장음표시 사용
21쪽
di non possitnt ut aliquid significent. Nam in propositionibus si sumatur, non iam infinita sunt, sed neota: ut piscis nospirat, Socrates. non disputat: in quibus non in sinita sulit,no spirat, non disputat, se a tantum negatur pisci inesse spiraculum,& Socrati sermo. Si uero per se sumantur uerba, hoc est extra orationem,iam nomina sunt,teste Aristotele . Verum id non fit, nisi infinito modo, ut currere, uiuere, moueri. Huiusmodi enim Graeci omnium casuum praeponunt articulos. Latini tantum in duobus pronominibus usurpant, in nominatiuo uidelicet,&accusativo, ut, 't Velle suum cuique est. 3c, Velle tuum nolo.
o TroNVM quinque sunt genera. Diuisio est orationis perseetie. IlIam enim qua oratio per persectam & im peisectam diuiditur,oini sit. DA R a sola huius est.)Nam reliqua quae affectibus mouedis ae animis demulcedis accomodatiora sunt, oratorib' atq; poetismagis in usu habetur. Sic enim scri ptu est ab Aristotele in libro di si mres seditione prima , na reliquae ser
m orationu, ut sunt interrogatio, conquestio, exclamatio, percolatio,imperatio, optatio. inuocatio, deprecatio,&hoc gemis sexceta, in tertia parte rhetorices tractatur,ubi praecipi ut de uerboru & sententiarii exornatione,& partibus elo. cutionis: quae cum dignitate quandam ueluti colore & speciosiorem habitu adferant orationi, clarum est hanc tractationem im ad dialectices: qui fidei tantum & ueritatis inuente di artificiu docet, pertinere sed ad eloqueti et magistros. sIM P LEx enuntiatio est oratio quq aliquid esse. Hoc
est, enutiativa dicitur oratio qua a s seritur. aut neSatur quippiam, ut anima est immortalis. sinuntiationes aut y uulgo uocantur sic enim acs uerbum tras serri uidetur, quo Aristoteles utitur, ληξρανσιρ, λώ τὴ sene αἰνεοῦ, quod enuntiare& proloqui aliquid significat. Quare ἀποφανmo etiam pronuntiationes & pronia utiata trans serui. Euntiationes enim esse putant, quas Graeci : inre γε Mar uocant. A Stoicis hiero abraxire dicuntur, quae Cicero nunc e Tata, nunc pronuntiata,&enuntiationes aliquado transfert, a M. Varrone proloquia dicuntur. Caeterum i bis re dicuntur Aristoteli non tu quis pronuntiata, sed illa tantiim, quibus absq; ulla do ctrina & probatio pfirmus ab omnibus habetur astensiis:ut, in
22쪽
tegruest qualibet ua parte maius. Mala sunt deteriora bonis,turpia honestis. Hae v g ignitates dicuntuta Cicero
aer rutilis, id est praenotiones & antici eationes uocat, fine quibus nec intelligi quicquam nec quaeri, nec disio utari no- est. Sunt autem haec, quae ipsa natura duce, ab omnibus statim intelliguntur, creduntur in ut totum eli maius sua parte:seu quc tensu uera a episebedimus, ut ignem elle calia una nivem albam, mel dulce: tum quae plurimorum hominum Triplicia prionon insipienum iudic o comprobata & tecepta sunt, ut deuς p , in esse poli hanc uitam expinari aliarm haec postrema creduntur tantum iecundi ordinis, quod experimur, credimus: quae primo loco posuimus,& quod ipsa natura dictet,&quod se'
sus doceat, nsi postumus ea non credere: quare haec sub consiadictionem cadere non Possunt relio uaautem possunt, ut niuem Anaxagoras negauit albam, & Epicurus non uiuere post mortem animos, nec esse post hanc uitam aliam existimabat. Haec obiter diximus, quod per haec pleraq; Aristote. lis in libris de Demonstrationibus ,& Ciceronis, in philosophicis disputationibus rectius a studiosis intelligentur. sECvNDuxi quod tempora diuisa finit. Hoc est, qua asseritur quippiam suisse, ut suit Ilium : aut esse, ut, sol est in
. Geminis aut fore ut anima non morietur Nihil enim neces i .r: Ise est uerbum esse praesent stemporis , quoniae uerborum casibus enuntiationes lunt, modo suerint modi indicatiui. A
ut saltem pro hoc accepti: Diss Eng Rr uero nemo. Disserere, est rem quam l. LATO M. bet propositam uia ad docendum accora nodata explicare. Itaque primum eius m strumentum e st argumentatio , quae iis, in quibus uerum & falsum auaeritur, accommodata est.
