장음표시 사용
341쪽
deque bonis litteris, nam istae ad Iurisprudentiam inprimis pertinent, praeclare mereri, pede inofrenso pergat.
observarus Francoorti ad Oderam, sub H v. Pol. die, Iunii πει a IOHANNE FRIDERICO POLAC, D. et ProfesC. Iuris atque Matheseos orae P. Aca
I, ppropinquante sole magis magisque ad ortum, qui set, eundum meridianum nostrum hora hs I expestandus, tota plaga orientalis ab horitonte usque ad eximiam altitudinem spissis nubibus obducta ernebatur, quae nubes, fiante Thrascia, caeli locum in quo sol apparere debuisset, pedetentim obtegebant, ita ut post haud exiguum temporis intervallum omnis spes videndi hoc rarum et iucundum Veneris in Sole spectaculum ademta et collapsa videretur. Discussis tamen praeter expectationem nubibus, uno obtutu Sol, quamvis semitectus, et adhuc paulisper obvelatus nubeculis tubo astronomico decem pedum, et e H. M l . lnus in Sole apparebat aufugiens tamen iterum et se abscondens ad noram fere, lamentantibus omnibus qui ad id spectandum suspenso vultu convenerant. Interim ad rite instituendam hanc observationem praeparabatur antea cubiculum versus ori. entem situm, ex quo ipse Solis ortus, et eius ineaelo progressus, sere usque ad octavam horam perspiciebatur, collocata in eo Machina Heleo. scopica, cui tubus astronomicus 4 pedum applieatus, repraesentans in tabula discum Solis 60 6 M. et in qua more consueto circulus observatorius
sex circulis concentricis in duodecim digitos, ipsa vero peripheria a puncto Zenith in 36o' parti tus in altero hypocausto, cuius senestrae et ad orien Is
342쪽
orientem et ad meridiem patebant, utebamur embo astronomico decem pedum, et simul telescopio reflectente anglicano Ddigitorum, adhibita, simulae sol ex obscurata praedicta camera Excesserat, parva illa machina heleoscopica ex inventione inclyti quondam Mechanici Elbingensis, Dom. Endersch, quam fusius deseripsit celebris Dom. Professo Gymnasii Elbingensis M. Ioh. Iacob Woyt, in Scripto Transitus Mercurii per Solem l 743. d. s. Nov. ab ipso edito. Integra hora praeterlapsa, dispersis tandem maxima ex parte in plaga orientali nubibus Sol prodibat, et in tabulam utriusque machinae proiiciebatur, et Uenus velut nigra rotunda macula prope ad tertium circulum a peripheria limbi occidentalis computandum, quae Ueneris iacies eo distinctius instar circuli ad amussim, rotundi subnigricantis, et si eam ad discum Solis reseras non contemnendae magnitudinis in diametro vicesimae disci solaris partis, prout in tabula proiectionis circino capiebatur elegantissime apparebat
is quoque, qui praedictis tubis simul admovebantur; quem tamen oneris diametrum Hevelius, et plerique Astronomorum cum eo ultra tricesimam diametri partem hucusque admittere no
De caetero onus aliquantisper propior fiebat circulo observatorio tertio intervenientes nubes adimebant iterum aliquam diu Solis et se ipsius Veneris seciem sed his semotis, Venerem in proiectione prope circulum secundum limbi occidentalis in conspectium dabant quem attingebato sere transcendebat Ra extremum demum circulum properabat Tt et
343쪽
iet quamvis se iterum immiscentes nubes ipsam emersionem quam tam anxie expecubamus, dubiam reddere videbantur, nihil tamen morabamur, quin, ut eo exquisitior observatio tune potissimum procederet, remotis machinis ipsi ubi di rigebantur ad solem, qui demum prodiens, enerem circa exitum, pro dimidia iam extra solis discum egressam, non aliter ac si in magnitudine Veneris semicirculus ex disco solari excisus esset, monstrabat Tandem observatores ad tubos hos maximopere intenti, simul una voce exitum, adeoque totalem emersionem annunciabant
Si diversas tabulas astronomicas, et ex his eruta temporis momenta, quoad initium, medium, et fimem huius transitus consulamus, cum ipsa nostra observatione apprime et ad minuta prima quoad emersionem conveniunt tab. Halleianaere linianae, reducta ad nostrum meridianum Tabulae de lalairianae, Streetii, et Morini, aliquot horis aberrant priores
praemature iam hora matutina quinta, posteriores tarde nimis, nunet hora XII nunc III pomeridiana, extrum ponentes.
