장음표시 사용
271쪽
Antea vero quam haec conatuum quorumcumquet primordia typis exscriberentur, octoni Menhenio tunc temporis morat. Pros. ut in academiis solet offerre eum oportuit. Cui vero, ut & aliis viris doctissimis ηbni fio ac Nermcvno tam mirifice placuisse accepimus , ut ex quo hanc differtationem perlegerat Wolfium in actis eruditorum conficiendis sibi deligeret socium. Ne que his contentus erat vir iste admodum praeclarus ,
sed insigne hoc ingenii doctrinaequei olssianae moni mentum per illustri misit Leibuitio, qui brevi tempore post non solum ei indicavit .se magni id sacere , se letiam ad Nostrum perserendas curavit litteras quas hic dum inopinato illas acciperet non nisi rubore sustulas potuit resignare benigne tamen excipiens ea , quae in dissertatione ingenue notaverat Leibnitius. Simul atque facultate publicas aperiendi Scholas es set ornatus sne mora mathesin docere coepit, in quo
ut eo felicius posset progredi, libros ad hoc negotium necessarios Psautius dc Pauli ei subinde mutuo dederunt. Neque alias seposuit disciplinas. Physices enim praecepta duce Sturmio litterarum studiosis dii; genter explicuit, & in logica pariter ac metaphysica rectius inculcanda insignem plane adhibuit operam . Hanc quidem ad nullius sed sui ipsius tradidit arbitrium , quum hu)us rei systema non conscripsisset Leibnitius , & libros metaphysicos quotquot forte exstarent nauci - flocci que jure meritoque faceret; in illa vero explicanda saepius jam excitata Vchirnhausit medicina merito usus est . Quamquam enim illustris quidam scriptor profitetur. Nostrum jam tum summam libri in charta notatam sitis exornasse sententiis aliisque proposuisse, tamen, ut hoc credam minime pomum adinduci. Immortalis enim σο las ipse adfirmare solitus
est: Willen bergium celeberrimum quondam GeVIanen-
m professorem popularem suum . primam quasi sibi dedisse occalsionem litteris consignandi quid in logicis docendum esse putaret, quum ille privignos suos Danielem & C parum Barthios sibi erudiendos tradidisset . Hi vero eo, quod doctissimus iste vir indicavit, R ' a tem-
272쪽
tem re adhue inter Athenaei Gedanensis eiusque elas.
sis secundae cives locum Obtinuerunt, neque tum dea eademia qii idem eligenda suerunt solliciti. Sed haeeolut-r adnotasse sit sciat .
Hac in re Mol us noster legen*, disputando, at q 1e interdum etiam sacras ad populum habendo ora tiones , tam fortiter tamque pulchre stetit, ut gloria eluq in diversas oras perlata , anno CID CCIIII. Grais tum ad mathesin docendam; anno CID CCV. Visina, iam ut scholam regeret, & non multo post
Giess m ut mathematicas disciplinas traderet, evocaret M. De hoc ult mo tristissima rerum quarum una
que facie certior fiebat quum anno CID II CCVI.
mansuetiores musae.bello Suevico adactae huc illuc de Iitescendi caussa confugerent, atqus in acroateriis nulla serθ vo)c docentium audiretur. Idoneum igitur tem pus ratus has subeundi partes Giessam contendit, ubia rebero academiae r 1 postea cancellario humaniter
sane est exceptus. Quam vero princeps longe abesset a suis regionibus, & Noster inde impediretur, quo mimis munus sibi delatum capesseret , animo secum constituit ad suos proficisci antea quam rerum & for tunarum suarurn sedem Giessae collocaret. Sed longe aliud decreuerat providentia Halam enim Saxonum in itinere pervenienti viri illustres Str chius & Hos mannus valde persuaserunt, ut hanc potis simum prae illa eligeret academiam , quoniam Hamberge rus eum in primis dignum. j idicasset , qui mathesi tradenda praefi eret , & ibi praeterea amplior esset campus 'in quo virtus ejus excurrere posset ac cognosci. Celeberrimus in annui litteras dedit ad Leibnitium &Vmissium ut idem faceret sedulo est cohortatus quo
eum libero Baroni a Danhelmann , Cui academiarum cura tradita erat, commendaret . qui Nostrii mob insignem quam sibi pepererat quarumcumque rerum cognitionem jam inde ab aliquot annis impen- tsus ama Uerat, non potuit quin precibus ejus statim adnite t. Simulac molsus id rescivit iter sum Bero sinum direxit, & uanhemannum conveniendi quaesivit