Deinde definitio ac diuisio , quae simplici us rebus explieaAdis adhibetur: nepe ut quid de quale su unu niquodq; iuod proponi urate. Q det partes eius sint certa rati5e demestres a n Αε C a syllonis nati m. Syllostis uaprecipuus scopus e t totius dialecticae, & unica indicandi regula de omnibus quae in quaesti opem deducuntur. uic adiungitur inuenien- .di ratio, Quae natura erior e u in disserendo Itaque fit ut duae sint partes dialecticae inueniendi &iudicandi. ouarum ait 'ra tradit, Quae dicenda sint te proposito altera quomodo ad certitudinem exigenda.
23쪽
quo Ni AM ergo fullo is ) Partitio totius operis est, ut primd de terminis,secundo de propositionibus ,tertio de syllogismo dicatur.
RE s o tv v N T V Ri Inde araru/τυι; Aristotelis. T E R M I N I ergo. Terminus pro agri limite, Latinis in usu est pro finitione no est in usu,sed fine uel finitione uocat Fab.alii definitionem.Ternessus aute pro parte propositionis artis est uocabulum, quem & Aristoteles et M uocat. UNIT A vero. ) Infinita nomina & uerba Latinis non sunt in usu,sed Graecis duntaxat: ut τι tu ἄνθω- , quod est, non homo,& subauditur ep. No Mi NA igitur.) Nomina nominatiui ciuisa , & ueris ba indicativa propria sunt Mehici, qa certis simplicibus sentetiis enuntiadis sunt accomodata. Pragens etia tepus in uepus aptius eisqua praeteritii tametsi & praeterito utamur. E N v N T i A T I o.) Est oratio certam sentctiam affrinando uel negando sgnificans,ut homo est mortalis. Haec propria est dialiatici, qui aliud genus sermonis non desiderat, cum tuterim uaria sit oratorum ac poetarum elocutio , quae in mille figuras transformatur.
Propositis, Mnstigitur oratio qua necesse est aliquid de aliquo uel asserere uel negare, sin t uel esse, uel non esse βαgnificu consideraturienAntiatio dicitur: ut uerum uel falsum,propositio appellatur. Est enim propositio oratio, quae uerum uel album significat.
Propositionum quaedam categoricae nuncupantur,quis praedicatorias Latine appellare polyumM: quaedam bπο- tbeticae,quae conditionales nominantur. Pradicatoria Praedicatoria propositio est,qssa duobus terminis cotis
subiectη s subiectim est de quo aliquid dicitur. Pradi* η' est qd dicitur de aliquo, ut, homo est animat ast subiectus terminus nunqua maior ,fled aequalis uel into tor praedicato emper est. Prae
24쪽
DIALEcTIc A. aIPraedicatus uero terminin uel uerbum est, ut iam cumaritnuel nomen simul cum uerbo,ut dies ferenus est. Praeterea tam ubiectu, quam praedicatu coplexos tera 'minos post cotinere, u scietia iuris ciuilis est res utilis. s. Omnis praedicatoria propositis,uel affirmatiua uel nec gatiua est. Alfirmativa est alicuius de aliquo enuntiatio. Asrmativa. Negativa est alicuius ab aliquo enuntiatio. Negoti
Vniuersalis e squae aut omni aut nura inesse significat, si
u omnis homo currit,nullus homo currit.
Parast aris est,quae alicui aut non alicui inesse signi ia Particularicca v aliquis homo currit,aliquis homo non currit. Huic
gesarem annectimus: Ea est si dicas, cicero diJutat, hic audit. Indefinita est, quae abstue seno uniuersali araque parti dari aut esse aut non que ligniscar, ut, homo Iegit mo non legit. Hic illud scendum V uiusmodi uoruces,omnsi nullus,aligis,quosam iuniores signa, priscos
i uero termini non stat. Ad haec propositionum quaeradam contraria,quaedam ubcontrari CT aliae sub alternae, aliae contradici minantur. Vniue ad initurus ramatiua,er uniuersus negativa, in qui us eadem omnino ubi quatur ac praedicantur,interse contrarissunt. Contraria. sicularis uero affirmativa Cr negativa, in quibus eadem omnino ubi ciuntur ac praedicantur, subcontrariae dicunti SMbcAmria. tur. Vniuersalis vero particularis afrinatiuae, ex similis ter duae negatiuae ubalternae dicuntur. cum uer) qudntita βε--ν ' tali quantita π qualitati opponitur qualitus ei delubiem civ praedicatis,cotradictoria nominantur. Quare urum uersalis a maliua Cr poticularis negativa, ac rusum 3 Ani
25쪽
D TRAPEZUNTII uniuersalis negativa exparticularis asyrmatiuain quibus eadem omnino subjciuntur ac praedicantur, sibijpse con tradicunt. Harum popositionus cui negatio praeponitur, sunt cotradictoria si postponitu praestriim uniuersati s gno,contrariae: i uero eide Cr pro poniturer postponiti r inegatio fibalternae uim σ pote late possidet. 4 rςmis ,
Aequθροῦς niores propositionu aequipollentia appellare solet.' erunt de obpositione propositionu suis. Nuc desultura dicamus. Omnis ho. reta Nullus ho
ita. . mo currit. Contrariaemo currit
Aliquis ho- A, . Aliquis homomo currit. 6VM Sub contrariae non currit.
