장음표시 사용
231쪽
- γίνετο-ουῆεν G.λυε τὸν ανορωπον ἡ κακιον ταν γων λέγειν,τῆκπιωςου των όν των τῆς ac Moec ον bκπικον, - to: ὸς των αλλων ζωαν ἡνιυ αυτὸν c moνοι .πῶ et in πῖς αἰρτως πι - φακτνις επε H εἰ-τοῦ heri μου κυσμ αίρεον. Quib. c Verbis si non ad numerum, ad pondus tamen hic sensus clicitur. Si berie nauigare bonum est, male vero malum, profecto i-plum nauigare neque bonum crit, neque malum. Eodem quoque modo si bene vivere bonum est,male vivere malum; seqvitur ut ipsum vivere neque bonum sit, neque malum. Nisi forte id, quod dicitur,veru non erit, potentias scilicet contrariorum indifferentes, ta medias esse. Omnis enim elusinodi vis, siue potentia ideo bona, atque expetendacst, quod cum habeatius utriusque contrarii, decernit tamen semper id exequi, quod melius est, atque praestantius, quamuis aliquando eue niat iis,quod est deterius frustratione propositi. Nam quemadmodum ea, qua sunt artis, finis praestantioris, non deterioris gratia fiunt, ita ea quae sant a natura. Etenim nauigare sub arte gubernandi , &secare sub arte fabrili, bene nauigandi atque bene secandi gratia inuen tum est: vi optandum sit nauigare dc secare, quoniam sine his impollibile est propositum illum finem acquiri. Non enim ab ux , quae casu aliquo hunt, hominis iudicium oritur super aliquo subiectorum, sed ab iis quorum gratia potissimum sent,&fiunt. Q emadmodum vero se habet in iis, quae iccundum artem fiunt, ita& in iis, quae secundum naturam. Siquidem in ambobus illis ad id, quod melius est, tendimus. cuius gratia agendi nobis potestatem natura ipsa tribuit: cum ea, quae ipsa facit, non statim perfecta Mabsoluta prodeant, sed pedetentim se ad persectionem accommodent. Adde, quod impossibile est, ut id, quod habet potentiam alicuius rei, non habeat etiam po . tentiam oppositam : hac ergo de causa dicitur ab ipso actu diuerte. Iccirco potentiae in iis potissimum versantur, quae meliorλ sunt. 1 H in
232쪽
Hinc sequitur ipsis potentiis vim inesse contrariam, cum vni euiusque rei iudicium circa ea, quae potiora sunt, versetur. Quoniam vis & potentia ambulandi non est a natura tributa gratia non ambulandi, quamuis etiam insit ei ambulandi priuatio. Quod si eligibile erit ambulare, eligibile quoque ex natura ipsa erit posta ambulare, quamuis potentiam habeat non ambulandi. Si autem id non eligibile est, neque etiam posse. Ita etiam de ipso vi uere dicendum est: nobis enim &bene&malevtuc nil potestas data est, tamen bene vivendi gratia. Verum quia non possumus statim assequi, ut bene vivamus, cum nihil proue niat ab imperiecto perfectum, tamen erit imperfectum illud optabile, ut a nobis perlicia tur. Quare si optimum est in nobis bene vivere,quod
sine vivere non possumus assequa, erit etiam optandum vivere. Absurdum enim esset dicere , ad vitiendum nos naturam produxisse , insti- tui sic ille, ac nostrae salutis gratia facere omnia : simulque non dicere, no, ad bene vivendum natos esse. Quod vero ad viuendum, tanquam
ad bene vivendum nati simus, & ex eo apparet, quod gignendis, educandisque t beris multum studium, curamque impendimus, tanquam per illorum successionem quoquo modo diutius victuri: & ex eo etiam, quod timenda omnia ob mortissuspicionem maxime timemus. Quod autem iudicium mediorum a potentia eorum sit, quae sunt meliora, ex hoe liquet, hominem caeteris praestare animantibus, quippe cum nulluex illis virtutis sit capax, in hocque praestantior homo est, quod iis, quae in aliis animalibus fiunt, meliora, potioraque eligat. Quod si a peiorib. iudicium mediori m fieret, nihil prohiberet dicere, hominem esse pes.smum animalium, cum sit prauitatis capax, si pessima quaeque eligeret; aut non esse aliquo ex animalibus meliorem. Quoniam in rebus omnibus expetendis, & fugiendis eligibilia oportet ex iudicio pendere studiosi viri.
pacto ratis esuo imperio deturbetu aut in eo consistat.
