장음표시 사용
31쪽
& in qualitate: in quantitate , ut non omnes fiunt felices,&aliqui non sunt selices: sunt autem oppositae aequi pollates, vi cinio rum accommodata negatione, de qua di ecticus tr i En uix regulas, Prima, si alicuius propositionis signo uniuersiali uel particulari praeponatur negatio, facit eam aequi. pollere suae contradictoriae: seu ut Trapezuntius ait fit si periorisco tradictoria, quod eunde sensum habet, licet obscurius: si enim antegressς sit cotradictoria,necesse est ea eiusdeco tradictorio aequipollere. Nam si plures propositiones uni alicui opponuntur in eodem genere oppositionis, eas inter se easdem esse oportet: ueluti haec, omnis homo est iustus, hanc habet contradictoriam, aliquis homo non est iustus. proinde si prior sumitur cum negatione signo praeposita ,si cundae, id est, contradictoriae prioris aequi pollebit, de priori contradicet. Secunda regula. Si postponitur, aequipollet contrario suo, ut nullus sapit, nullus non sapit hic posterior contrario prioris, quae esset, omnis sapit, aequi pollet, seu, quod
N ide est, contraria facta est illi primo loco positae. Tertia regula, Negatio signo dc praeposita& postposita fit sugalterna
prioris: ut, nulli ambulant, praepone negationem simul, ostpone, nonnulli non ambulant,id est, aliqui non ambulant, atque haec siubalterna est eius,nulli ambulant. P R AEsERTIM signo. uniuersali.) In omnibus exemplaribus legebatur hoc primae regulae appositu,neq; a me in yrrore editione animaduersum : quod autem, ut nos ad secundam regula transtulimus, legetadia sit, primum facit negationis natura, quae particulari praeposita efficit unduersale ne, gatiuum, ut, no ullus est nullus, unde & compositum est. sic ne unum quidem, nec quicquam pro nihil, nec uspiam pronusqua. Quare ut negatio uniuersali signo prς posita signuenicit particulare,ueluti,nsi omnia, id est,aliquansi, sic uicissim particulari pret posita facit uniuersale, qua in re neq; gra-matica, neque consuetudine sermonis impedimur. Quod autem clausula illa sPraesertim sisno uniuersali) ad secundam
regulam, ad quam eam trasposuimus, pertinet, ex eo uenit,
quod particulare signum si postpositam habet negationem una, respuit secunda: si autem signo puro negatio postponitur,no aequi pollet,sed fit eade, ut aliquis est iustus, cuius sub contraria est, aliquis no est iustus, hic prior, si sumetur signo
32쪽
22 postposta ne satione,fit eadem suae subcotrariae.Neque aliter quam nos restituimus a Trapezuntio scriptum est. Sut autem monendi pueri signorum Do minueν non ob id a di lectico tradi, ut ex ea Latine loquendi regulam datam arbutrentur, sed tantum rationem iudicadi de signis, quibus aut repugnent aut ςqui polleant,& qua specie oppositionis. Delectum autem signorum a grammaticis plane sumenduarbitramuriquare adhibe ad hanc facultatem Laurentii Val. exi I.libr.dialectices capita aliquot,a X v.usque ad x x x III I.illis tantum omissis, ubi cum dialecticis rixatur. Deinde Erasini caput ex primo libro Copiae, de aequipollentia signo ru. v E R v M de oppositione propositionum nunc satis. In oppositione propositionum assuescant pueri per quaternos digitos propositi oes distribuere, quod &in syllogismis construendis ide monendi sunt. Habet enim dialectica in multis praeceptis mathematicae simile aliouidluod uel declinatione, uel digitorum fgura ob oculos ronere oportet: Quinde e se Aristoteles in suo ipsius uolumine quatuor proposi- - .riones scin quadrum redegit, ut duae contrariae in fronte:& V qi 'in basi,id est, inferiore linea, totide essent: sic enim legimus ' libro de enuntiatione sectione tertia seu sui nunc distinctus
