Opera quaedam aut inedita aut obsoleta de rebus naturalibus : nunc edita sub auspiciis Regiae academiae scientiarum suecicae

111쪽

i. e.

Stockholmiae typis Jou. H. 'VERNER, lil 9 S. PHO. 4O. Auctoris doctrina. peregrinatione, experientia et scriptis in re tam Naturali quam Mathsematica resque Mechanica ularissimi, propoSitum est Verbo Divino roique veritati r0bur aliquod addere. Seu quaedam feStimonia ex ipsius naturae phaenomenis in patria Observatis totidem quasi monumentis evidentissimis diluvii generalis: Sunt aut0m illa numero XVII ordine; quo heio MeeenSentur. I. Magnus quidam. fertilis et peramoenus 'V0Stro Gothiae collis, si inne Rulle didius. Ja00t illo 2 n Shara milliaribus versus plagam . quae inter Boream et occasum est media; et quidem in littore laeus 'Uenseri. inter duos montes, Huneberg et Billingen, illoque gaudet fastigio, ut illinc navigia in subjacente lauii ad multorum milliarium Sueuiuorum

distantiam conspicore liuent. Constat ipse collis ex pluribu S saxorum stratis distinosis, iisdemque specie diverSis: infimum est SAXUm commune griseum Gyrsisten , medium Varii generis lapiS calcarius Cum inleo, Supremum schistus Sehi ersten col0ris brunei. coerulei. nigri. Hine demonstrare vult ol. Auctor Quin nquarum altitudinem in nostro septentrione tum Vehementem illarum; qui Olim fuit, motum. Nam ver similo credit

' Invenitur in Actis Litora ii8 Sulciat, paginis 5 - 11, anni 1720.

112쪽

000anum in diosos montes, et quidem Secundum longitudinem jugi appel-lsindo per orificia vel aperturas, 'lune inter illos erant, utrinque multas in mediam mulauiam injeciSse aquaS. Similique plurima heterogenen Gorpora, utpote Brennui, Saburram, in pideS. terrne argillaeque SpeoieS varines, et similia; quae sarcinae heiu tandem ceu in frnn lirallo portu, depositae in ipso undarum confluxu seu uentro materiam et originem mirabili huic colli praebuisse ipsi videntur. maxime, cum inde R pede seu basi. quae Oircularis est et in diametro milliare Suec. Continet, singula Atratu perfecto sint horigonti parallela. usque nil apioem, cujus figura a mediocri

truncato QOno non multum abludit.

oblongi: nonnulli elium ab unn parte altiores, ab altera vallium instar subsidentes mox iterum Assurgunt: eiron quos pariter obServare liueni utrinque juga montium parullein. III. Montium Dyorumque posituS Seoundum meridiem et Septentrionem,

Seu observata pluries neeurata eorundem OOngruentin cum meridiano coeli. oujus geminum auctor unusam ponit. Una est Oceani majori olim Europa parti superinoumbentis aestus Lunae motum tab Oriente occidentem Versus seeutus: Rifera. fluctuum maris Secundum ventos determinatu directio, qui in oceano per dimidium quoque annum Versus unam eandemque coeli

plagam ferri observantur; credibile enim ipsi videtur ventos pariter olim in Oceano, qui tuno et major et magis liber fuisse supponitur, solis

IV. Jugorum figura, forma et constitutio, in quibus plerumque inferne est lata basis, superne dorsum, u lateribus declivitas; et illa major quidem in jugis, quae ex lapillis constant; minor, ubi est arena vel alia levior no minia S Solida materia. ubi quoque ipsa juga se nonnunquam ad 10 vel 12 milliaria in longitudino extendunt. Accedit, quod in jugi S, praesertim

caleariis petritienti pisces reperiantur nec non inSeota aliaque unimalia marina; imo in montibus Norvegi is innumera vis inpidum ipsorum qu0que montium diSruptae partes. Supra invicem jacentes vallorum instar ferrum muniunt. Quae omnia ut explieare queat, Statuit auetor superficiem aquarum, eum lineo juga gignerentur in uno eodemque plano Stetisse cum ipsis jugorum dorsis; idque ad aliquot centenarum ulnarum altitudinem.