Propositionum igitur, quas contrarias appellamus, ea est, ut cum nuntia simus uerae iriueniri posent, βuna uera estaui am necessiario alteram ostendat. Nesre, Natora pro, tro uertere licet: nec enim si alterutra falsa est, idcirco quae positionum op relinquitur,erit uera. Nam falsas simul se in Vs rebus contpq Ἱμημ' praebendimus quas cotingentes appellant, ut,omnis homo sedet, nulluη homo sibi. Subcontraria uero contrariose , modo babent : nam cum fuit nul laeti posent, ueraenossunt. Ouare fallitas unius veritate alterius ostendit ind
26쪽
i DIALEcTIc A. 23 te in coitingetibus rebus consessisut aliquis boriose et, aliquis homo no ledet. In Lubalternis si particulariue fuga es Luniuersalis falsa eii, nec retrρ agere licet. Vera erum e lepol Sparticularis,cu unsier alis est falsa,vt,aliquis homo sedet,omnis ἱomo sedet. Si aut uniuersalis Vera est, Cr parmticularis necessario. N i si omnis homo est animal, alia quis ἴomo animal est. At co tradictoriae semper uerre a fal* . oseiunaut πρparant.na si una ipsera uera eslvit amat tera: R falsa altera,reliqua uera eoe nece P est. His ita breauiter dicit,nuc de coire: Isine propositiona disceu esse uiῆ e. detur couersio igitur ei cu propositioiast ubiectus terminus in praedicatu, praedicatu in subiectu trajponitur. Eaesi triplex: mplex,p accides per cotrapositione. simplex si uel μ' est,cu termini quide traθοnutur, qualitas uero π qualitates eade pinnino remanet. Hoc couersionis moti uniuersiae
5K negatiua, particularis asyrmativa uerti tur: Namsi -- nussu animal est,nibit eorum que sunt, animal est: si istis quis homo curei curraetiu utipaliquid homo e . Per acciα des aute esὶ couersio, cu tra polis terminis qualitas eademane qualitas mutatur. Hoc modo tam uniuersalis as 'matiua,qu im negativa couertuntur. Ni si omnis homo e lanimal, π aliqd'animal homine esse nece Fe est. Et si hominu nemo uolare potest,corii certe quae uolare put,q icq si ph, uisistis homo no est. Percontrapositione couersio Ot,cu qualitas positionem. quide Cr qualitus eade manet,termini uero tra positi in infinitos comutatur.Hoc modo couertatur uniuersalis a fra l
27쪽
ciuntur,quonia ex conuersione mutata quatitate, recta fit praecatio ii uera necessarib co uertatur, ut aliquis homo animal est,uera est,cu tame omne animal homo ol, vera no
sti.Haec de praedicatoria propulsione delibasse ulficiat.