Quod ad distantiam Veneris a Solis centro attinet, hanc quidem observare non licuit, cum Venus quo primum con- icua hoc centrum iam transgressa, et ulira dimid uni viae per solam consecerat secundum emeritonem, et indicatas observationes conesudere licebat, quod divise circulo obse vatorio a puncto Zenim ad dextham in 36O gradus ut cimi solent, immersio Veneris ad gradum II οὐ emersio vero ad gradum a 8 limbi occidentalis inciderit, adeoque distameia a centro ultra 6. minuta prima viis assumenda, et quam Cassini ultra quatuor minuta nempe a centro solis Io minutorum adoptasse videtur. Observationi ergo nostrae, quoad hunc passum, et durationem, magis conveniunt tumiae de IaHirianae et Streetianae Altitudines aliquot solares, tempore Observationis, aut nocte praecedente quarundam stellarum ascensiones, metiris ob caeli, inclementiam non licuita
344쪽
ad Scientiar. Peqopolit. Membri, e Philos utriusque Professi fuar de admirando stigore arti ciali, quo Mercurius es congelatus, Dissertatio,
Cuique tempori sua inventa , e quasi suis personis reser-
vata videntur. Historia Scientiarum omnium saeculorum, praecipue vero superioris et huius, satis superque hoc potest probare inventionibus Anthae pneumaticae, Bar metrorum, Thermometrorum, Tuborum opticorum, Electricitatis praecipue naturalis, Magnetis artificialis , hosphori, aberrationis Stellarum fixarum, et multarum aliarum rerum, testantibus. Nescio an non admiranda Mercurii congelatio, quam nuper detegere mihi contigit, huc quoque pertineat. Quis enim Mercurium non habuit pro fluido perpetuo, in omni rigore perseverante et perseveraturo 3 Nec iudicium et ratiocinium hoc iundamento suo demtuitur. si de stigore natures intelligatur in o terrarum orbe. Quodsi enim contingere posset ut frigus naturale tantum in tellure nostra oriretur et regnaret, vastitas illius contis nuo sutura esset et inanita'. dum homines, animalia plantae necessario peritura essent, et alium plane statum orbis terrarum accepturus osset, aliamque iaciem Equidem iam in dissertatione de gradibus caloris, quos certi liquores et certa fluida ferre possunt ad ebullitionem usque, atque degradibus stigoris, quos pati poliunt et lent, donec in glaciem abeant, indicavi, suspicionem fuisse Mercurium in Ba-rometris et Thermon etris quibusdam in Sibiri congelatum fuisse sed quum in maioribus Rigoris gradibus Mercuriusmidus permanserit in aliis Barometris et Thermometris; hane immobilitatem et duritiem observatam, Mercurio plumbo vel Bismutho adulteram, verisimiliter tribuimus, adeo ut pro vera congelatione Mercurii haberi non posse Sed hoc nunc extra omne dubium positum est, postquam p. rum Mercurium, sub tam parvis seigoris gradibus, etsi natu-T 3 aliter
345쪽
raliter magnis, congelari nequire certo constat. Experimenta, quae cepimus ad conglaciationem Mercurii producendam, hoc quam evidentissime monstrabunt, quae nunci fideliter proponemus, non omnia quidem, sed ea, quae momentum aliquod trahunt, et nova Phaenomen monstrant.