esto libro tertio, tractatu I. Nos . - τυν - γvum . . post quae uerba sequuntur quatuor propositiones per quadrum disposit :& paulo PMίμια t κα- τοτ ενδ myti m/ναχυθάνειν d est, non perinde ex diametro oppostas ueras este cotingit. Interpres ita respexit schematis det cliptione, ut contentus sensum reddere, angulares transtulerit. Sunt autem ex diametro quae in pollice ac me odio ,& rursum quae in indice & annulari. s luna uera, reliquam falsam esse ostendit. J Vera propo-stio est, quae cum re consentit, ut, sol lucet,pium est uenerari DCum .hπUutem, quae I re dissentit ut luna maior est sole, animae hominum una cum corpori sus moriuntur. NAM falsas sinul esse in iis rebus. Cohaeret praedicatum cum subiecto trifaria, has uulgo materias uocant, ut est necessaria, contingens ,remota. Necellario aute subiecto praedicatum cohaeret .cu uel definitio pridicat, ut, religio dei cultus est,aether astrorum mundus:aut penus, ut,arbor est substantia:aut proprium,uel perpetuum accidςns, ut,homo ra-
33쪽
tione praeditus est, cygnus candore. Duarum ea est coditio, ut in omni genere oppositionis, si una ueralit, reliqua falsa o erit ne is r O. Contingens dicitur, ouando accidens prTiCρηti'g cTur,aut ubi uoces ex diuersis or dicamentis colu guntur, ut homo est iussus dies est serenusu emota dieitur Atina pu. Remot*- gnantia sibi mutuo tribuuntur, ut calidum en frigidum, nomo est lupus. In his assirmativa est falsa, negativa semper ue- .ra. Multum uale5ic illa diis iactio ad rech: iudicandum de probationibus & dialecticis & is eloticis: sunt enim aut necessariae, aut tantum uerisimiles, aut inepta: A falsae. Co NugRsto igitur esΓὶ Conuersionis mussit iplex usus m ςρ' .est. Alius, quo syllogismos diuersaru figurarum in sese comuuersionis tamus, ac bene nos collegisse ostendimus: atq; huic negotio ab Aristotele destinatus est liber i. prioris resoL Alius, quo propositionii quanda aperimus conssequentia, ut, nemo stultus est beatus, nemo igitur beatus est stult'. Et, pallet omnes
inuid quosdai ur pallidos inuidere necesse est Aliquado uero propositioni illustrandς adhibetur ii qua obscurior ita,' '; ciderit, ut nemo in calamitate constitutus est felix, felices igi ' tur homines in calamitate putas esse costitutos ZLI sere simi-
i; FL Raccides aute eouersio. Per accide dicitur,d secudet propositioni quae cotrouersi dicitur, accidaminia, qu1titas. P ER contrapositionem. Hoc genus conuertionis ad sylCouersio- Pg morum quidem reductionem nihil adstri, alibi tamen ne per acci non negligetur, siquidem ope argumentationis uice adhi-dri uuomoebetur. Est enim argumentandi genus a contrariis , ut apud do utendis. Ciceronern lib. i. Inuentionis. Deinde si constitutio &pars eius quailibet intenti cinis depulsio est: quae intentionis de--pq ista non est, ea ne constitutio, nec pars costitutionis est: inos dicas, omnis homo animal est: igitii r quod non est; nimal, nec homo orit. Quod autem rapezuntius admonet teminos uertendos et se in infinitos, satis erit ii cum ne satione interpolita sumentur.stbstanti uorum enim ut lupra do- cuimus infinitorum rarus est usus apud Latinos. Q are sic uertes hanc, Omnis uoluptas est expetenda. quod nasu pe'. litur, non est uoluptas. Quid opus erat dicere colla uiuuetudinem Latine loquentium, non expetendum est non uoluptas quae constructio ridicula est & sine manifesto sensu.
