장음표시 사용
331쪽
est textus expsessus in e. Odoardas, de solutioris. Demum idem beanefietum habet is, qui bonis cessit, si postea ad pinguiorem for tunam deuenerit, ut dicitur hie in S. D. In hae materia actionum, praeter Oinotimum, Myssingerum Aretinum , Ben incasium, & alios, videre praecipue poteritis au-Leum tractatum Iasonis de Actionibus.
auod enm eo , qui in aliena potestate est, negotium gestum esse dicitur .
AGitur in hoc titi de sex actionibus, quae dantur pro contraictibus seruorum, di filiorumfamilias.
g. Si igitur cum omnibus risere.
Prima est aetio quod iussu , quae datur contra patrem, vel dominum , qui iussit filium, vel seruum contrahere, de datur ius lidum pro toto eo , quod iussum est. Secunda est actio exercitoria, quae datur contra patrem, vel dominum , qui praeposuit filium , vel seruum exercitio nauis , quia si eius causa praepositus, seu exercitor aliquid debet, datur actio contra patrem, vel dominum, quatenus eius exercitii causa debetur . Tertia est aetio institoria, quae datur contra patrem, vel dominum , qui praepositit filium, vel seruum alicui negotiationi, quia si per eos quid sit debitum, tenetur praeponens, quatenus eius causa debetur. Quarta est actio de in rem verso, quando filius, vel seruus vertit negotium , quod gerit in utilitatem patris , vel domini, &datur qnatenus versum est; ideoque si seruus, vel filius accepte mutuam pecuniam, & partim vertit in utilitatem domini, vel patris, de partim consumpsit , duplex datur actio , & duplex condemnatio, 'na de in rem verso pro parte versa In viilleatem patris, vel domini, ad quam insolidum tenetur pater, vel domunus r ad aliam partem consumptam tenetur solum de peculio.quatenus sit in peculio filii, vel serui. Quinta est actio de peculio, quae datur contra patrem , vel
332쪽
dominum; quatenus sit in peculio filii, vel serui; in qua actio. ne pater, seu dominus ed potior, quia lybuτ ueducit quod sibi
dehetur at filio , vel seruo , de reliquum creditoribus soluit. Sexta est actio tributoria . quae datur patri, vel domino respectu alicuius mercis peculiaris, super qua negotiatur filius , vel seruus; in qua actione pater, seu dominus non est potior, sed par. cum ceteris ereditoribus . rib oa di metira N . .
Itaque ea utus debet esse actor in eligenda actione, quia si latelligat negotiari filium , vel seruum in maxima parte peculii, &plurimum debere patre I vel domino , melius erit, ei intentari actionem tributo iam, quam de pecuIio; quia in tributoria pater vel dominus non praefertur: sed est par eum aliis creditori g. vemodo diximus. sic etiam, in aliis actionibus , quia si potest , pr bare iussuin, melius erit intentare aetionem quod iussu , quam alias et Se si non potest probare ivisum , sed potest probari quod id quod accepit, versum sit in utilitatem patris , veli do mini, melius erit istam actionem intentare , & sic de singulis . In libris autem Digestorum habentur tituli speciales de his omnibus actionibus .
Ceterum in filiisfamilias hoe est speciale, quod non potest eis
dari mutua pecunia, & si detur, datur periculo dantis, quia S.C. Macedonianum hoc prohibuit in odium cuiusdam Macedonis, qui mutuabat pecunias nilisfamilias, qui postea grauati aere alieno duod in luxuriam, & alia vitia consumebant, vim parentum inmiabantur , ut possent restituere Macedoni quod aceeperant, , quo vexabantur pro restitutione . Vnde filii non possunt huic priuile. gio renuneiare , licet mulier possit renunciare priuilegio S. C. Veruleiani; quia Macedonianum est inductum in odium creditorum et
sed Velleianum in fauorem mulierum . Ira Facchi n. lib. I. contro duri cap. 61. Macedonianum vero cessat in multis cafibus , ut per gloss. hie in L illud p γνω in νώ. senatus, quae undecim casus en merat ., per vos omnino videndos. Extra quos casus Macedoni
num semper habet Ioeum , ita ut actio non detur nec contra filiatim , filiamve, nepotem, neptemve, siue in potestate ut, siue siefactus sui iuris per moriem patris, vel per emancipationem z C detur aduersus patrem', auumque.siue eos habeat in potestate, siue non, quia eos emancipauit, ita ut nec de peculio teneatur et sieue
nec fideiussor ex hac eausa tenetur; imo nec heres ipsius filii facti iam sui iuris, ut expresse habetur is d. s. illud propnd .