113쪽

V. Sumorum in dictis justis rofundisses videntur senim ARXn Omnia, tam majora quam minora, quantumvis alte effossa, per aquam laevigata

et polita. Adde quod in riusmodi congr0gationibus lapidum unus albi

in planitiobus os vallibus saxa ingsent in eademque diversimode posita sive singula consideros, sive alia aliis sup0rimposita; integri qu0que campi platearum instar lapillis consiti; immo pars eorundem in summitatibus montium, pars in f0rra Sepulta in alto maris, in paludibus, in fundis lacuum: set alibi; ubi nulli quidem in propinquo sunt montes, lapidos jacent of saxa, quase nil sunt nisi frusta et particulae montium, quos nonnunquam in multorum milliarium distantia roperies his quasi suis

membris mutilatos. Atque hae ooonsione explicat auctor, quomodo pern tu rum uoceRSum reCessumque. pristinum sollieet Oceani asessum poluserint

mont0A frangi neo non deindo fluotuum opse in lapid0s, lapillos. immo. sorupos set ursenam dividi reo dissolvi, ipsa omnium lapidum politura 10sto. Demonstrat quoqu0 pluribus vires fluotuum in mari praesertim altiori. maxim0 vero Olim in oceano, suffiesere potuisse ad saxa relinque ponderaseoum abripisenda et quo fors tulit transportanda. VII. Aquarum lineae in Hunebery et Lilliny n. supra diotis W-Gothiase montibus, evidentissime undarum altitudinem. quae olim fuit monstranteS.

Hi montos in longitudin0 2 milliaria; dimidium in latitudin0 et in altitudin0 ultra 100 ulnas contin0nt. C0f0rum 20 aut 30 ulnis a vortiose numeratis, divisio quasi quaedam apparet m0ntem undiquaque Cingens. eademque plane aequabilis horizonti luse paralipta; quae gona auctori videtur superficiem maris hisose regionibus olim superincumbonfiS manifestissim0 indieare. VIII. THIuris lupidumque strata adeo multiplioin no distinta: quemadmodum observari solet infimum ex oontinuis petra ConstanS, alterum ex lapidibus, proXimum ex arena, supremum ex argilla atque atra humo immo; argilla sabuloque ad aequalem ubi quo altitudin0m inf0gra se planiti0stposu0. Quorum omnium plurima lipio in medium proferuntur exempla atque testimonia domostion praessertim a saxi communis grisei stratis supra calcarium jaosentibus.

114쪽

IX. Rofundae in ipsis mon btis olerebratae caritates, Iaeue mor, i. e. gigantum ollae vulgo dictae; quae in diametro 2 vel 3 pedos, et in profunditasse totidem ulnas continere doprehenduntur. Observavit autemnuotor supre hujuscemodi cavernnS rupem ntiquam praseeipitem eminere atqu0 ind0 40oidsent0s aquas judicat Vortice seu gyro facto, Ope quorundam lapidum illuc forto illapsorum talem foAsam torno quasi formasse. CaVernas simil0s cum inelusis lapidibus rotundis set lasevigatis vidit auctor prope montem Gullinar, Strum stadium oppidum flum0nque Troillieitam; nonnullas quoque celeberr. Doct. et Ρros Rudbeckius in Lapponia. X. Conchae, cochleae, fessae, aliaque eon hilia, quae in montibus B0husiae alibique, V. gr. prope Oddewallam. Stromstad et SundAborg, nonnunquam 50 orgyis mari sunt elevatiora, integros quoque campos 200 paSSuum longitudin0, et 5 vel 6 profunditato constituunt, adseo ut inoola0 0x illisonluem oremnndo oonfioinni: quae omnia nonnisi per maris aestum Oolleota