34쪽
N vs Qv A M maior. Id est significatione latior. Et hoc LATO M. de uera &affirmativa propositione intelligendum est. Sed uis maior , minori &aequalis terminus sit, ex praeὸic bil
us cognoscitur,quibus auaui Hur praedicamenta, ut intelligam iis terminos ex eodem ordine sumedos esse, hoc est, noposse nisi ea quae eiusdem generis sunt, alia de aliis praedicari.Deinde alios aliis latius patere, ut. genera & species. PRO Pos ITIONv M. Propositiones spectatur ex qualitate, quantitate, & oppositione, unde uariae earum species existunt. Conuersio. uim ac potestatem earum indicat . i I N D E Fi N I Τ A.)Ouandoaue uniuersalis est, quandoq; particu aris pro rerum subiectarum Qualitate, ut, in necessariis immersetis, in contingenti sus particularis, ut somo est animal, homo est doctus. Ita vi sunt qui tollant ea ex hoc numero. Sed illi no forma pronuntiandi, sed uim spectant. Singularis etia extra numera est, quia artibus tradendis non secuit, ac proinde ad syllogismum demonstrativum nutilis est sYNCATEGOREMATA. id est, consignificativa. H A RyM propositionum.) Acsuipollentia contraria est oppositioni, quare ei subiun gitur, Non omnis, aliquis non . Nullus non, omniς.Non omnis non, aliquis. . . DE natura. id est,co Mitione ac pro Prietate.
.L CONVERs Io igitur.) Conuersio sit sicut in numeris, utque admodii in illis ea de qualitas ericitur ta in propositionibus eadem ueritas.Na sicut bis duce faciut viginti, ta decies duo. Sic, si dicas, No omnis homo doct' est, uertere licebit & in tre,ergo aliquἰs homo no in doctri Et, nulla ciuiaxas sine legibus est, ergo nulla s. cietas sine legib' ciuitas est.
Unc breuiter ut instituimus dabimus operi
ea primo exponere, quae Graeci uoces, ni praeescabilia solent appectare. Deinde de praedicamentis, quas κατου γ ias Graeace dicimus, praedicatorio ollogi mo pauca admounebimus, postremo de propositione hγpothetica:97οα sifimo , cr de desinitione Cr diuisione disseremus, nec sa
mnino ea praecepta contemnemin, quae elas rei,quam iu
35쪽
niores obligationem uocant,uim Cr naturam complecto Pradica tur. Praedicabile igitur est terminus, qui de pluribus uni h - uoce potest prae cicari.. Vniuoca dicuntur,quorum nomen γ' - commune est,cr ratio sub stantiae secundum ii nomen eodem, ut antauchomo, atque bos. Nam utraque animalia
nuncupatur. Et si quis a ignet utriu'; rationem inquantum animalest,utrunque animatamsubstantiam,quaesien-.;... tiat Cr moueatur,esse afrmabit. A equivoca sunt, quoru nomen quidem communesta ratio ubi Antiae secundum id
nomen non est eadem,ut canis in aquis, in terris in coelo,
nomine quidem idem,re autem dis bubilatia diuersa Iunt. Praedicabilia quinque fiunt: Genus Jpecies,diseentia,proa CenWs. prium Cy accidens. Genus siquod de pluribus di crenti, biu lecte in eo quod quid est, univoce praedicatur. Id duo plex est: nam aliud genus generali imum,aliud sub alteranum appellatur. General imum est, quod cum sit genus, non potest esse θecies,uel supra q*od aliud genu3 minime invenitur, qκae sunt decem genera rerum omnium e quia bin postea dicemus. Subalternum est, quod cum sit genus, est etiam Jecies. Huiusmodi sunt omnia,quae inter lectaut imas steries, generalii ima gener emper inueniuntur,er adsuperiora quidem relata, Jecies sunt an moris .