333쪽
DAntur etiam actiones pro delictis istruorim , quae dicuntar
Noxa, seu noxia dieitur a socendo, & licet proprie noxa sumatur pro corpore, quod nocules εc noxia pro ipso nocumento eamen indistincte accipitur pto maleficio serviorum, pro quo actio noxasis prodita est , per quam agitur contra dominum serui, ut vel soluat aestimationem damni , vel ipsum seruam dedat pro
- . Actio autem noxalis est actio personalis in rem scripta , qui ad similitudinom realis semper concomitatur ipsum seruum, dc datur contra illius possessorem . Unde fi seruus tuus mihi nocuit, datae conrra te actio noxalist de si eum alteri uendidisti, datur actio contra emptorem e & si seruus fiat liber, Quae noxalis sat fitdilecta eontra ipsum manumissum i di si homo liber mihi ocuit, actio directa est: de si deinde fiat seruus, cessat directa, di incipit noxalis contra dominum . Si vero proprio domino seruus noxiam commisit, nulla actio nascitur, eum inter dominum, di seruum . qui in dominio eius est, nulla actio nasci possit. Actis autem noxalis proprie directa non est , sed est adiectio ad propriam actionem ι ende si ceruus commisit furtum ,datur eoa tra dominum actio furti noxalis, quae qualitas noxalis significat, quod vel dominus dedat seruum pro noxi illi , qui damnum passus est, vel soluat aestimationem damni .vdiapra diximus. Harum autem actionum quaedam sunt ex legibus,t & quaedam ex edicto Praetorum . Ex legibus, veluti ex furto, quia prouenit ex legibus duodecim tabularum, vel pro damno iniuriae ex lege Aquilia. Ex edicto Praetorum, veluti pro iniuriis, di pro vi
g. Fis. Olim istae actiones noxales dabantur etiam pro delictis filiorum.1 Sed
334쪽
sed hodie est antiquatum , quia non creditur. quod pater sit tam inhumanus, ut velit dare filium, & maxime filiam pro noxa, cum magis erucietur pater in persona in persona sui ipsius L ini quidem 1 de eo , quod meras eausa a
Si quadrupes pauperiem scisse dicatur . .
E Tiam ab irrationalibus possunt inserri damna. propter quae
datur actio noxalis, quae dicitur de pauperie. Pauperies aistem est damnum sine iniuria facientis datum, quia irrationalia cum non intelligant quid sit Ius,vion po*une inferre iniuriam . Dicitur etiam haec actio de pauperie noxalis , quia est in potestate Domini vel dare animal pro n*xa, Mi soluere aestimationem damni . . . , 4 , s. Haec autem actis .
' Actio ista deplex est ι directa, & utilis. Directa datur, quando quadrupes dedit damnum , si tamen eontra naturam sui generis amnum dederit, ut si equus calce micuiserie, bos tornu petierit egeo at si secundum naturam sui generis damnum 4 ederit, eessae Lee actio', ut si felis subripuerit piscem. Sed si preora pasta sve rint in alienis agro, datur actio speetalis , quae dicitur de pastu meorum qai Maaηώνε ρι fim s.' in 'ramin. Nini Vtilis verodat , qua G hspes da fimum dederit, quia lieet pro bipede'ver ha legis uinciahi, eum lex solum loquatur de quadrupede, Eunes cura fit eadem ratio in bipede ι ae is quadrupede, fit interpretatio legis latensiua,& datur actio utilis. . i :
Haec actio aliquando est aedilitia; quae datur et , qui passus est damnum ab animali, quod habitum fuerit ea parte, qua vulgo iter fit, ut eanis, sus, ginta, & fimile; & est actio ad duplum damni dati. Sed si libero homini nocitum fuerit, Iudex arbitra
335쪽