et stratim posita judicat nobiliss. Auctor. Ρ trifieatorum simul sit mentio quorum eX Sinu pntriae grande et perpulorum penu collegit Ρrofessor Analom. Holmensis DP. Magnus Brom0lius, luoique publicae destinavit. Hino autem Ooncludit Auctor saxa set soliistos olim tempor0 puta diluvii istius magni set universalis, nil nisi limum argillam et sabulum fuisse. XI. Navigiorum partes et 1 dera, quae procul a mari, et quidem in ipsis montibuS paSsim occurrunt, utpote carinae, mali puppes et Similia. UndΘ satis oonstare arbitratur; loon quoque illa editiora Olim aquis tecta fuisse ae navigabilia. XII. Lalaenartim pariter costae, pisces et ejusmodi alia in speeie vero

memorat heiu magnum illud C0ti scheloton, quod ab aliqu0t annis in W-Gothia l2 milliaribus ab ooseano et 2 ab urb0 Shara repertum, hodie

in Nos uomio Upsalensi re celebserrimo Professore set Med. Do fore Laur. Robergio servus II .XlII. Stagna laeusque eum illorum piseibris v. gr. in oelsiSAimiS montibus Hun0b0rg et Billingon; quos omnino oceani inundationibus suum debere originem oredit. XIV. Pronior fluviorum lapsus et littora vacua seu altiores factae crepidines, solli et quae avorum memoria pleno ni Ueo manRVerunt aquae

nonnullibi jam adeo exaruisse doprehenduntur, ut Sioco pede tranSire liceat; imo int0gri tractus; qui olim, dum altius irent flumina, instar

115쪽

lacuum fuere. hodie prorsus evaeuati et aridi. Flumina quo luse sex laou-bus elausis seu aggere septis Venientia magis magisque praecipisses in dies

XV. Afra tinnius; ex qua b. m. Proi. Ol. Rudbookius Ρatser, Tel. luris quoquo aetassem definire voluit. Namque existimat Auctor supra arenam, argillam, Sabulum, aliasque maris quisquilias humum isthane tractu temporis sex arboribus set herbis oonoreviss0. Plerumque satis altad 0prehenditur, set jam in locis qui ante hos 60 annos unda maris fuserunt

submersio oeterum in montibus campisque arenOSis prorsus nulla.

XVI. Ina quabilis fissura Telluris montes siquidem, juga valleSque Luponiae praesertim set Norvegiae, Auctori nil videntur reliud pra0 sρ ferre, quam abyssi faciem, qualem nobis in fluoluantis Oo0ani fundo

XVII Annuus maris Balliei deseensus: unde multi agri. multaque prata nostra memoria coeperunt ex undis emergere: Oppida W-Bothniu0Sedes mutare atque ad muro propius Reeedere 11000sse habuerunt; ubi portus olim et navigatio, jam ViX cymbae locus Praeterea vero de Horizontis mutatione apud Septentrionales dissserit Auctor, hoo modo, si Orodendum muria, uti narratur Versus meridiem econtra ascend0rse; Sequitur Tellurem pedetensim suam perdere formam, atque uiron Asequatorem magis Sphaeristam, circa polos autem planiorem ovadere, sicque Horigontem Telluris ex ovali speeie magis magisque ad rotunditatem globi accedore; immo non hoo solum, Sed lineam quoque meridianum Consequenter sese oontrahere, Rdeo, ut ubi gradus olim 10

oontinuit milliaria, jam non ultra 9 progrediatur. Quod obs0rvatu fudit se non minus quam dignum consei A uotor, praesertim in W0neri lacus glaeie Causam hujus Phaenomeni petit sex Terrae motu direa solem qui secundum ejus hypothesin peculiari Tractatu haud ita prid0m orbi serii dito communicatam, hodie longe sest tardior quam fuit olim; set quo

posito Lunam similiter eum suo vortiee Zodinoum olim uitius porourrisso constat, adeo quidem ut duorum triumve horarum Spatio, Suas in Oeonnum perageret pressiones, quae jam singulis horis fiunt seto. Atque hisce confirmare tandem vult Auetor sententiam b0ati IJ Eudbeckii, Susolam sollicet nostram olim insulam fuisse; simulque sex Rquarum terrarumque accuratiori libellatione demonstrat, qua0nam loca

