Enchiridion historiae ecclesiasticae universae : ad recognitam et auctam editionem neerlandicam alteram in latinum sermonem versum

391쪽

131. Vita religiosa. 383tis, quippe qui non ampliu ad ECCleSiae jurisdictionem pertinerent. Praedicatore indulgentiarum Contra SaepiuS SSeruerunt, ea certo et lene defunCti ProdeSSO, imo ero nonnumquam

addiderunt, pro hi lucrandi non requiri Statum gratiae. His sententii dubii aut exaggerati praecipui doctores Scholastici oppoSuerant uoctrinam, o S Se indulgentia applicari defunctis λ).Jam pridem etiam Papae has indulgentia ConCeSSerant, et multiplicarant paulatim altaria privilegiata. Semper tamen X- presSi verbi declaratum e St, indulgentias applicari defunctis per modum Suffragii

4'. Dies festivi perpetuo a periodo Crebriores instituti

sunt. Festum S. Trinitatis, multis in lociS, non tamen Romae agi solitum, anno 133 a Joanne XXII statutum est celebrandum in tota Ecclesia. Visitationi L. M. V. dies, Chismati tempore ab

Urbano VII et Bonifatio I institutus, Sed non ubique

Observatus, anno 14TS a Si X loci inStauratu et addita octava, solemnio factu est δ). Postquam ictem Papa officium immaculatae Conceptionis . . . approbavit, acri exorta Si de hoc mySterio ControVerSia. Anno autem 148 edita bulla St, qua damnabatur quicumque iCeret, profitente P. . . SS immaculate Conceptam et huju mySterii feStum agenteS, reo OSSChaeresis. FeStum igitur nondum universe Celebrabatur, Sed rOP- ter an Papae declarationem multo latius Permanavit ψ . Anno 13T festum Praesentationis . . . ex oriente in CCidentemtrnn StatUm S et pauco tempore pervulgatum. Si X tu IUOfficium hujus festi breviario addidit inter fessa ro aliquibus Iocis Sixtus V ad universam Ecclesiam extendit. Licet in

S. Scriptura . Josephus vocetur justuS, ju tamen feStuS die Sero alue Coepit agi occurrit ejus nomen Primo relatum in Calendario optico paulo post in Synaxario, SaeCul IX; Re-CUlo X in nonnullis martyrologiis exempli gratia in uiden Si.

ii K mundi de Penna fo= t Summa de poenitentia et matrimonio etc. Romae 1603, p. 49T. Alberti a mi Comm. in I Sent. d. 20, a. 18, 9, 3. Opp. XXIX, Parisiis 1894. S. Thomae Summa Theol. Suppl. q. 7έ, a. 10. Ener, eortologie, reiburg 1901. - Γ nata, ad ann. 1475 n. 34. ' De patribus nonnullis Dominicanis, falso accusatis et interfectis vide Paulus, Ei Justigmor a vie Dominilianeriegangen Franklarier geligem BroSChiiren, 1898 n. 3.

392쪽

Periodus Tertia Caput Quintum.

Privatim tamen Colebatur, Verbi Causa a S. Ber nardo, S. Ger trude S. Birgitta, . ingenti Ferreri aliisque multam operam Suam contulit, etiam in Synodo Constantiensi, ut lici Cultus latius divulgaretur, om-

posuitquc officium de Desyonsatione Deinde Sixtus II S. J o sis lici fessum simpIex addidit breviario Romano 19 artio.

Fegium factum est de praecepto anno 1621 λ).5'. Inde a saeculo XIII Ave Maria ), i. e. Salutatio angeliCacum additi verbis S. Et L ibi ci in usum uni rSum Venerat. Saeculo XV adjectum est nomen Iesu et saeculo XV precatio Sancta Maria etc. Inde ab antiquissimis temporibus usus fuitnUmerandi afer offer, postea quoque Ave Maria ope iuniculi nodati aut globulis distin Cti Rosarium ' vero proprium, multo

Sertu natum, non ara Dominico videtur institutum. Quod fere Certi argumenti Probatur. Nemo ante alteram saeculi Umediam Partem retulit, roSarium a S. Dominico originem

ducere Vel ex ipso S. Dominici ordine, cujus magnum fuit

Cultu B. . . Promovendi Studium, monumentum authenticum nullum de roSario tractanS, Proferri poteSt, Ante annum 148 confectum. Prima bulla Pontificia, quae OSarium memoret,

edita est 14T8 Alexander VI S. Dominicum nominavit 149 S),

dum patribus Dominicani rosarium clivulgandum Commendaret. Quare viri docti, ipsi etiam Dominicani, ConcluSerunt, OSarium S. Di m ii ii o neque institutum ne pervulgatum CSSC. QUAE narrantur legendaria de S. Di m ii ii o et rosario, veri Simillime prirnum relata sunt ab Alano de Rupe ε), Dominicano, qui ad finem saeculi XV multam Curam poSuit in PromoVendor Sari USU. Inventum autem rosarium videtur priore saeculi Umedin arte, ne Sine CauSa nonnulli auctorem putant Henri-

393쪽

134. Vita religiosa. 385zen prope Arnhemium et Ruraemundae et Coloniae' in Mysteria

addidit Dominicus rutensis ' 1461), Carthusianus Trevirensis ). Celeris autem fuit hujus exercitii devotionisque divulgatio, ita ut jam anno 14T Sixtu SQ memoret confrater*