mluat aestimationem danini et pol st tamen dari, sulo edit, tia, quae est ad duplum, quia actiones paenal orca eamdem muconcurrentes, una MiaIu non consumit s quod intelligitur quando actum est actione leuiori, quia tunc potest 3gi ad excessum, quem habet alia actio. Sed si actum sit actione grauiori, non potest d inde agi actione lauiori, quia grauior consumit leuiorem ; unde si egi actione de pauperie, quae est ad simplam. possum deinde agere ad aliud simpIum per actionem aedilitiam ,& sic ad excessum rsed si egi actione aedilitia quae est. ad quphim, non possum deinde agere actione de pauperie a 3 aliud simplum , quod non habui, sed debeo per eamdem actionem aedilitiam petere aliud simplum. Ita communiter DD. hic '
. mi , De tis , per quos agere possumus. i
SI impediamur agere per nos met ipso', possumus agere per alios, ut perconiunctos, sed coniunctus debet comparere , ut coniunctus ι .m haperμω in prim. sirisunt rb. liberi, sin ver Iiberti j ne procurat. Ire Post tuus agrae per procurat res. Et procurator est is a qui mandato domisi aliena negotia administrat. Hodie autem quilibet potest constituere procurat rem ad agendum , & co istituitur non solum expressis νerbis , sed etiam tacite, ut tradendo instrumenta , de scripturas alicui, veI pintiendo eum Mere nolleto nomine . Potest autem constitui ad age dum , & defendendunt in causta ciuilibusta sed in eausis criminal hus , in quibus pcena corporalis venit infligenda, non potest ςptristitui procurator ad defendendum: sed reus debet se constitui, ne eluaatut Iudicium VnnAli., ad erimen 1. de pati. iudi 'Mimus etiam per lusores, dc curatores , de quibus in primo lib.dictum est.
P Ropositis actionibus contingit aliquando . quod debeat latis
dari, ideo ponitur hielit. in cuius prinia recenseatur ea , qum
336쪽
S. Sed hodie , cum inuibus S S. seqq.
Hodie vero quatuor sunt satisdationes, quae iudicities dicuntur, quia dantur in Iudiciis, in quibus proponuntur , actiones. Prima est Satisdatio iudicatum solui, quae habet tres elaululas. Prima est de soluendo iudicarum. Secunda est de defendendo . Tertia est de dolo L iudicatum solai ia r. 1s Iudicarum sola. Et istam tenetur dare ille, qui vult alium defendere, & non habet manda. tum procurae, aut mandatum non est confirmatum a domino in Iudicio Seeunda est Satisdatio solui iudicatum , quae continet solum clausulam de soluendo quod fuerit iudieatum . Ee istam tenetur dare reus, qui non possidet immobilia in loco,in quo conuenitur, aut mobilia magni valoris. Tettia est Satisdatio Iudicio sisti , idest quod sistet in Indieio usque ad finem litis, quam tenetur dare idem reus, qui non ponsidet, ut supra, quia periculum est ne aufugiat pendente Iudicio. Quarta est Satisdatio de rato , idest rem ratam dominum haabiturum . quam tenetur dare is, qui sine mandato vult pro alio agere, seu intentare actionem , quia periculum est, ne postea dominus iterum agat.
In omnibus autem Satisdationibus debet seruari stylus , qui viis get in soris , & si in aliquo soro non est stylus proprius , debet se uari stylus Romanae Curiae , vel Ciuitatis dominantis, quod colli gitur ex s. pin huius tituli.
De perpetuis , γ' temporalibus actionibus, ct qua ad heredes, . in heredes transeunt .
Actiones omnes aut sunt perpeti , aut temporales: de aut ad heredes , aut in heredes transeunt. Pro prima parte huius titi notandum est. quod hodie actiones perpetuae dicuntur illae, quae durant triginta annis , & vltrat temporales vero dicuntur, quae intra triginta annos expirant. Actiones reales ad rem mobilem durant per tres annos: ad res
immobile. durant decem annis inter praesentes, di viginti intri ab Ie
337쪽
absentes, M svr. de Uscapion. in prine. si possessor habeat titulum tsi vero non. habeat titulum . durant per eviginta annos I. I. C. de usucap. transformaηd. vi etiam inquit Piccard. hie in prino num. 22. .