116쪽

iuno temporis supra ne illor eminere potuerint. regionem Oerebrogicam constituit ad 60 ulnas mari elevatiorem, ex Observatis puta altitudinibus fluviorum sequentium, Troilhettae 30 ulli. Ronn0m J0, 6 ullspang 10 ad ludum d0nique Hielmarum 10. Observatu pariter dignam judicat Auotor diffsersentiam maris Baltioi set Oeenni Norvegiui, respectu horigontis, ratus exind0 dρ Telluris figura aliquid inferri posse. Ultimo, quae supra dictis hic repetuntur. eirca majorem illum maris aestum, qui Olim in nostro Septentrione fuit; simulque concludit Auctorc0lsissimis montium fastigiis diluvium aliquod ineubuisse; maxime supra

nostrum Septentrionem SurrexiSSe undum.

117쪽

i. e.

Us in C es moratis Qt IEC e monti S Kenneri LRCUS, Urin Ctami Cno OOPH Pni CH GAtta DCtδε tam Gotn-Elones fita Viictolin statiori S HOC UTQtH. Ut quanta sit hujus ingentis Lacus, set magnis fserrarum Orbis lautibus merito adnumerandi Venneri, superhoises supputari recte possis ponit Nob. Auctor longitudin0m 0jus 20 miliarium Stasethicarum. latitudinem 16 ex quibus in ri 320 miliaribus quadratis totam hane aream constare debere Ρraeferen, cum Vennerum 24 amnes influant. effluxus non nisi unus sit per Goth-Elbam, hujus sub ponte Ronnom bro latitudin0m sesso do001 14 orgiarum, profunditassem; inter utramqu0 ripam nequalem 6 ulnarum facit: epleritatem fluxus eam ess0 tradit, quae tres ultans quovis minuto secundo peragat. Ex quibus tandem demonstrat quaque hora se Vennero lacu effluore aquarum 100,000 oubiens Orgyas. adeoque et tantundem n luarum debere per praedictos 24 amnes, denuo influere, ad eandem ubique in ingenti hoc lacu aquarum altitudinem servandam. Jam Vero ΘX ObSOΓ-vationibu dudum faetis constare, hunc lacum sensim increscere et istolli ad duarum vel trium ulnarum altitudinem. decursu scilicet quinque vel Sex annorum. Verum et id observatum sest hane elevationsem, vel etiam

' Invenitur in Actis Literariis Mecia , paginis 111 - 116, anni 1720.4

118쪽

subsidentiam aquarum interdum Subito fieri, adeo ut ad ulnam unam vel unam eum dimidia intra aliquot mensium spatium suum mutet altitudi- nom. Id autem unde Contingat, jam diu quaeri. A uotor Nobil. non id fieri sex affluxo aucto per praediolos 24 amnes sex calculi sui fundamento sic probat, ut etiam asserat: Licet laevi per hosce 24 amnes nihil quidquam neosederet, effluXu interim eodem, qui obtinet, munente etiam porta integros annos; tamen infra 3 ulnas non pORSe eundem ex eo subsidere, vel quod idem sest, manente ni fluxu et posito offluxu obstructo, non tamen nisi Vi ulnae partem per annum integrum auosessuram. Id palmarium est, quod in hac Diss. Nob. Auetor sibi demonstrandum sumsit: subitu-nens autem liasue Vel lentas mutationes aqua rum in hoo laou non ab affluxu montanurum RqΠRrum Ruoto, non al) Ventis oertis statisque fieri