' MN I s igitur oratio, qua necesse est aliquid de aliquo k uel asserere.) Apparet ex hac disserentia oratione enuntiatiua,tunc rectius propositione uocari, cum argum etationis alicuius pars esse constituitur:quadoquide in ea huiusmodi orationes sumuntur, non quide quod esse aut no esse r in quampia significet, sed quatenus ueritate, aut falsitate continerent.Cuius rei indiciu est, quod Aristoteles ubi de hac oratione disputat,tanquam argum etationis parte non απίρα-σω,ut in libro sed πργον, ut in libris priorum
. resolutionu uocauit, qua nostri trasserui propositione. Lau-x Pi Wren. valla lib.Dialectices ii l. propositionem dicit syllogismi
initiu:Enuntiationem aute genus propositionis, assum Plio- Enpiatiρ nis c5 clusionis ,& reliquorum, quae non ta materia disterue, quam eloquendi modo Non tame hoc semper obseruatur, quadoquide dicitur ratiocinatio trib' costare iupositionib. PRAEDICATORI A propositio est) Propositio κάλ- sinu, qua Martian ' pdicatiua uocat, est qua unu uni aut tribuit aut negac, seu quς uno uerbo coleta est: ut,terra uescit. s s sv si Ec TvM est de quo aliquid dicitur. Prior propo-stionis pars cui posterior tribuitur, subiectu uocatur. Oportet autem prius esse intellectu, ordine uero non est necesse: ut, uitium est omnis intemperantia. Intellectu prius illud. Omnis intemperatia. Rursum, pium est tueri patriam: utile est erudire liberos: subiecta sunt, tueri patriam, erudire liberos. IVBIECTvs terminus nunquam maior. Ex Iagoge PorpLyriana canon hic desumptus est. intelligitur autem de enuntiatione assirmativa & uera in reliquis locu noli tabet. Aequale aute subiectum est praeci cato,ubi ide de eodem dicitur, ut Socrates est Socrates: aut ubi iungutur nonyma, ut en sis est gladius,Lethii est mors: aut ubi definitiq definito seu c5tra, ut homo est animal rationale,rationale animal est
homo: aut si proprium de subiecto suo, ut homo est risibilis.
28쪽
PRAE TEREA iam subiectum quam praedicatum. Vbi in propositionibus ultra uerbum substantivum aliquid additur, id praedicatu Graecis dicitur : scholae, de Est tertio adiacente .Latine nondum tralatum est. OMNrs praedicatoria proposito uel assirmativa uel negativa estJHaec enuntiationum diuisio secundu qualitatem est, superior est ex substantia: Quae sequitur, quantitatis est. Φ--endi Ae proinde tres Quaerendi modos diuersiss propositioni ac- noratres. commodant. ueluti quaerenti Quod sit pronuntiatum, prςdi eatorium uel c5ditionale, redditu C. Quale, assirmativum aut negati uii: Quantum uero, singulare, aut particulare, aut uniuertate Cicero assirmativas & negati uas, negantes & aientes uocat, Martianus dedicativas & abdicatiuas.
ς Appi AMAT iv A est alicuius de aliquo. in Assirmatio ne aliquo.
alicuius de aliquo, nepatio alicuius ab aliquo est enuntiatio. Ab aliquo Hoc ad uerbum e Ctaeco v si lamis ae traductum eit, ubi Aristoteles no alio discrimine seiunxit assirmationem a negatione, quam praepositionibus his, Trade EU: ut sit assi matio, enuntiatio alicuius ιπιατι-: Negatio uero, alicuius '
ἰ τινυ. Verum Ab& De praepositiones an contrariae sint v fgnificationis, grammaticis discutiendum relinquamus. Si 'gnificantius foret si diceretur: Assirmatio est oratio Qua alicui quippiam inesse dicitur: ut, deus est iustus,homo est animas.Negativa oratio tua per negationε praedicatum a subiecto remouetur, ut,homo no est iustus: aut in quo uis est nazandi ut, nolunt boni ab ossicio discedere, est nomo parum pius, arzentum aliud est, quam aurum. Negandi particula uerbo intellectu tantum apponenda est. Nam si nomini prae' pqnitur. ut . est uir non bonus, est homo minime massius, affirmativae sint,& aedui pollent his,est uir malus, est homo plane bonus:ae Qui pollentes autem propositiones eiusdem qualitatis sint necesse est. Quare si naec assirmativa est, homo malus, erit assicin alitia Quoq; homo non bonus,aequi pollet enim superiori. Sciendum autem in f oc loco minimeque ta- propositiscendu est id professoribus , esse propositiones quasda, quas nes mota-
in scholis modales vocamus, quarum naturam si ignoraueri lii. mus iudicare non possumus de propolitionurn omni liqua litate & quantitate. Est autem propositio modass, quae non
sim iciter effertur, sicut illae, quas Aristoteles - an ,
29쪽