bus vero accomodata,genera:ut animal, animati quidem
corporis species rominis uero aut bovis genus. species est, i quae ponitur sub genere. Vel, species est, quae de plumibsis disterentibus numero, in eo quod quid est, univoce praedi catur. Ea est duplex: nam ullam Deciali imam, alium subaalternam dicimuι. subalterna est, quae inter generalissimum genus, Cr Jeciat imam speciem posita est. Supemrioris 1pecies, inberioris genus ynper inuenitur, ut anis mal
36쪽
mL speciali ima est, quae cum sit species, non potest esse genus, ut homo bos. Hae lectit imae species , non in
species amplius, sed in indiuidua cinduntur , ut cicero, Aristoteles Di irrentia ei qua resister se Myrsint. Ea D mi est triplex: communis,propria, specifica. communis est, quae separabilis est: ita dicimus album hominem a nigro difrre. Propria est, quae cum inseparabilis sit, in i ta , men per accidens: ita coruus nigredine a cunb disert. Specifica est, quae de pluribus diti erentibuου 1 ecie uel nua Specifica. mero in eo quod est quale essentiale, linivoce praedicatur. Ve Dibyrentia eii, qua abuitis prcita genere. Hancsiolim in numero quin praedicabili-accipimus: gane di
plex es diuidens ex constituens Dividenteriret pellam G Diuidem. qua genim diuiditur:utfbstantia quaedam corporea, quaedam incorporea. constituentem appellamur, qxae generi zρ- genu addita peciem constituit:ut, animalium aliud rammis, aliud irrationale. Nam si animali addas irrationalitatem, speciem quandum constitues, quam, si nomine caret, aut mente ola conci mari relam nec enim de rerum uocabulis olicitari debet obilo oobus ed dare semperi eram diligenter,ut matura rerum anertius pateat) ficterim nouo neJo quam commodi uine poteris,nominabis. Sunt ergo Aspecificae disterentiae quaecunque aliam faciunt sectem, quibus ad diuisionem ex det nitionem Je rum-inaxi me opus est. Proprium quatuor modis r cipit r : Nam p v iumquicquid soli accidit speciei, cr si non omni sub ea, neque semper, proprium dicitur, ut homini medicum esse. Et quod omni accidit semper , si non foli, ut hominem bipedem obe. Et quod omni Crfoli,sed non semper, ut bomini canescere in senectute. Et quod omni oti siem. per inesse potest,ut risibile bomini.Et hoc modo proprium in
37쪽
34 TRAPEZVNTii in quinque uniuersalibus connumeratur: quod etiam siede iniunt: Pro rium est, quod de pluribus di trentibus numero uniusce in eo suod est quale accidentali. sic praedicatur At ucrtere liceat, ut, omnis homo hi risibilis, erquicquid risibile est homo est. Accidens est, quod potest Aeeidem dis ad se Cr abesse praeter Abiecti corruptione. Huius aliud. plex. Hi separabile,ut dormiresedere: aliud bisce arabile, ut, ni, gredo corvi cr Aethiopis. Quae et Ieparatim non inueriniatur, tamen si abesset, non in reret coruo aut Aethiopi corruntion E. quod a iunioribui etia sic definiri solet: Acciisse dense i quod de pluribus praedicatur in eo quod est quasi
Cur quinque accidentale tio conuertibiliter Q daute Moces At Graeαμρς sirς ' μ- ridicunt et q. sint numero, hinc maxime pesicusi est, quod omnc quod de usio dicitur, uel accidcs ei est, uel subastantiale. Si accidens, aut conuertis' dicatio potest, crbaἶetur proprium: aut non, babetur accidens. Quod si
sublitantialis praedicatio est id e l, si quod praelicatur, Uisientia ineli subiecto, uel in eo quod euid. uel in co quod quale dicitur: quod ut qualitas dicitur, cu peressentiu in--Idifferent si quod in eo quod quid si de pluribus disse.