posse: sed neu ab affluxionibuS subterraneis aliunde provenisentibus, cum unus utiqu0 idemque ner, horizonti aquarum ubique incumbat, aequaliterque communicantium inter Se inculam superfluiem premat. Essse itaque hanc rem non dum rite explientum. Se quidem quas de naturn nquarum in genere considerationes consignaVit alius Eooietati huic literarino transmissurum. R0tulit Dia. Theodorus Nori maunus, qui nuporis in Norvsegiam bellicis exp0ditionibus Capitaneus interfuit, non modo perAVnsum eSSe, Vennerum Vestorumque lacus aquas Sibi subfrnhere per intorvallis mutuo, rurSHSque r0ddore, s0d set in W0db sensi torritorio Daltu se V sestergothioa0 laeum esse

8 milliaria longum, latitudino vero dimidii milliaris Ite diosum. oui alii

duo laeus adjuvent multo minores, ejus naturase, ut vernalibus fluxibus nil quidquam ad id tribu6ntibus manifesto auoto uno alii subsidant, ei vice versa. Esse praeterea in vieinin pnludem profundam, quam, Cum anno lil8 Sseptombri mense oastrensia quasedam munim senta in iis locis Struerentur, seXAiootari viderunt fossores nostri ursescente interim minore lacu Loo dicto sed redeunte paulo post a qua ad pristinam Suam laeunnm. Horum uulsem in uum profundidates et univer ne insuper uiuinae regionis situm nocurate dimensum fuisse, set qua sest humanitate plenius si expeteretur fauile r0laturum lisserarum artis luse inprimis suae peritissimum Virum provinoistipui G0omptrum Dii. Henrieum Wilhe num Kr se. Revorendus Dii. Pastor in flammar, laous Volteri proximus accola Daniel Tiselius promisit p0rquam humaniter se tempestive nuneiaturum de aquarum necretionibus aliisque memorabilibus hujus lacus. Vennero

119쪽

ad 4 otroiter miliaria vicinus est, magnitudine longe quidem inferior, sed ind0lis in multis rebus singularis. EX duabus ejus epistolis transmissis sequentia damus. Anno 17l2 d. 27. Septemb. horn post meridiem secunda praeter expectationem Omnium Sonitus quidam et fragor ingens, majoris quasi tormenti explosi tonitru ab incoliS plurimarum parochiarum per-o0ptus fuit ad sesquimilaris latitudinem ab ocoidente in orientem sese extendens, causa utique incerta, nam fulguris fragor minime orat, sed nec telluris quaedam eommotio. Anno 1711 fuit quid huic similo itidomobsservatum. Subsiderat autem praedicto anno intru suas ripas Vettserus ad dimidiaρ ulnase profunditatem. Anno 171 4 die profosso Juli0rum, hora

ante meridiem nona terrae motus vehemens per Nerietum provinciam transiit. In domo rev. Dii. Observatoris non janua modo musei subito convulsa resiliit, sed et domestiua uisensilia euneta contremuero. A o lil 9 ineunte mense Julio, subsidere ineus Coepit. nee per nutumnum Ruesne aquae

fuere, imo elapsa liyeme et Oolliqueseente circa mensem Aprilem glacie ead0m illa imminutio obtinebat. Ex notulis antse factis ad littoratos Scopul0s percepit Dii. Tiselius descendisse aquam a Sun pristina statione

uinum unam pollices Ooto: ex eo denuo sensim coepit hoe anno aqua

att0lli, Julii die l4 pollicos quinqu0, Augusti d. ii polli00s 6 eum dimi dia attingebas. 1 Septembris 9 pollioses usdem d. 23 pollices l6 serunt. Pristinae itaque suae altitudinis dimidiam jam partem attigit, quae 32