Erat Decembr. I . Is 9 quo frigus insigne incidit, cui
aequale, Certe eo maius, in tuam antea hic Petroburgi in Academ a observatum. Nam inter horam nonam et decimam fim frigus addos scalae Desilianae auctum est, quum hora . antea suerit ac I. qui gradus rigoris summus ad hoc usque tempus, secundum observationes Erasti et meas, fuerat ). H. I. p. m. autem I97. rursus Thermometrum monstrabat Occupatus iam a Decembris septimo eram inexplorandis frigoris gradibus, quos certa quida ferre positant donec in glaciem abeant partim ad ea confirmanda, quae in caua dissertatione Academiae tradita proposui partim ut fluida nova, in quibus experimenta nondum a me capta utant, explorarem, quum a die dicto iam insigniores Digoris p adus sint observati, ut d T. 89. d. 8 188 et 189. d. I 2. I93. I9 s. d. I 3. 8 I. et I91. Hunc insignem rigoris gradum os in aere regnantem aptissimum iudietabam ad explorandum una quo usque arte hoc frigus naturale augeri posset, non dubitans, eo maius frigus artificiale suturum, quo maius igus naturale esset; quod et quaedam eapertinent antea capta iam docuerant, festante dilsertatione citata. Aqua sortis sub gradu o quem testante Thermometro immerso actumserat, erat maiorem partem gelata, glacies specie crystallorum nitri adparebat, quae vero in calore continuo rursus resolvebantur. Hanc aquam sortem, cuius media pars adhuc, ut in congelatione
' Quamvis Delilius iam I733. Mense Ianuario in uno Die mometro gradum frigoris a . observaverit, tamen eodem tempore alterum Thermometrum tantum m monstravit. Vid illius minoire pag. 74.
346쪽
latione solet, fluida erat, cepi, captam infudi in glaeiem contusam, portionem scilicet circiter tantam, quantam Drenheltius, auctor stigoris artificialis, ope spiritus nitri, requirebat antea ero exploravi utrum Thermometrum, cies contusa, et aqua sortis, eandem temperiem haberent, quam perfecte eandem, scilicet et oin deprehendi, qui gradus frigoris nunc in aere observabatur. In prima infusions Mercurius adcio gradus circiter descendit effudi spiritum secundum Methodum vulgarem, id quod aliquoties repetii, sed ultra triginta madus hims naturale augere non potui, ita ut Mercurius ultra et 3 gradus scalae nostrae descendere non visus esset. Dum igitur Fahre est Digus artificiale ultra infra ciphram, nullitatis notam scalae suae, qui gradus cum 2 ro Thermometri nostri convenit, producere non potuit neque alii, qui haec experimenta repetiere, inter quos viros celeberrimo Renuinurium et Muschenbroerium honoris caussa nominare liceat, ulterius stim artificiale augere potuero parum aberat, quin contentus suillam his experirarentis et sutis habuissem, viginti gradibus magis auxisse se usori sic ais, quam alii ante me producere po
At enim vero quonian seu tum hunc experimentorum meorum nimis exigui in reputavi mecum constitui, exper, menta haec, sed alii in do continuare, et tentare, an nonfiigus arte ad superiorem gradum pei ducere, adeoque ampliorem laboris mei et tolerati frigoris fructum consequi possem. Sumsi nivem loco glacie contusue, quae, ut dixi, iam consumta erat, quam in vitrum aliud mundum indidi, illudque sere ad summum implevi, ita tamen, ut nivem simul 'iter comprime em antea autem nivis Digus Thermome.
tro ' Inprimis quuns glaeie eontusa deficeret. De experimentis huc pertinentibus a Reatimurio factis vid. Historiam eademiae Seientiarum Parisinae Anni DCCXXXIV, et quae v Iebenbroe ius ceperat ad hunc finem experimenta vid in Temtamiuibus Academiae det tamento, Pag. ITA P. I.
347쪽
reo exploravi, quod perfecte idem evit, ac aeris ambienia,
nunc χο3 graduum. Quum igitur nix, aqua sortis, et Them mometrum, eandem temperiem haberent 4mmersi Ther. mometrum in nivem vitro contentam, et primum aliquot guum tantum, ubi Thermometrum immersum erat, instillavi, quo facto observavi Mercurium ad 26o in Thermo.