C A P. IX. Linias apud Platonem in praeclara illa institutione de legib.
i ait, Victoriam esse quam optimam seipsam vincere,turpissi-l mum vero S pessimum esse, ut quis a seipso vincatur. Dein 'β ρ ρ de hanc secutus imaginem, de ciuitate disserens, illam seipsa etiam dixit esse superiorem, si praestantiores ciues eos, μ'. qui non sunt Praestantes,supcrauerint, Nirretitum voluptatibus hominem atque ab illacebris superatum, inferiorem seipso existimari de -
233쪽
re. diare in eadem institutione prohibetur, Ne magistratus tribuatur illi,qui ob incontinentiam gubernare se nesciat, quoniam iustitia absq;
temperantia originem habere noli potest. Hinc Plutarchus ait, hoc idem sensisse Platonem: nam aliter ridiculum estet dicere , quemquam superiorem seipso,rursusque inferiorem, S alium quidem seipsum vincere,alium vero non vincere Etenim quo pacto potcst hoc esse, ut idem sit seipso praestantior, &seipso deterior, re vincere simul & vinci 3 nisi modo quodam unusquisque nothrum duplex sit, S partem alteram habeat deteriorem, alteram vero praestantiorem Ut is , qui parti illi prae --i Vis stantiori deteriorem partem, tanquam ancillam , parere cogit, Continens sit,& seipso praestantior: qui vero intemperanti, & irrationali ani. mae parti sinit obsequi praestantiore ira, cum videat eam ancillari deteriori, idq; videns flocci facit, ille omnino sit seipso inferior , & nomen
merito acquirat incontinentis, ac male a natura instituti. Natura enim
ita constitutum est,ut cum diuina sit ratio, praecedat & imperet parti irrationali, quae ex ipso,in quo inest,corpore prodit, nataque est, ut sit eis initis,&particeps affectuum, quibus repletur, mistaque cum eo est,& penitus immersa, ut ostendunt appetitiones, quae mouentur, & excitantur secundum mutationes corporum,& remi iliones, contractionesque accipiunt. inire adolescentes quidem celeres sunt, concitati, petulantes, & circa appetitionem incensi, quodamque quasi aculeo irritati inflammantur languinis copia dc feruore, aetate vero prouectiori pars ea appetitionis , quae versatur in iecore, frigescit,efficiturq; tenuis,& imbecilla. ino fit, ut polleat magis ratio,cum pars illa, quae assicitur
una cum corpore, contabescat. Deturbatur enim ratio de suo gradu, aut Certe conculcatura rebus,quae excitantur a sensibus: quippe sensus s. . turbato
opitulante caloris fluxu partem animae diuiniorem violenta quadam gitatione perturbat, ut ea pars animae,quae dux est, aut conculcata impediatur, ne ducem se praebeat cateris partibus: quibus praecipere debet, aut tanqua aliquo obice impedita consistat, donec procedente te pore, experimentis, aut eleganti aliquo studio crudita se erigat,&sensus effoetos,ac debilitatos neu ligat. Nam a pituita quae redundat in aetate iam inclinata, aut ab egestate spirituum , qui non procreantur, Vt .. in aetate robustiore, sensus ipsi non ita a feruido languine concitati con- --.culcantur, deprimunturq;. Quam ob rem Plato in diuino illo conuiuio, Nuc oculum acute contueri, cum occlus corporis heb
eatur. Nos autem ne Aristotelem, cui semper adhaesimus, deseramus, qui etsi non eandem causam affert, cur senes sint prudentiores iuue'nibus, de re ipsa tamen idem sentire videtur eius quoque sententiam reseramus. Duo.inquit,esse instrumenta, quae in primordio geniturae nobis natura dilbribuit, ut instrumentis extraneis uteremur : manum
234쪽