273쪽
occasionem, qui unius mensis spatio omnem rem con- secit. Inde ad suos tendens. Halam circa finem anni CID IDCCV l. reversus est, ubi rerum conditionem longe aliam esse reperit quam cogitarat ante, aut saltim optaverat . Mathesis tum incognitum quid ibi erat , atque ignotlim & philosophiae ratio sie erat comparata ut eῖ nequaquam posset placere. Praeterea Thomasius, Gundiivius , ac Ru Isterus eam cum tanto omnium plausu docebant, ut ne essent quidem qui ipsum vellent audire . Primis igitur temporibus juvetanes instituit mathesi, architectura , civili, ac militari , ad ductum aliorum; alpebra autem ad regulas, quas ipse composuerat . Postquam vero Hosmannus iterolinum discesserat, physicam experimentalem pariter ac dogmaticam tradere incepit. Quamvis autem deinde petentibus quibusdam etiam reliquas philosophiae partes praelegeret, disci palorum tamen exiguus erat numerus , donec lecti quidam. iuvenes inter quos& Κοborum Ienensum postea professorem fuisse intelleximus, novi quid audiendi cupiditate forte adducti
eum accederent . Attamen quum praeter spem atque
opinionem Nostrum harum rerum peritissimum esse indicarent, ejusdem schola's frequentarent, ac alios siqua de rebus litterariis orta esset lis, facile vinc
rent, mirum in modum eorum numeruS est auctus.
Inictrea Lipsienses mox perspiciebant qualem amisissent virum, & Olearium Fritschiumve jusserunt ei persuadere ut illuc sediret, quod tamen noluit, quum nefas putaret partes vix ante annum susceptas deserere. Permansit igitur Halae Saxonum & quantum in eo fuit disputationibus commentationibusque academiae
gloriam illustravit, donec anno CID IaCCVIIII. novo & intacto hucusque operae PEromstriae orbem eruis ditum donaret, quo tantum sibi acquisivit nomen, ut sequenti anno regia Londinensis societas eum in suorum numerum libere cooptaret, dc Berotinensis academia eum quoque sibi adjungeret socium, ne quem peregrini honoribus auxissent plane neglexisse videretur .
274쪽
Eodem tempore elementa matheseos quatuor voli iaminibus in forma octu pia & deinde tabulas sinuuini tangentium in lucem eduxit. Anno CID IDCCXII. logicam patrio sermone consignatam evulgavit , quae quantumvis parvus est nec adeo magnae molis libellus, maximo tamen rei litterariae fuit emolumento. Eo vero qui hunc excepit anno opera mathematica latina duobus voluminibus quarta forma conspicuis praelo subjecit , quae .lanti aestimabantur, ut mortuo Tlanero altioris apud Vitembs enses matheseos professore augustissimus Poloniarum rex patres academiae
juberet reolafio nostro munus hoc offerre. Quo facto hie quidem illud non renuit; inscio tamen rege no-4uit discedere. Hunc igitur hac de re humillime secit certiorem, qui quum bene cognitum haberet, quanto usui academiae adhuc esse posset, beneficiis devinctum
studuit retinere eidemque non sol tam majorem pecuniae summam , sed . etiam honores, ut ejus nempe eia set a consiliis liberaliter decrevit. His grato, ut inis genuum hominem decet, animo acceptis Viremberis enfibus iterum, quid demum secum constituisset sci scitantibus, Halae se mansurum respondit. Sed vix hoc negotium erat consectum, quum aliae jam longe meliores amnii oresque ei deserrentur partes. Petrus enim S. Iiussorum Imρerator aeterna memoria dignissimus, qui omnem movit lapidem ut populum suum politiorem redderet tarcioremque , ex omnibus serer gionibus doctissimos peritissimosque homines conscripsit quorum opera' recte uteretur . Quoniam hi
vero saepe novas ei offerrent rerum inventiones mirifice optavit VVolistim secum habere, qui has posset dijudicare. Quod quum Nostro esset nunciatum, parum abfuit quin hoc mullus subiret, donec tandem' eκquisito Leibnitii consilio , atque hoc dasuadente,
ultro illud recusaret. Sequenti tempore multas commentationes soras dedit, & in primis anno CID IaCCXVI.