Actio hypothecaria durat similiter deeem annis inter praesentes , de viginti inter absentes, quando extraneus possidet cum tit Io,& bona fide et triginta vero annis quando quis possidet mala fide , vel sine titulo ι. eum notissimi in prine. ct Uiglog. in verb. spatiis C.de praescripti 3 o. vel Ao. annθη. durat vero quadraginta annis conistra verum debitorem, vel eius heredem, vel alterum creditoreme ad. glosi. ibid. ctial. ydoreditore C. de actionis. o obligati in verb. vel longi temporis proscriptione . . Actiones personales chirographatiae dura ne sexdecim annis DD. in mbr. g. de reb. credit. . Actiones personales simplices se vel persona Ies in rem seriptae durant triginta annis Lycut C. de prascripti 3 o. ves ΑΟ. annor. Actio mixta , idest realis , di personalis simul durat triginta annis l. hereditatis C. de periti heredit. Glos I. in I. y. in verb. cum nequ/C. in quib. eaus esseιι g. um D p seri . Actiones, quae ad Ecclesiam pertinent, vel quae in Iure innominatae sunt, durant spatio quadraginta annorum ainb. quas acti ues , ubi Ias. σ DD. C. de Sacros miles. Quae vero ad Ecclesiam Romanam pertinent, durane spatio
gentum annorum . Ita in auth. M EM. Rom. cent. amor. νω. pra scripti
. Pro secunda parte huius titi actiones quaedam dantur heredishus , & contra heredes: quaedam dantur heredibas , sed hon contra heredςs t di quaedam nec dantur heredibas . nec contra
Quae dantur heredibus.& contra heredes sunt actiones, quae ex contractu, vel quasi contractu pmueniunt. Similiter actio raex delicto persequutoria transit ad heredes, di contra heredes.. Actio poenalis regulariter datur heredibus, excepta actionabiniuriarum , quae non datur heredi, quia persona afficitur. MaTheophil. hὶc. Et ista regulariter non datur contra heredes, nisi vel quando lis est contestata, vel quando ea eo dolo aliquid peruenit ad heredes. .
r -Actiones, quae nec dantur heredibus, nee eontra heredes int sae , in quibus agitur criminaliter ad poenam Fisco applicandem,
338쪽
t. nisi eande atio delinquentis suisset sequuta ante mortem ipsiue, . quia tunc executio sententiae transit contra heredes secundu . ea , quae Oraduntur in L publica ac fatias de pab ic. Iadie. In crimi tribus autem atrocissimis, ut haeresis, Iesae maiestatis ,& sim, . libus proptex eorum enormitatem actio poenalis Fisco applican- . da exteaditur contra heredes etiam sequuta condemnatione post
Actore non probante reus absoluitur t. qui aeeusare C. de edend. Probante condemnatur 1.υα C. de rei υendieati Absoluitur etiama reus, si ante condemnationem satisfecerit actori , quae satisfactio fit de voluntate creditoris ιβι rem l. i omnis f. de pignorat. .action. An Rutem possit absolui inuito creditore , est controuersia, Et communiter distinguitur, aut offert quod debet ante litet a contestatam, de omnino potest absolui: aut offert post litem cou- testatam, & de rigore non videtur posse absolui , cum non liceat altera parte inuita poenitere tamquam ex contractu, recede do a Iudicio: de aequitate tamen potest absolui, resectis tamen expensis a nam satisfactio non tam est poeuirentia, quam eius quod debetur, solutio , quae Omnem obligationem tollit, ut supra quirimod. tol g. in princ', de consequenter etiam tollit actio ea ,
qnae est ipsius obligationis effectus laicet s.ea obligatio fia procurat' Ita Oiaotim. hic.
Hriusque de actionibus egimus, quae sunt arma actoris a. Sequitur ut de exceptionibus videamus , quae reorum Pr pugnacula, de defensiones nuncupantur . . : eeptio autem est actionis exelusio La. in princiis, hoe eod. tu. Cuius effectus est aliquand excludere intentionem agentis siue aetione , ut ii quis promi serit tibi aliquid contra bonos mores M.turales, ex qua promissione non Oritur obligatio . Me actio, si deinde agas ad adimplementum. excluderis per exceptionem dem laetus obligationis, per quam intentio agentis eliditue. Aliquando est excludere actionem, sed non latentionem agentis , xeluti
339쪽
si petieris a me aetione depositi, quod tibi debebam aesone mo
tui, di ego excipiam non teneri ex deposito , excludo actionem, sed non intentionem agentis , qnia adhuc es meus creditor, sed ex alia causa. Aliquando est excludere intentionem, & aetionem, veluti si petas a me centum ; & ego excipiam quod promiseras nunquam petere. Aliquando vero est non excludere inmientionem , vel aetionem, sed istum illam debilitare, vi si opponatur exceptio Velleiani, vel Macedoniani. Aliquando vero est illam diminuere tantum , ut si petas a me viginti, & ego excipiam, quod non teneor nisi ad decem , cum alia decem iam soIuerina . Ex quibus exemplis constat , matrem exceptionis esse aequitatem; unde si quis habens aliquam exeeptionem, soluetir illa non Opposita, non poterit repetere solutum, ut notatur per gloss. di per DD. in l. qui exceptionem in princ. 6 de condicit. indebit. Quoniam exceptio pendet ex aequitate, & opponitur rigori , di ita postquam rigor habuit effectum per solutionem, non potest intentari exceptio aequitatis cum melior sit conditio rigoris in pose sessione existentis. Quae conclusio est intelligenda ceteris pari bus,& cum distinctione , quam ponunt gloss. & DD. ubi supra
g. Verbi gratia, que ad s. Item si
In his 33. proponuntur nonnullae exeeptionum species, video licet metus, doli, erroris, non numeratη pecuniae, pacti de non petendo, iurisiurandi, & aliae, quas videte in 1exta.