metro nostro descendisse Gavisus hoc successu egregio, spem concepi maiorem, Ore, ut, si porro experimentum ingerem, rigus artiti tale ulterius promoveri possit aleo eventus spem sesellit. Nam repetito experimento eadem Methodo simplici, tantum paullo maiorem aquae sortis quantitatem infudi, et statim Mercurium ad 38o desce disse vidi quo facto Thermometrum in aliud vitrum nivoxepletum, antequam hos frigoris gradus plano amitteret, immersi, et tandem hoc tertio experimento Mercurius ad 4 o. gradus scalae nostrae descendit. Quum tam bipem dum frigoris gradum observarem, oculis vix fidem habere potui, quin credidi bulbum Thermometri esse fractum. Sed laetus vidi Thermometrum extractum illaesum quidem, si Mercurium plane immobilem, quamvis ultra a minuta iam in aere libero esset. Portavi hoc Thermometrum in conclave Is graduum calidum, et post aliquot monuia Mercurius rursus mobilis fassiis, adscendere coepi Ut
certus serem, an non Thermometrum detrimenti quid e pisset, et an cum Thermometro meo ordinario quo obseravationes instituo, adhuc persecte concordaret, suspendi hoc Thermometrum in eodem loco, ubi Thermometrum meum ordinarium suspensum erat et post ao circiter minuta Medio ius temperiem aeris ambientis rursus adsumserat, ita ut persecte ambo Thermometra concordare conspicerentur. Thermometrum, quo usus fui, bulbum habebat sphaericum, et scala divisa erat in Iam partes, quarum OO B-pra ciphaeam, calorem aquae bullientis notantem, et 6 .insea eam numerabantur. Usus eram iam hoc Thermom reo in explorando calore Mercurii ebullientis et oleorum. Erat inerum Thermometrum ad manus, cuius scala infra otantum Dissilire by OOste
348쪽
tantum capiebat 36o partes. Repeti et cum hoe idem experimentum, et statim Mercurius ita descendit, ut totus intra bulbum esset, quem tamen persecte non implebis. Metirius et in hoc bulbo sphaerico immobilis eonspieiebatur, et licet Thermometrum concuterem nullus tamen
motus observari potuit, donec postris circiter minuta invete libero rursus adscendere coepit. Adscendere perrexit in hoc Thermometro Mercurius ad multo maiorem altis dinem, quam aeris ambientis temperies requirebati Miratus hoc Phaenomenon paradoxum, Thermometrum ade ratius consderavi, et inveni bullulas quasdam aereas Mercurio fuisse interspersas quod in priori Thermometro non contigerat. Ex his, et quibusdam aliis experimentis, omnia enim ennarrare nihil attinet, satis certus factus fui, Mercurium in Thermometris solidum et fixum Digore sanum suisse.
adeoque congelatum. Enimvero, quoniam Mercurium s litam et fixum extra Thermometrum non videram et examinare potueram, quoniam bulbos Thermometrorum frangere noleuam, quum alia ad manus non essent congelationem Mercurii tantum tamquam vetitatem probabilem ex Phaenomenis conclusam proposui in proximo ordinario conventu Academico, die 17. Decembris nabito, quo inventum meum una cum Methodo mea limplicissima, qua usus sum, fidelia ter communicavi, uti quoque in Novelli Petroburgensibus No. Ioa congelatio Mercurii tanquam veritas quam verisimillime ex phaenomenis collecta, tantum est proposita. Ut igitur conglaciationem Mercurii per claram et indubiam experientiam quam certissimam redderem, mecum constitui, Thermometra in proximis experimentis capiendis frangere, quo indoles Mercurii congelati propius examinari posset, et explorari Exsequi hoc consilium non prius poteram, quam
Decembriscis quoniam Thermometra plura citius parata non erant. Frigus naturale, quod in aere regnabat, erat inter horam 9 et Io, quo tempore experimenta nova institur, secundum Thermometrum meum scalae Delilianae I99. Usus sum eadem Methodo simplici, cum variatione tamen tu quaq
349쪽
quadam scilicet modo Thermometrum prius immersa vitrum nive leviter compressa impletum, quam aquam sortem instillarem, et superinfunderem modo in nivem prius imfudi aquam sortem , quam Thermometrum indidi modo spiritum insudi primum, nam rem semper eodem redire, quis non pexspicit quoniam omnia ad solutionem nivis ab aqua sorii redeunt quam contingere eodem modo debere, sive spiritus nitri primum infundatur, et deinde nix superaddatur, per se quilibet sicile intelligit, quamquam interdum alteriun altero est commodius, it ad scopum specialem adcommodatius Quum itaque ei curius descendisses, ita ut
immobilis staret, regi bulbum Thermometri, qui aliquot
rimas iam ceperat, adhuc tamen cohaerebat, quo facto observavi Mercurium solidum, non tamen e toto, nam in media globi partu portio quaedam fluida deprehendebatur.