notissimum illud Lexicon matbematicum typis exscribendum curavit, quod non modo in Etruricum idioma translatu .n, sed etiam apud nos mattoties praelo
275쪽
mo litterarum decus Vienna rediens Halae eum con, venit. Illustris hic vir cui hominum salus curae coris dique erat graviter eum est hortatus, ut quam ante
plures annos edidisset inventionem de multiplicandis frumenti granis ulterius stabiliret. Non potuit quin
tanto viro obtemperaret & rem , experiendo tentando
que mirifice confirmatam singulari libello, qui tamen post mortem Leibnitii demum prodiit , eruditorum subjecit disquisitioni. Interiecto quodam temporis spatio epitomen elementorum matheseos composuit , &non modo actis eruditorum quasdam commentationes
inseri passus est, sed etiam Leibnitii Oitam breviter dedit delineatam & quum serenissimi academ: se Ie-nensis nutritores ei significarent se eum in Hamberia geri sui quondam praeceptoris locum velle suffigere, huic tamen provinciae sibi delatae in universum excusari malilit. Quod si vero alius annus certe CIBIDCCXX. in primis notatu est dignissimus; quippe quo meωρ ficam quae tot movit lites , & phιlosophiam practicam
cum eruditis communicavit. Illa cum Leibnitii prae ceptis mire convenit . licet ejus monodaugiam, &rontroversas Hus cunni Clarchio aliquantum post demum
viderit, id quod maximam hominis sagacitatem nobis ante oculos ponit, qui ex paucissimis Leibnitianis mentem ejus & veritatem potuit eruere. Quid, quoahoc arino cum Prorectoris munere ac honore auctus, tum
a Petro magno, sub quibuscumque conditionibus vellet, & a Bononiensibus, ut summo negotio Reno in Padum derivando praeesset, vocatus est. Attamen uti in rebus humanis sc est comparatum ut serenum tempestas turbulenta subinde excipiat ; sic fortunam, de qua Noster huc usque laetatus erat, quaevis mala sequuta sunt. Quoniam enim omni modo saluti juvenum studeret; saepe eos monuit, ut, quae in diversis disciplinis obviae essent, notiones obscuras ac
confusas , ope philosophiae lucidas redderent atqucta pertas. Hoc illi qui disciplinas has docebant nullo modo ferri posse arbitrabantur, quorum simultas mul-
276쪽
266to magis aucta est, quum anno CII IDCCXXI. pro rectoris provinciam Langio tradens in sollemni pan gyri orationem de Sinarum philosopbia practica haberet. Qua quidem recitata sanctiorem doctrinam do centium mirificum in se concitavit odium. Ordinis hujus Senior Brettebaustius abbas sequenti die in s
cra populi concione adversus eum detonabat. Deca
lius nomine sociorum , postulabat, ut ad quod πolssius minimo potuit adduci orationis exemplum eis redderet , & Strabierus interea, spe fortunae stabilienda, excitatus. libro lanae impresso; maximorum, immo p xiculosissimorum errorum eum incusabat . inamquam vero Rex Fridericus V Monus se hoc nullo modo passurum adfirmabat, tantum tamen absuit, ut inimici ejus quiescerent, ut potius omnia moliri con rentur . Componebant indicem errorum qui in scriptis molifii reperirentur, eumdemque tradebant phil sophici ordinis decano , qui eum plerisque dissentientihus, tamquam ab omnibus probatum, Berotinum perferendum curabat. Clementissimus Rex praeter inimicorum opinionem molisium de his omnibus fecit ceristiorem, eidemque ut se defenderet, injunxit. Hie sine mora imperata perfecit, cui diu nil adversi accidit, donec hostes ejus novis calumniis eum persequentes, regem pietate conspicuum commoverent, ut die sexto nonarum Novembris anno post reparatam
hominum salutem CID IDCCXXIII. mandatum publicaret. & moissium officio atque honoribus exutum , nisi capitis poenam vellet subire, intra viginti quatuor horas regionibus ejus discedere juberet. Quamquam Nostro inopinato hoc fulmine tacto tristior hic dies fuerit tetra illa nocte qua Nasonem olim Roma migrare oportuit; forti tamen animo aeeonstanti quaevis sibi cara, uxorem perdilectam , partuique proximam, ac filium uno vix anno majorem sato coactus reliquit, & intra duodecim horas Hala egressus Martisburgum se contulit. Hic diligenter se- eum. reputavit, quo ipsi potissiimum esset eundum. Namque in summa rerum suarum perturbatione non