quidem corpori, animo vero mentem; siquidem manus instrumentum corporis praecipuum est, cui alia instrumenta externa deseruiunt, equiti quidem hasta, malleus fabro, sutori lubula sed haec omnia opitulante irruitu tua munera obeunt Ita mammo mens praecipua infir ruienti vi cem gerit, cui prudentia,scientia, sagacitas, solertia, re quς laque ad animum p crtitient obsequuntur. Sed quemadmodum manus non poti: It este in enua in atate non firma ita nec mens, quae posteris r acccssit, pote it xalida esto, nili in aetate prouectiori . qu ppe excitata com-n1entis vestigationibusque, tu exercitata iudiciis uberrimos fiuctus m-stitutionis anertiis, quibus praeest, eosq; prudentiores reddit in rebus, in quibus sic exercent ut prudenti bene eligere, scienti opinari recte, ut su- in sagasi indagare, solerti vero administrare. Quin affectus in aetate non firma concitatiores, v chementioresque lum : in iuuenibus enim ira
perinde est, ut qui propensa quadam voluntate parendi procurrit praeceps, antequam imperium praecipientis exaudiat. Cupiditas autem in eadem aetate tertur ad voluptatem opitulante calore sanguinis , ut expleti nequeat: qua de caula in aetate confecta ut ait Cicero) satietas potiusquam cupido inuenitur,ut sit iucundius priuari voluptate, quam frui. QSapropter laudatur a Platone prius, deinde ab ipso Cicerone Sophocles, qui in aetate praecipitata interrogatus a quodam,Vtereturne enereri' Dirmestoram quit denter veros ea domino agrest muris profugi. Pollet igitur ratio ut autor ait a sensibus non impedita. Caetera quae in hac parte a Plutarcho dicuntur, tanquam fa-Glia,consulto prae cribimus.
C A p. X. l Nopusculi huius calce validissimis rationibus ostendit Plu-ltarchus, non modo affectus non esse avellendos radicitus, 'sed potius admittendos, tanquam ad virtutem excitandam aIecessarios. Verum cum parte in hac Peripateticorum senten tris insitat,non erit fortasse dissentaneum protritas iam, vulgatasque ipsorum Stoicorum, Peripateticorumque rationes subne.
ctere, ut facilius intelligatur, quam concinne Stoicorum sententias retundat Artaxet. Affirmant. Ec quidem pertinaciter Stoici, aflcctus o. -- minis , mnes esse animi morbos a praescripto rationis auersos qui quamuis primo ingrediamur debiles, crescunt tamen usque adeo procedentes, ut
oum libuerit) expelli nequeant. Quare censent, nullum foedus, aut consortium cum ipsi esse habendum, quippe cum animum ita confidimi, exedantquc,Vt nunquam possit carere miseria. Peripatetici vero . hoc
235쪽
hoe in uniuersium non probant; sed diuidunt affectiones in partes,
ri eae tantum habeantur malae , quae non lubiacent imperiotionis et nam quae considerantur absolute, ut sunt quae concitantur θ.i εω ν ,
a motu quodam primo , di inconsulto , nec possund ab homine exui . nisi exuatur humanitas , non polsunt dici bonae, aut malae, quia seclusa voluntate proueniunt. At si radices agunt in homi. ne,recte dici possunt perturbationes, & morbi, quando te subtrahunt a iudicio rationis: sed quae possunt a ratione gubernari & redigi ad me ι'' 'diocritatem illam, qua Virtutc. ipsae rediguntur, de conseruantur, ipsae etiam in virtutes evadunt, & non modo non sunt reiiciendae, ut malae, sed potius admittendae, adsciscendaeque, tanquam augentes humanae actionis praestantiam. Etenim nactus diligentiam auget, ut in multis est ' cernere. Thiamenus Horellis filius cum per iniqua loca exercitum ductaret,quamuis faetiis certior ab exploratoribus, ni hal insidiarum esse in itinere, tamen quia suspiciosus