rentibus Jecie genus est .sin de differentibus numero ,h eo cies est. I taque cum sitit quinque praedicabilia,renus, stea, cies,differentia,praedicationem eam faciunt, quae e lentia, Is tub stantῖ Iis. Accidentis ac proprii praedicatio umcidentalis appeTatur. Nunc quoniam de quinque uocibus
dictum ell, de praedicamentis breui imo ut instituimus
dicendum uidetar. ,269Αo VNC breuiter ut instituimus. Superius dialecticam
1 l tripartitam ostendimus, in elemetariam, inuentione,&iudiciti: qua tu ut natura ita ordine etia prior est elemetaria. Huius initis alii a praedicabilibus sumunt, Trapezuntius a propositionibus & terminis : uel quod huc ordine ab aliis
38쪽
uibusdam obseruatam uideret, aut quod Acilior e siet tra-endi modus, si ea quq adhuc gramatici iuris aliqua ex parte
uidentur, principio traderentur ut quae de uerbo, nomine, fis nis, oratione docentur, gra inmaticoru auribus no sunt insueta,& prius qui de grammaticae praeceptis imbuti, ad di lectica paratiores uenimus. Est isitur hic ordo eo moditatis,
nonaturae. Sed nuc desaece haurimus, quare ad instituture- ii , o
deo Pr dicabilia Grςci Φανας uocat, teste Ammonio Porphyrii paraphraste. Latini uero Predicabilia, quod uidelicet de altero nihil praedicetur aut dicatur, quin lub aliqua haria uocueo tineatur.Necessaria harii cognitione Porphyrius ostendit ad ea quae sunt apud Aristotele in categoriis , tu ad facultate definitionum ac diuisionum. Pol tremo ad methodum scientiae demonstratiuae. Magna certe utilitas, nec ulli negligenda, qui sibi altiores disciplinas perquirendas pro potuit. v N I v o C A dicuntur. Tradunt dialectici formas nominum quinq; , e quibus Trapezuntius duas duntaxat posuit. Nos reliquas subiecimus, nihil enim missu faciemus, ex quo studiosis iuuenibus aliquid comodi fore speramus. Sunt au-
quae uulgo synonyma appellant, cum res una uaria nomina tortita est,ut ensis, gladius, spatha. ineri quae a nonnullis altera dicuntur, cum & res & nomina diuersa siunt, ut Deus, homo, arbor,uirtus. - μα Aristoteles definit, quoru no. men commune est,& ratio substantiae secundum id nomen est ea de , hoc est, qua & nominia&rei comunione couentute ut homo ,leo, aquila, hactenus c5ueni ut, quod siunt corpora uiuentia quae sentitit: ac ob id dicuntur animalia. Huiusinodi autem uulgo uocatur uni uoca univocata, scilicet quae sub ea comunitate cotinentur,hoc ipsum aute quod plura cotinet, uni vocum univocans dicitur. Cum uero uni uocas praedicatur de uni uocato,praedicatio fit substantialis, quς hinc etiam uni voca a dialecticis dicitur: requirit autem ea,quae sunt eiusdem categoriae: ut, homo est animat,iustitia est uirtus. An in avoc A sunt. ὶ Huiusnodi Aristoteles haωνομα Homonyma. appellat, quς coueniunt quide uoce, sed no rei comunitate,
quae per ici nome significas, ut, mons ille qui Cilicia a Galatia , Cappadocia ac Armenia diuidit, Taurus dicituri ite bos
mas, α apud Gelliu philosophi nome est. Hqc uulgo qui uoc a cata
39쪽
cata dicuntur:ipsum autem nomen ambiguae significationis est aequi uocans Possunt etia ea quae aequivoca diximus, uni uoca fieri, si ad altitas quiddam reserantur: ut, Aiax Telamonis,& Aiax Oilei filius, Aiaces quidem aequi uoce , homines uni uoce dicuntur. Praedicationes quae ab aequi uocis fiui, dialectico sui ambigita omnia ) stinam opere fugiendae sunt. Dinominatia Postrema sorma nominum ei quae πυ-ina dicuntur Grae- . cis, Latinis denominatiua, ea sunt abstractum & concretum eiusdem significationis, ut lapiens & sapietia , iustus iustitia. Praedicatio autem quae hinc ell, denominatiua dicitur & accidentaria, fitq; csim accidens subiecto tribuitur,seu cum uoces diuersorum praedicamentorum coniunguntur: ut, homo est iustus, coelum mouetur. Hae praedicationum firmae diligenter sunt commendandae memoriae. Plurimum enim adierunt momenti ad censendas enuntiationes.sos pluribus specie disseretibus. Disserui res trifaria, senere, specie,& numero. C enere ade , quς aut ipsa diuersa sues enera, ut ars, uirtus aut quae sob diuersis sunt generibus, ut iustitia & altrologia. Specie differut indiuidua diuersaria specieru, seu species nub eo de genere, ut homo & canis sub animal nite Socrates & Cerberus sub diuersis speciebus. Numero disserui, quae sub eade specie infima sunt, ut Cato, Cicero.