pollicum fuit. Pra010rea refert tritum esse de hoe laola proverbium: Mer effern fuit sili reatn fur tu aer for dorren onde or Vettori abundantiamnnnonne portendere penuriam. Cujusmodi vulgi praesagia ridebunt fort0 alii. Sed aliter visum Nobilissimo Viro DD. V Praesidi set Archiatro Urbano Hiaerne, in introductione dilucidata sat'. 40, nam occultas in iis rei

causas perspexit detexitque, eum doeet SurgenteS eX nbySAO Subterranens aquas nil supernum telluris cortiuem adscendere, et transeunteS terminum quem trivalem lineam Parneolsus v ,ent. utique exhalntionibuS aquosis multam subministrare materiam debere, und0 pluvine posten immodione Sua

uligine et frigore sata quaevis suifraesent. Equidem praestantissima dehisese lacubus adnotata livio Nobil. Viro merito debemus; patriae nostruo in naturali historia vore Plinio; oujus dissertationem 40 admirandi laeus Volteri phaenomenis, quam dudum eonfeetam Scimus, dum eXpeetnmus ut

fiat juris publici dabimus hic L00tori, sex praedicta introductione diluui-

120쪽

data sexcerpta quaedam. V etteri lacuS prope Ombergam montem immensam esse profunditatem, pag. 53. Circa hune lacum saepe per intervalla miros sonitus et fragores ululatusque exaudiri silentibus intorim ventis, pag. 70. Aquas interdum e lacu medio ejaculari ad quandam altitudinsem quasi machinis hydraulicis agerentur, p. 70. Saepe et Vortieosos quosdam in superficie a liturum circulos apparere ebulliente, uti putant, in fundo laeus e suis Venis a lun p. 79. In Helvetiuis utiqu0 lacubus limpidam ullas aquam turbari suppe visum fuit. Vesteri aquas mire esse pellucidas, pag. 2, ndeo ut Clariss. Mag. E. Simonius affirmarit se ad plurimarum orgyarum profunditatem nummum nrgenteum obSerVnre potHiSSe, pag. P. Etiam in fontibus nostris alio ubi aquas aliquando quasi efferveseere Vi Sas, p. 54. Nec ebullire modo sed et Ruram lethalem exhalare, p. O . Cumque Vennerus consuetis hyemalibus mensibus glacie tegatur, Vetterum minorem licet, raro congelari ante Februarium mensem, et nee tum quidsem glacie fida firmaque. Saepe etiam praesentissimo frunseuntium perieulo, nil false exp0otantibus totam gladioni dissilire et confringi. quasi machinis ipso aquarum fundo admotis laeus Oonvelleretur totus. Visum praeterea saepiuscule in Vettsero lacu messeoron vagantis inter undas nebulae, quod illis Hass-Frun dicatur, aquarum quasi nympha et laeustris Siren, som etistori hyilt hi in olli sit liande su roinet. Quod ultimum itidom testatur M0dicus

provincialis Dra. Iohannes Hesselius in missis de Vennero Vesteroque observationibus, unn oum descriptione montis Billinoen, qui duos hosce lacus interjacet, plurimisque ejus petrifieatis, alias nobis reuerissendis. Assimilari hoo Apseutrum ait a piscatoribus interdum mulieri nudae passis crinibus iniser undas j notatu se interdum velificanti navigiolo larvis versicoloribus pleno. Cujus rei retionis fidem ut negaro 'praefracte velle hominis esset parum verecundi; ita ingeniosi et vere philosophi erit, investigare causas inventasque detegere. Ad illustrandam utique naturalem historiam compendiaria via est quam apud nos aperuit dudum laudatus D11. Urbanus Histerne, nempe ut quique suis locis seruditi Viri roferant quase singularia et notabilia forte Oeourrent. Prasenomina tis hisese nostris debitas hic grates agimus ob onus SuSceptum, Optamusquo ardent0r ut idem set alii imitari velisent. Nos qui haec anonymi scribimus non plumis aliorum gestire, Sed fugientia sistere,