incedebat, animaduertit aves pavide sese in lublime ciugo subleuantes, nec postea omnino residentes , timensque eo ire, alios misit exploratores, ut accuratius loca scrutarentur, qui inuenerunt magnam hostium manum ibi latere : quapropter exercitum circumduxit, & se recepit incolumem. Erat quidem actio illius ducis plane strenua, sed suspicio, quae nihil aliud est, nisi diminutus timor, auxit actionis praestantiam. Item C. Iulius Caesar semper studuit magna aggredi, sed multo magis conspecta ad Gades Alexandri st tua,cum ingemuit, tanquam pertaesus ignauiam suam, quod nihil λ se
praec Iarum esset actum in ea aetate, qua Alexander pene orbem terr rum subegisset: Quare continuo expeditionem efflagitauit ad captan- ,. . dam opportunitatem magnarum rerum. Profecto aemulatio illa, & ut --. se dixerani obtrectatio tuit in causa, ut exercitaretur Caesar majora Tri s moliri. Eadem aemulatio fecit, ut Themistocles, conspectis Miltiadis trophaeis, abduceretur ab intemperantia, &cuaderet in magnum du- ἀ- isti '
smodo asse insint temperanta C A p. x LAR praeterea plutarchus, non ira procedere rationis munus
quemadmodum Lycurgus Rex Thraciae fecit in vitibus , qui cum in opprobitu in Bacchi vineta suceidere ac in ipsa amputarione festinando saeuiret,amputauit sibi crus una cum vitib. Iccirco non debere nos, inquit, e ploLycurgi rescindere utiles partes Wγα
236쪽
is 3 AN D. MATTHAEI A QUI VIVI
s,dit Dια, mitia ex agrestioribus: siquidem ratio debet auferre prius ab affectibus qu se /m id duodest agreste, deinde fouere id, quod est utile. Cum non proii.
isib. vitiis, clant vinum ii,qua temulentiam verentur, sed addita mero aqua con .afctuum par temperer.t,neque debeant radicitus affectionem auellere, qui pertur ρή battollem vitant,sed moderata. Siquidem ferocitatem boum, ocequorum,contumaciamq; aduertus habenas auferunt quidem domitores, agilitatem vero,& motus omnino non auferunt. Hi etiam iuuencum clomitum indomito coniungunt, qui reluctantem reprimat, recum bentemque subleuet, atque trahat: equum oro, aut scutica, aut blandimentis emendant. Ita ratio moderatur affectus, di mansuefacit, non oneruans aut abscindens ab anima partem addictam ministerio corpo-
εὐω- ,-ρο vero cadem atri machinantem oportet validum exquirere. Quorum omnium
ψs commodissima ut ita dicam iumenta rationi affectus ipsi sunt, quia praesto sunt virtutibus ad opem ferendam: ira quidem fortitudini,quo. niam in ca parte residet, in qua fortitudo versatur, Vnde tanquam calcar excitat ad praelia bellatores: si tamen fuerit ad mediocritatem reducta; aliter enim audaciae, non fortitudini opitularetur. Rursus idem au- toratur Prauitatu odium deseruire motitiae. Verum hoc intellinenduin est: simbis, ah tim. non ruerit excedens, liquidem excedens prauitatis odium in crudeli- ντι euadat intatem conuertitur. Uod quidem in Aurcliano culpatur: nam usque adeo oppresserat eum huius affectus redundantia, ut in multos animad-liani casia,u. uerteret ultra legis praescriptum. Quare inter bonos Principes non co-