L 3 - si N eo quod quid est. Existimat Laurentius Valla superuacaneum esse in definitione in eo quod quid est, quod quirenti quid sit res, non tantum genus reddendum est, sed in tegra finitio: de quare plurima uide apud Rodolphum Agricol verum si satis sit dicere, Cenus quod pr dicatur de pluribus differentibus speciemon uideo quo pacto , finitione ge sneris, accidentia & disterentia excludat Laurentius. sp ε Cirs est qu ς ponitur sub penere. J Species Aristote Ies Aa uocat, Plato mar: Cic. in Top .mauult sormae quam speciei uocabulo uti, quod casus quida plurales huius dictionis duri sunt pro quibus dicit se maue formis,& sormarum. SPECIALISSIMA est, quae cu sit species.) Specialissima quam Laurentius infimam uocat. uocabuluin est indiui. duis comune& proximum, Ciceronem, Catonem, Iulium, Proxime homo coplectitur. Huiusmodi uero species autor est Porphyrius nurnero esse finitas sed qui propter multitudine ac uarietatem sub nollIa cognitione cadere no potest. Quare
40쪽
Quare numerus quidem est harum aliquis, qui nunqua aut crescit, aut decrescit rerum enim manet species: & ut Plato dicebat extra singularia, id est, in mente diuina ueluti simu lacra quaedam & archetypa, ut in architecti animo theatri aut aedificii alterius absoluta est Harix, quam ad rem parandam accommodat. Caeterum Aristoteles dicit id poeticis figmentis esse persimile. 1 N indiuidua scinduntur. In diuidua sunt singula & unica, quae uni soli rei competunt: ut sunt propria omnia deorum & hominunx in brutis etiam nonnulla inueniuntur , ut Cerberus, Pegasiis, Salius, Phlegethon Item omnia astroria, regionum, montium, marium, fluuiorum & urbium: ut Arcturus, Bootes, Germania, Olympus,Nilus, Arethuse, Oceanus, Roma. Haec ob id apposui, ne omnia propria pueri pro, tinus indiuidua putet . Lapidum enim & herbarum propria etsi sint, non tamen indiuidua, ut aquila, delphin,moly, smaragdus: sed in his circunloquimur indiuidua, ut aurum Croes, Iouis aquila, Pelias hasta: quq uulgo ex suppositione dicu-tur indiuidua. Rodolphus Agricola existimat recte species dici indiuidua, quando ad proximam speciem referuntur: &infimam speciem genus dici, qua do indiuiduis comparatur: ut, Danubius flume est, Cato homo est: Cato species, homo genus. Sic etiam apud Fabium usurpata haec nomina uideri possunt, libro duodecimo de genere dice di, quo loco sic ait: Quos ut homines inter se genere similes , disserentes dixeris specie. Sic & metalli genus dicimus, & aliud herbae ge-
nus, genus uidelicet, pro specie usurpantes.
COMMvNIs est, quae inseparabilis est.) Porphyriisshanc , riser re appellat: ea est qua quis aut sibi, aut alteri qualicunque modo dissimilis est, ut apud Homerum, a. οῖος μοι - μνε φανερ, diuersus o hospes mihi appares.
IN eo quod est, quale essentiale. Aristoteles libro quinto τοῦν πια τα φυσικα unum esse genus qualitatis asserit, quae
substantiae differentia dicitur , ut si quaeratur , quale animal
sit homo, qualis figura circulus, accommodate respondebi- mus rationale, carens angulis. Ex quo escitur, nihil aliud esse differentiam, quae una est ex quinq; uocibus, quam qualitatem, qua rerum inter se differunt species. Aliam qualita, Dul qμμα-xem accidentalem uocati qua inter se differunt indiuidua, ut με