id est, de inesse uocat, sed quae cu determinations aliqua modiscatur hoc est, ut apertius dicam, quae sumitur cu caepressa qualitate ueluti hic simpliciter esseruntur: uitanda sunt peccata, defendenda eli pati ia, instituendi sunt liberi: cum qualitate uero sumitur, si dicam sic, honestum est uitare peccata, pium defendere patria, utile instituere liberos: quare adiuncta qualitas squae consueto uocabulo modus dicitur)propositionem modalem efficit:Quod si tam receptum esset, uocaA reliceret propositiones qualitati uas. Sunt autem monendi pueri, hanc qiualitatelli sumi ex locis generum causarii apud rhetores, ut ex demonstrativo & deliberativo honestu, laudabile, magnificum, egregium, excelsum, utile, iucudum, facile , possibile,necessarium, iustum, aequum, rectum,uerum:& quae his contraria sunt , ut inhonestum, turpe, sordidum,
humile, inutile,iniucundum, dissicile, i me ossibile, iniquum, improbum, falsum : horum aliquod uel simile si sumatur in
propositione ad qualitatem sententiae demonstradam, mo date erit .Hic enim mihi usus uidetur talium propositionum, ut sententiae qualitate agnoscat puer magis, quam se moda.libus de necessario, postibili, impossibili,csi tingenti, alliget. Nam quae de his praecepta dantur ab Aristo rete, aliis quoq;
accommodari recte poterunt. Meminerit igitur, si qualitatem propositioni addiderimus hac forma, sanctum est cole- Te numina, est e modalem propositio nem sumptam ab honeso. Cuius subiectum fere semper est infinitum uerbum cum iobliquo, aut in sinitum solum: praedicatum, modus seu quali. tas cum uerbo infinito: ut hic, iucundu cst legere poetas: subiectum est, legere poetas: praedicatum, iucundurn est. Porro in huiusmodi propositionibus, quonia duo uerba sunt, negatio modo sinito modo infinito uerbo adhaeret: sed illa pro- positione efficit negativa, quae matto uerbo coluncta eii: ut, no est aequii damnare in Ibntes hcc enim, expedit Raeipublicae no seruarc tyrannoru liberos, affirmativa est pro positio.
Inde ita st Nnts 1 si τά est quae absque signo. Huiusnodi resi-- propositionem Laurentius Valla libro secundo dialectices
dicit similem este & germanam uniuersali. Martianus Capella particulari adnumerat, cuius uerba adscribam : Quod igitur , inquit, indefinite dicimus, necessario particulariter acciiimus, no necessario uniuersaliter: quoniam id potissi-
30쪽
mum numerandum, quod securum habet intellectum, indefinitum pro particulari accipimus .Hactenus Capella. Verum in argumentationibus plerunq; pro uniuersalibus accipiuntur, ut honestum pst laudabile. Et fere tunc, quando praedicarii pars est substantiae subiecti ut, hῆrno est animal. In aliis
nihil perpetuum praeeipi potest ob id enim indefinitae dicuntur, quod nunc uniuerialis, nunc particularis absque determinatione x Ea postr sent. PRISCOS, NUGE I uxrae appellare. Ac si dicas com praedicatoria. Ammonius συνθεμανο ae, id est, consignifica titia nominat. Huiusinodi quidem sunt uniuersalia ac particularia signa notae tantum uniuersalis ac particularis praedicationis. 1 etmini uero non sunt nisi sumantur genere neu-ust: ut, amicorum omnia sunt communia: Deo oi Ania subi cta sunt nonnulla etiam mortalibus.
An haec propositionum quaedam cotratriae. Saepe enim admonuimus dialectices esse ueri falsique censuram: necessarium igitur erat cognoscere quae pro nuntiata sibi mutuo
repugnarent, Quae simul conlistere ne a uirent,&nuae inter se
consen cientes essent: Quorum hoc docebit id est, arquipollentia de conuersio: illud oppositio: quam desiniunt, ut sit duarum propositionu in quibus eadem sunt subiectare praedicata,iu qualitate tantu. uel in qualitate & qualitate simul, repugnatia, ut omnis homo est iustus,omnis homo noest iustus: hic sola mutata est ualitas. Caeterum hae, Omnis uoluptas est expetenda quς da noni est expete da:&qualitatem quati tale α pugnat. in his cauendu est ne quisl πι - , uel ambigua uox, quae aliud significet aut alia uim habea vinuna propositioc atq; in altera Nam si quis aicat,Rhenus in Italia fluuius est , illum in te ligens, qui Pado uicinus, nihil repugnans huic dicit, qui Germaniae fluuium intelligens dixerat,Rhenus in Italia non est.Item si una metaphoricos, maltera citra tropum accipiatur: ut non opponuntur, candor oculis osticit, candor oculis non officit: si hic animi,ibi corporis candorem accipias.
HARuM aute propositionii si cui negatio praeponitur.)Obscure ad modii T rapezuntius tradit squi pollentia propositionum per tres regulas. Est autem ae inpollentia, seu sui Graeci tiro Pro μία, duarum propositionii aequa uis, potestas,