numeratur , quippe inlcralia immania, quae fecit, militem quendam. qui cum coniuge hospitis concubuerat, hoc cruciatus genere mulcta uit. Iussit n. duo capita arboru inflecti, alligariq;pedibus militis,stati inq; alia, . - dimitti,Vt sic crudeliter discusus utrinque penderet. Item ait: Indigna. s. d. itistitia. tionem deseruire iustitia et indignationem,inquam, aduersus eos, quibus O res secundae praeter dignitalcm euenerunt, quando simul dementia &petulantia incessi animi repressione eget. Hunc indignationis affectum clarius explicat Aristoteles,eumq; vel maxime probat, quoniam non modo a bonis hominibus non abducitur, sed ne a Deo quidem, appellaturque a Graecis, με ἶς: cst autem νιψ9ς, quando quis prς nato,aut ali- Commi . viis quabono indigne potitur,&fruitur ; commiserationique opponitur Commiseratio autem est dolor de alieno malo ; sicut indignatio est tri- Misis sitia de alieno bono indigne collato: videtur enim illa collatio opponi iustitiaiadeo dixit Plutarchus, indignationem opitulari iustitiae: siquidem nihil magis est iustitiae contrarium,quam ut aliquis pro malo bona adipiscatur. Attamen bonorum hominum hi ambo affectus sunt, misereri icitiqeti& indignari. inquit praeterea: autem ab amicitia qua uamaris niustumineo ciboret amorem me M' Etenim amor,&amicitia se inuicem
237쪽
habent,perinde ut effectus,qui ab eadem causa efficitur , atq; seruatur, amiquemadmodum in Solis lumine datur intelligi: nam ab eodem Sole esticitur lumen, a quo etiam seruatur, amotoque Sole, qui estcausa luminis, amouetur etiam eius enectus, quia Sole esticitur. Non ab re igitur, ε apposite dixit, non posse amorem, qui prouenit ab amicitia, aliquo pacto ab ea separari, ac distrahi, neque ex benignitate misericordiam, quae est aegritudo ex miseriaalterius iniuria laborantis : neque ex vera etiam beneuolentia tolli post eaeque gaudere, S aeque dolore affici. Et . enim si peccant ii,qui, cum videlint quempiam amore percitum, peni-,tus amare desinunt,profecto nequc recte faciunt, qui ob avaritiae odin .expetitionem rerum vituperant. sunt enim similes iis,qui ob cistensionem pedis in cursu cursum oderunt; aut iis, qui quoniam perperam ia- .culatu ur, iaculationem reiiciunt, aut quibus ob aliquam distbnantiam cantus, ars ipsa,&peritia canendi odiosa est. Nam quemadmodum in vocibus Musica concinnitatem facit non euersione acuti, di grauis, S in corporibus medicina salutem non abolitione calidi, &frigidi, sed potius ius compositis, & ad certam mediocritatem redactis. Eodem modo in cimo hominis non reiectione, sed moderatione affectuit in acquiri tur victoria rationis, quia ratio non tollit astectus: sed potius inducit aequabilitatem, dc moderationem affectibus non consultis. Moeror enim, qui est aegritudo flebilis,&laetitia gestiens, quae est, cum quis 3- ob acquisitum bonum, concupitumque effertur, re gestit, non aliter sunt morbi animi, quam corporis sunt abscessus Minti ammatio. Cuiusmodi profecto non estgaudium ipsum per se,&dolor,aut tinsor. siqui-αt
dem dolor aegritudo cruciaus est, timor vero perturbatio ex imaginatione futuri mali. Ideo autor hic ait, praeclare Homerum deicripsit se actiones timidi, acetiam strenui his versibus:
238쪽
, o ANDREAE MATTHAEI AQ VIVI VI
pede ianixu at,se potiwciauditabernuissimnspedibus, atque cornaumiorum in modum infleiso est iapitat,suique i in raueritum ita meaeuaris, uter pum etiam dentium velmamm- audiarum Strenui aurem viri non mutatin s. l. v Τ est ,quampar est,exhorrescit. Asseruit hoc Homerus Idome-quirim, sed neum inducens alloquentem Merionem, ut ostenderet,quot modis a η-- ω - , ficiatur ac pcrturbetur timidus,qui plus nimio timet,cum fortis,quamuis timeat, non perturbetur, neque valde timeat. Quare non metum, sed metus excessum aufert, ac damnat: non enim dixit, πιν π - ω, hoc est, omnino non timet, sed micta, id est, non valde timet.