277쪽
semel Marburgum vocatus, & Viennae pariter ac Pe tropoli societatum, ut ajunt, scientiarum constituendarum praeses erat elemis. Rebus animo bene lustratis Marburgum praeserendum esse duκit, ubi a Starenissimo HGDrum Principe summo cum gaudio est exceptus, qui septem diebus modo interjectis posta
quam Berotini exilio erat multatus, litteras vocatorias ei tradi jussit. Uix huc 1 se contulerat, quum Ruia sorum Imperator ac Poloniarum rex magna spe excitatum in suas regiones deducere studerent, quae res ipso renuente eo deducta est, ut per trium annorum spatium Marbursi moratus Lipsiam contenderet. Primus quem hic conscripssit libellus, adnotationes erant in metapisficam, quam praeterlapso brevi tempore Bul gerus dc Ribovius etiam sibi sumserant illustrandam , ut quae excogitatae erant objectiones uno quasi ictu concussae iacerent. Interim inimici ejus ingentes motus excitavere, & nullam non in eum malevolentiam conjecere . Praeter alios Buddaeum , qui crebriorum sollicitationum pertaesus tandem suam de
philosophia Wolfiana sententiam litteris consigna tam Halam misit, ubi eo inscio dc invito statim
est evulgata. Attamen Noster bene gnarus, quanto tam insignis adversarius ei posset esse damno, tacere nec potuit, nec voluit, durioribus interdum loquutionibus ignominiam sibi illatam retundere coactus est. Dum haec geruntur, non modo excitata iam ora
tio de Sinarum 2'bi sybia practica , & academiarum Tubingensis, ac Ienensis de ejus PhilUUbia , praeterea Vmedeburgii & Stollit sententiae minus honorificae in lucem prodierunt. Prior illa ita erat comparata, ut quilibet intelligeret Hallenses injusta ira incensos olim clamitasse eandem minus esse periculosam. Posteriores vero tanto minus fortunae ejus nocuerunt, quanto magis Petrur Magnus circa primordia anni
CIa IACCXXIV. summo studio Nostrum petropolin
allicere adnisus est; a quo negotio, quamvi3 ante quam ad finem perductum esset immortalis Imperator
diem obiret supremum, ejus celsissima conjux C
278쪽
268tharina quae rerum erat potita, non destitit, sed sudit idem conditionibus eum Petropolin evocavit ; sed
quum bene animadverteret, eum Marburgum vi κ ac ne vi κ quidem esse relicturum professoris saltim honorarii partes cum trecentis Imperialibus ei decrevit, quos dum viveret quotannis numeratos accepit. Multos deinde sibi paravit amicos tum in Gallia, aliis lue:regionibus tum etiam in Germania , ubi summLanctioris doctrinae cultores, aliique ejus dogmata publice defendebant, docebantque; inter quos iteinbeckiss , inagneros , canetios, rein feros , Guttschedios honoris caussa nominasse lassiciat. Licet ei autem graviores interea hostes non deessent, inde ista tamen animo, & scribendo, &, legendo, orbi erudito suam praestitit operam, quum non parvus eorum numerus Marburgi confluxissent qui ab eo doceri mirisce opta bant, inter quos Danum quemdam, quod populo huic sempiterno:erit honori , perillustrem nempeia Braemfuisse legimus. Hunc enim qui .jam tum in rebus tabellariis regis a consiliis erat, non puduit per aliquod temporis spatium publicis praelectionibus a missio in teresse, cujus postea ut imago aere excuderetur ope ram dedit singularique eamdem ornavit inscriptione. Anno CID IDCCXXX. quum Serenissimus Princeps HasO-Cassellanus Carolus e vita excessisset , ejus regiones jure haereditario Frideriso I. Set ecorvin Regi devolvebantur. Oaa quidem rerum vicissitudine ac conversione Noster nullam vagae, volubilisque sortunae expertus est mutationem. Talem enim in hoc sapientissimo Rege nactus est dominum sibi propitium, qualem unquam potuit optare. Etenim vix illi Mar- burgum ingresso proseores de exoptato adventu gratulati sunt, quum avide jam percontaretur, quisnam eorum esset ioissus eique procedenti clementiam suam ,& quaevis commoda si qua'peteret promist. Anista vero quam in Sueciam abiit , Camelae cum illo per duas sere horas collocutus est , atque eum adhuc ibi commorari seque iterum convenire jussit. Quam egregiam erga nostrum benevolentiam & Holmiae