Superscies convexa externa persecte continua adparebat, interna vero Concava, quam portio squida egressa reliquerat, admodum aspera conspiciebatur, ita ut ex parvis globulis composita videretur. Tududi tudite mortarii, quod ad m, nus erat, Mercurium solidus et extensus erat, durities vero illius . uti sero plumbi, aut paullo minor imihi videbatur, cuius etiam clangorem percusuis edebat Lamellas Mercurii solidi dicto instrumento extensas scalpello secuisacile, inunc mollior iam Mercurius sensim fieri oepit , post a. autem et quod excurrit minuta prima in aere libero pristinam Juiditatem recuperavit temperies autem aeris nunc I97. erat. Color Mercurii congelati a fluido vix dissorebat, adparebat ut argentum politissimum, tam in superfic e Convexa, quam ubi sedius erat Mercurius. Sequenti die 26 frigus ad 2I 2 crevit inter II. -9 et O. a. m. antea h. g. crat 2O8. Hic stigoris gradus igitur tantus est, ut superet summum antea observatum, partibus. Quum ita frigus faveret, iteranda et continuanda experimenta et hoc die duxi, ad confirmanda partim antecedentia, partim ad nova Phaenomen detegenda. In duobus Thermo metris ratione Mercurii congelati idem observavi, quod
350쪽
quod die anteeedenti, et hic Mercurius in bulbis, quos Deiagi, totus solidus non erat, licet portio admodum exigua,tantum, multo minor, quam die antecedenti, superes fetiquae fluida mansit ceterum eodem modo Mercurium it Gavi, ac die antecedenti, malleo tutudi, secui, et omnia hoc respectu eadem quidem observavi; at digerentia haud exigua se conspiciendam praebuit respectu descensus Mer- . curii, qui nunquam a mo perfecto idem est deprehensus, neque in his experimentis, neque in antecedentibus et sequentibus. Ex superioribus iam patet, Mercurium in prismo experimento tantum descendisse adso, donee immobilis steterit, bulbo tamen illaeso in experimento dieris capto ad 3o, et in duobus thermometris die 26 ad 6so. descendit. Ἀs tam in thermometro, quo usus sum d χy. quam in duobus, quae adhibuid 26. bulbi rimas quasdam ha bant cohaerebant tamen adhuc, nec minima pars vitri bulbi separata erat, et Mercurius congelatus arcte omnibus bulbi partibus adhaerere videbatur. In sequentibus experimentis multis praecipue ad hunc scopum captis obse vavi, Mercurium semper profundius descendisse, si plane et totus congelatus erat, quam si portio quaedam fluida mane. ret Descendebat autem ut plurimum ad 68o et Oo,' ine bulbi nunquam sine rimis erant, quin descendit ad 8oo. et ultra ad sco, sed in hoc posteriori experimento bul-bu plane scactus erat, ita ut globus Mercurii plane congelatus excidcret, quo lapsu 3 circiter pedes alto globus Mer. curii persecte congelatus paullum compressus ac bis ost in
priori vero partes quaedam bulbi tantum cxciderant. Ceterum semper quo rigus naturale erat maius, eo facilius, ceteris paribus, et celerius, experimenta mihi successero. Cotonie conditiones omnino pares sint, est necesse inprumis, ut idem spiritus, tri adhibeatur. Quo sortior enim hic spiritus, eo melior quoque effectus erat, hine spiritus nitri purus simplex minorem semper effectium praestitit, quam aqua sortis, sortior spiritu nitri simplici, maiorem au. tem spiritus nitri sumatis, quippe sortior aqua sorti, quam-V a quam,