuersam dialectices methodon concinnavit, ut perfectae aliquod scientiae ostenderet specimen r quae res secit ut se non orationum exemplis alligaret, sed litoris in exemplum pro 'ductis , doceret hoc artificium omnium orationum serm numque sormis aeque accommodari posse. Quin & ipse tin-slatus dialecticam hoc esse rhetorica certiorem , quod illa J .srmam habeat κατο ιδεαν, haec uero opinionibus nitatur.
Quod ob id apposuimus , ut Laurentio Vallae supra mo- dum literas illas in Aristotelis dialecti ea inuadenti, paucis responsim sit.
19쪽
uv s M ita definit Aristoteles. Primo libro prioris resγ-lutionis terminum his uerbis finit δεκα - . ζω
co in quem dissoluitur propositio ut praedicatu & id de duo praedicatur. ipso esse aut non esse addito uel separato. Quiabus uerbis admonuit Aristoteles , quo sensu terminum in dialecticis acciperet, nimirum pro partibus quibus propositio determinatur, & absoluitur determinatum enim & d finitum dicitur id, quod persectum est.
IN COMPLEX v s autem &simplex terminus omnis aut nomen est, aut uerbii. Hoc loco illud admonendu uidetur, dialecticos duas tantu orationis partes facere, uerbum scilicet,& nomen, ad quς & pronome & participium referri possunte reliquas uero partes orationis, quas rece sent grammatici, nexus esse partium tantum. Cuius etiam Fabius meminit libro primo institutionum, capite septimo, & Priscianus libro secundo de oratione,& libro undecimo de particip. NOMEN est uox ex institutione hominum sine tempore significans.) Est erudita uocis explicatio apud Vitruvium Architecturae libro quinto capite tertio: Eam siquidem frequens est huius uocabuli in dialecticis usurpatio adscribam. Reliqua in definitionibus nominis & uerbi satis uulgaria sunt. Vox autem est, inquit, spiritus fluens, & aeris icturiensibilis auditui .Ea mouetur circulorum rotundationibus infinitis: ut si in stantem aquam lapide immisso nascantur innuι - merabiles undarum circuli, crescentes a centro ,&quam la- tissime possint uagantes, nisi angustia loci interpellauerit, aut aliqua offensio, quae non patiatur designationes earum undarum ad exitus peruenire. Itaque eum interpellatur,priamae redundantes insequentium disturbant designationes. Eadem ratione uox ita ad circinum efficit motiones. Sed in .. aqua circuli aequa planitie in latitudinem mouentur: uox αin latitudinem progreditur ,& altitudinem gradatim scandit. Igitur ut in aqua undarum designationibus, ita in uoce cu ostensio nulla primam undam interpellauerit, non disturbat secunda nec insequentes,sed omnes sua rei nantia perueniunt ad imorum & summoru aures. Ha ctenus Vitruvius.
c u i v s nulla pars seiuncta separataq; significat.) Aristoteles
20쪽
IIteles libro που M sectione prima, composita nomina
asserit earum esse Partium, quarum quaeque significare ali- p --.,
quid quidem uidebitur, si per se pars esseraturmi in dictione vi R. persequidem significat ἔπη equum, quemla si et ''men in Callippo quod hominia proprium est)significare ri ' η'diculum foret, ueluti in omnibus propriis nominibus squae plerunque ex partibus pluribus coaluerunt partes per se po ae , etu a s ut integra significare possunt, partes tamen eius dictionis ut sint, nihil significant: non magis quam in hoc nomine Isocrates, Socrates & Crates,quae ut totu respiciunt, tantum syllabarum sent comprchensiones, non hominum propria. Sed in his ubi in eomposito partes significationem retinere uidentur,maior erit Gissoluendi difficultas: ut in hoc, respublica, tantum res escere uidetur, atq; si fiat ex eo res priuata, res urbana, res rustieamec minus in eo de publica, quam si dicas negotium publicum, locus publicus, sed inigcto aculeo discedamus, quo puerorum industria. relicta quaerendi ulterius occasione solicitetur. INFINITA uero nomina uesuerba sunt, quibus negatio adiuncta est.) Dialectici nomina quaedam infinita uocat, quibus scilicet a fionte negatio adiecta est, qua dictionis eerta significatio tollitur: ut non iustum, pro aliquo quod no sit iustum: non homo,aliud ab homine, quemadmodum in hoc Platonis aenigmate:Homo non homo, percussit no pc reus .Platonis anta sit,lapide non lapide, auem non auem , super arborem non minarborem. quo significatur, Eunuchus percussit pumice alam uespertilionis sedentis super sambucum. Verum apud Latinos ratior est haec nominum usiurpatio,praesertim in substantiuis. Nam quod apud Ciceronem est in prima Academia, ν''Nec uero aut quod escere aliquid, autquod esceretur posse eue non corpus:e Graeco uersum est ad uerbum, ubi participium substantivum in hoc genere sermonis intelligitur. Sed Sc apud Fab. Quintilianum sine hac figura inuenies aliquoties substantivum per negationem infinitum. Adiectiva uero nomina etsi apud Latinos infinita inueniuntur, non tamen ita prorsus: quin ex contrario certa significatio intelligitur,ut mons non magnus, paruus aut mediocris intelligitur:homo non improbus, rina non mala, certam ha - bent significantiam ex contrario. Verba autem infinita red-ι , di non