279쪽
praeclare sine ostendit. Quoties enim nobili genere prognati in Germaniam profecti sunt , semper eis
mandavit ut suo nomine Nostrum salutarent, cujus praeterea litteris maxime delectatus est, & ad easdem
Uti vero inde ab anno CII IOCCXXVIII. opera
latina edere caeperat, ita uenti tempore in hoc negotium mira animi contentione incubuit. Quo quidem tantam sibi acquisivit gloriae amplitudinem, ut non modo Gaettingensis academiae constituendae professor, sed etiam aeademiae Parisiens s eius a Rege eligeretur, qua de re cessissimus comes de Mauropas dc illustris Neamurius eum secerunt certiorem . Tam insignis, quae de illo percrebuerat fama ausustissimo Bo- russorum Regi incognita esse haud potuit. Vidit' gloriam ejus in dies diesque latimocrescere, & tandem virorum quorundam sago togaque clarissimorum ope, ejus perspexit innocentiam. Tantum igitur abest ut sententiae suae, olim promulgatae pertinaciter inhaereret , ut perillustrem Cocce um potius juberet moli
nunciare e regem clementer de eo cogitare, atque id
agi ut Halam academiae Procancellarius, & consiliarrius intimus cum salario bis mill g Imperialium reum caretur , quamprimum ut redire vellet rescripsisset. Hoc tam inopinato ei accidit, ut satiusne flat abire, an Marburgi subsistere, statim non potuit perspicere. Deliberandi igitur spatium petiit, quo praetem lapso quum bis interea esset admonitus , de Marburgo discedere recusavit. Id quod Suecorum regi tam gratum fuit, ut eum aureo numismate insignis plane valoris donaret, & status consiliarii honoribus ornaret. Interea ii , qui in academiis Brus eis molifianam philosophim impensius amabant, tam praeclara regis erga murum benevolentia excitati, eamdem publice docere kudebant. Langius , ut facile est intellectu, aequo animo id serre haud potuit, ut quam tanti animi servore olim superesserat, philosophia jam publice traderetur. Rogavit illustres viros, quibus acad miae cura erat conoedita, ut rem tam periculosam
280쪽
impedirent, & quo majora consequi posset, venia imis
petrata ad regem Potadamum contendit . Hic omnia verbis ac precibus expertus est , ut ejus animum ad suam ipsus voluntatem flecteret; qui vero hac in re Iento procedendum esse gradu ratus postulavit, ut praecipuum errorum indicem componeret . mo facto alterum ejusdem exemplum reo Isis missum , ut se defenderet , alterum vero traditum est Eeinbeckio , qui ea quae reolfius procul dubio esset responsurus litteris consignavit, cum quibus mirifice convenit Nostri d sensio; di quidem tum ea, quam plurimis verbis, tum illa, quam in usum regis strictim & breviter conscril,serat. At clementissimus Princeps de hoc negotio nulam plane serre voluit sententiam, sed litem harum rerum perilissimis Cocceiis , Jabsenskiis , Ne inbeckiis , P, ostentis, Caseditis tradidit dirimendam, qui, caussa cognita , atque ad leges veritatis exacta erroris su Dpicione reo lam absolverunt.
Quo facto Langius coactus conticuit & cuivis Woli sanam philosophiam docendi libera fuit potestas. Cuius quidem conditor deinde gratam suam mentem testaturus secundum philosophiae practicae tomum clemen- tissimo regi sacrum disse voluit, qui hac de re admodum laetatus ei nunciavit, se illum quibuscumque vellet conditionibu Franco jurtum esse evocaturum . Quod cum Noster humillime declinasset, eum eodem adhuc anno ter sollicitavit, modo Francofurtum modo Halam proponens , ea lege, ut ne ibi quidem doceret , quoniam quod eodem tempore a Suecorum rege ipsi erat oblatum,
fatis esset, si cui viro leges praescriberet quibus disci-lilinae optime essent tradendae. Attamen neque his solicitationibus, neque Ultraiectinorum promissionibus potuit adduci, ut carum sibi Marburgum relinqueret, quod essiciendi sapientissimo , qui nunc rebus praeest , Borusso-νum regi, aevi nostri Augusto, & totius orbis terrarum decori nunquam perituro, data erat potestas. Huic immortali regi, quum Princeps adhuc esset haereditarius .
sub initium anni CIOIῖCCXXXX. primum Iuris natu . se tomum humiliter dicavit, qui litteris sua manu exa