Recte igitur autor addidit, cui sic accipiatur affectus fortitudinem non abire in amentiam: fiduciam autem non eifici temeritatem. Hinc ait, Voluptatibus nimiam esse eliciendam crepiditatem,& in puniendo none illa adhibendum nimium odium prauitatis,ut diximus: adhibito enim 'modo alter non erit expers omnino sensus, sed temperans : alter Vero non crudelis & atrox, sed potius iustus. Hac igitur ratione sunt tem p randi affectus non penitus euellendi: nam homines s nisi sint ex illorum genere,qui nullo scopo iaculantur, sed ex illis, qui ad aliquem certum, initi tutumque finem suas dirigunt actiones mouentur ab ipso' fine, Vt ipsum, quem adipisci cupiuntiassequatitur. Q u apropter,in 'uit,constituta esse in ciuitatibus praemia benemerentibus, et ab ipsoastectum ueantur,incirenturque ad praestantes actiones aggrediendas: quo sine fi hcbcs, perinde ut gubernator vento destitutus. Dixit Humua prae Crca, istac de causa legumlatores indit xiiis cupiditatem honoris, di mutuas auraulationes, ut sunt balthei. armillae,trophaea,coronae, Duatio nes,at que triumphi, ad excitandos animos,& virilitatem pugnantium. Non enim in pocinatibus tantum ut ait Plato Musis afflatus & plenus irridet eum, qui sine numine&furore Musarum quamuis accurate ncassum tamen carmina molitur: sed etiam in bello qui est afflatus numine S accensus alfectibus, efflicac u est , quam qui sine numine &aste-ctu pugnat. Quos quidem aifectu Diis nominibus immisses, ait Homerus. Nam A pollo excitans AEneam in Achillem multis rationibus:
ες- ἀνανατο - Id ess hi urit sine numinei . si allias Deorum e tectuae nube Usipis. De Diomede erat sermo,quem AE iacas & Pandarus procul aspicientes ut Troianos irruentem tarentemque, admirati vim, ac eius ter iam existimabant aliquem esse Deum Troianis ita tum ob defraudata sacrificia. Quapropcerast Pandiasas piospectum clypeum, galeam, atque
239쪽
etiam equos, Diomedem esse ostendisse; Verum quia tanta faciebat, si non esset Deus, sed generosi Thydei filius, eum non sine numine ita vehementor furcre, quasi Dii ai ctum addant pro vehiculo,&irritamen.
to rationis. illuci etiam licet intueri, ab eisdem legumlatoribus saepe adolescentei laudibus excitari, saepe etiam in eos obiurgationibus animaduerti. Ex quibus delectatro lautam sequitur; molestia vero tri ititiam de obiurgationem. Etenim obiurgatio, dc contai melia poenitudinem. & pudorem affectini, quorum alterum tristitia est, alterum metus. Est autum metus opimo mali imminentis, quod intolerabile esse videatur: tristitia vero opinio mali praesentis. Hoc quidem adhibent in primis ad corrigendos adolescentes. Ore Diogenes, cum audisset, a nonnullis laudari Platonem: aut inam, inquit ille, halant praciarum , quit. Huphil phatin neminem corrigendo insistauu Non enim quispiam Ostenderet, mathematica praecepta ut Xenocrates inquit Pita cile gra- dus ad Philosephiam,veai cchus adolescentium. praeclaram hanc Diogenis isententiam pergit more tuo Plutarchus humanos laudare aSiactus contra Stoicos,exquisitaque utitur comparatione: Mathematicaptaecepta, cx quibusco nodii limus cst ut latius in tertio libro dixi. mus ad Philosophiam transitus,non tam commodos, facilesque ad ibiam praebere gradus, quam astcctus ipsos adolescentiumrquib.quidem iuuencs ipsi pro gradibus, quasi ponte quotain utuntur, per quem ab una scientia trant eunt ad aliam.Qui vero assuet hi boni,utilesque sint, autor ipse statim subdit inquiens: Astemis dico,pudorem, cupiditatem, poenitudinem,voluptatcm molestiam, dc ambitionem. Pudor quidem est timori ullae reprehensionis,atque modestia quaedainanimum reprimens, ne inordinate aliqvid agat. Cupiditas appctitio reriucundae, ut re ipsa iucunda sit, vel appareat. Pinnitudo, cum quaeipsit prius lubentes fecimus, nobis incipiunt dii plicere. voluptas,anima motus,atque affectio tota ines in naturam progredies. Molestia, s uicitudo grauis. A m-bitio laudis S honorum irninoderata cupiditas. Qu's quidem affectus concinno,ias alutari tactu pertractans ratio, &lex, ad decentem viam adolescentem deducit, de iistit. Vt non temere videatur dixisse Lacon ille praeceptor;qui pollicebat , Sesacturam, vigarinderet auditoris. nesta, Habhorreruaturpibus tua quidem nulla est
ingenuo adolescenti aptior aut pcrie- . - ctior disciplina. . A .
240쪽
dior numerus Librum: alter Caput significat.