In hoc F. ponitur exceptio rei iudicatae, quae pro veritate habetur L ingenuum 1 de flati iamin. Et res iudicata inducitur, quando reus non appellauit . sententia dissinitiva, intra decem dies ; vel a - pellauit, sed non fuit prosequutus appellationem intra annum , vel ex causa intra biennium; quo casu appellatio dicitur deserta. Iudex autem potest praefigere terminum ad prosequendam appetilationem , scilicet ad incipiendam prosequutionem appellationis , producendo acta, & scripturas coram Iudice ad quem. Appellans enim tenetur etiam intra triginta dies post interpositam appellati nem redire pro apostolis, eosque instanter, instantius,& instantissime petere a Iudice a quo. Qui apostoli dicuntur litterae diis missoriae, id est facultas obtenta ab eodem Iudice a quo extrahendi acta, de scripturas a suo Tribunali, eaque producendi coram Iudis
340쪽
ee ad quem: quod si non saeiat intra triginta dies, appellatio etiani
dicitur deserta,& sententia facit transitum in rem iudicatam . Tres quoque sententiae conformes super eadem re . habent vim rei iudiis catae. Transiit autem in rem iudicatam sententia, etiam quando est iniusta, idest contra ius patris ; ceteroquin si sit nulla, idest contra notorium Iuris, numquam transit in rem iudicatam. Quando autem transiuit in rem iudicatam , debet mandari exequutioni , nec potest amplius in dubium reuocari, tribus simul concurrentibus , nempe identitate personarum, rerum, & causarum I. σ an eadem fia exeept. rei iussicati ut docet Aretia. Hei Vade si postea iterum
vellet agi, opponitur exceptio rei iudicatae, quae est exceptio litis finitae , impediens litis ingressum , ut dicemus νουν. in s. appellantur auten . sg. Hae exempli reusas
Concludit Imperator innumeras alias esse meeptiones, de quibus se remittit ad latiores Digestorum, seu Pandectarum libros. Dicit etiam quasdam exceptiones fuisse introductas a Praetoro . quales sunt supra enumeratae , & quasdam a Iure ciuili , ut exceptio incompetentiae Iudicis L sim C. hoe eod. tit. Exceptio Velleiani, MMacedoniani, M F. ad S.C. Velleian. ad S. C. Macedon. per tota
sit. σμPraeterea exeeptiones aIiae dieuntur facti , Se intentionis, quae de Iure non competunt , sed de facto opponuntur, & hae sunt illae . quae non nominantur in Iure , sed generali appellatione dicuntur exceptiones in factum l. 1. F. σ generaliteν 1. de des. excepti σ Lexceptiones ta 3. f hoe eod. tu. de exe tiοκib. Λliae dicuntur Iuris, quae de Iure competunt, ex eo quia nominantur in Iure, ut est e ceptio doli, pacti de non petendo, rei iudicatae &e.
Diuiduntur exeeptiones in hoc F. quod aliae sunt perpetuae Peremptoriae et aliae temporales, & dilatoriae. Peremptoriae sunt illae quae semper opponi possunt, de perimunt ipsam litem, quarum aliae impediunt litis ingressum,& dicuntur exceptiones litis finitae, . t exceptio transactionis , praescriptionis arei iudicatae,sblutionis, iuris iurandi&e. Aliae sunt simplices, &non litis finitae , quae non impediunt litis ingressum , sed litis pro gressum , ut est cxceptio doli, metus, di similes .