Angelus ' ortum habuit e pulSU Campanae DES'ertino SaeCulo XIII jam in usu, et saeculo XIV in Consuetudine fere univerSa. Episcopi Saepe indulgentiam ConceSSerunt iiS, qui, o Sono audito, dicerent semel aut pluries Ave Maria in Tiroliis finibus jam 1233). Ab ineunte saeculo XIV memoratur etiam pulsuSm tutinus Indulgentiae leges variae tum fuerunt: ν Maria Semel aut pluries, Pater offer semel, Pater offer quinquies in honorem vulnerum C hi 4 bi, Ave Maria Septies, memorando

gaudia Septem . . . Saeculo XIV ad exitum Vergente, Sen-Sim uJSu meridianu quoque usurpatUS, quo audit etiam re- Cabantur, ad luCranda indulgentiaS, aliquotie Pater OSfer, aut Ave Maria, aut Salmum aliquem Anstela Domini, qua formano utimur, primum CCurrit medio Saeculo XUI O fere ommunis Va Sit saeculo XVII. HieroSolymiS, jam X antiquo, Peregrinante rePetebant i Rm, quam mi ici Luri erat in montem Calvariae, SiStebantque recantes in locis, ubi e traditioni testimonio re praecipuae geStae fuerant. Quibus loci mo inditum nomen fasionum Imitati haec sunt Christiani, in occidente, Per effiCta rerum ReStarum imARinCS Uae Propterea Vocabantur etiam StationeS. Quae tamen Via crucis ), quali hodie in usu est, non invenitur in OCCidente ante Saeculum XU. In eligendi dein Stationum a glamenti non adeo Conati Sunt exprimere, quae HieroSolymiS

394쪽

386 Periodus Tertia Caput Quintum.

Christiani venerabantur, Sed potius quae referebantur in libris, ad pietatem excitandam in occidente compositis. Quae hodie ni solet imaginum Seu Stationum Series, Ortum ducitis hujuS- modi libro, Saeculo XUI ovanti Conscripto a Joanne P a Sissi a Carmelita. Fratres inore Hierosolymis han Seriem etiam PS demum assumpserunt. Tamen adhuc saeculo XVII non fuit ubique ictem ne numeru ne ordo Stationum neque argumentum. Hi 1 Stationibu indulgentiae ConoeSSae Sunt, anno 1686, ab Innocenti XI. Memorari demum hi debet Missa aurea δ), quo nomine appellabatur Missa D. M. V. tempore Adventus, quae Solemniter Cantari solebat feria IV Quatuor temporum Adventus. Propterea quod vulgo major Cum hac MiSSa putabatur Conjuncta SSe gratia, diceba

6'. EXeunte medio aevo, Sermo non solum negleCtu nullo modo St, Sed Saepe factuS, idque diomate populi Celeberrimi hac aetate floruerunt praedicatores S. Vin Centi U Ferreri US, S. Ber nardinus Senen Si S S. Joanne SCRPi Stran US, Gerson, Geile demat serSberg; et e mysticis Gerar-du Smagnu S, Brugman, Joanne de ronde, Thoma a empi S, Joanne Brinckerin Ck, erm bol-dus Ultra jectinus, Dionysius Carthu Si anu aliique. Videntur ubique multum praedicando incubuisse ordines

mendicantium ). Numerosae fundabantur iSSRO Cum Sermon D. Ortae Sunt Collectione Sermonum magno numero Sermone de Tenet store, Sermone de SanctiS Sermone dominicales, SermoneSfeSfivales, Sermones quadragesimales, Sermone adventualeS, Sermones Mariales. Etiam edita sunt multa manualia homiletica, quo Tum PTA Ceteri frequenter usurpatum S Manuale Clericorum Utrici Surgant. Praedicabant hac aetate Sermone , misso gravi, ad motu animi Concitando aptiSSimo, nonnum URmi A. Frans, Die esse m euisch. illelalter, Freiburg 1902, p. 282-286, ubi refertur issa e Saeculo XV. B. Arui Men . . . De uiden iS

395쪽

134. ita religiosa. 87 tamen nimis rudi Vulgarique, et Saepe liberrimo in castigando peccato illo maxime vulgato. Si inSpici Syecula exemρlorum Supe Stita, mirum qualia XemPlR, et miraCUlorum narratiunculae populo Proponebantur, et, qui humaniStica eruditione erant informati praedicatoreS e Veteribu SCriptoribu ethnici potius quam e S. Scriptura hauriebant demonStrandae ΟCtrina argumenta. Generatim tamen fuerunt Sermone ad Captum auditorum aptiS-simi, tractante praecipua fidei dogmata, Cohortante a morum vitaeque rectam mutationem, a fidendum meritis Christi. Hinc inde tamen etiam inveniuntur Cavillatione poSteriori doctrinae CholaSticae, e SuggeStu PropOSitae. SuperSUnt quoque conciones funebre et Mysiales. De paSSione Domini Saepe praecipuo Studio Contionabantur. Quo argumento occupati, fideles nonnumquam, die ParaSceve praeSertim, distinebantur horas quinque Vel Se Continuas. Quae tum nimi theatralia Proferebantur, iis videntur homines illius aetati non offenSi fui SSe. 7'. Magna fuit populi instruendi Cura ). DOCumento Sunt Synodi ' et raesertim magno numero libri catechetici aliique Dii, pro populo Confecti. In Hispania anno 1 330 editus est,

te Montherio Dominicano Caput Primum Continet CaleChOSin, ud USum valde accommodatam, Synodi Lavacensi. 1368). In Germania ad manus habebant Pulchram Christianam instructionem Eine schonearestentiChe Unterweis ung), auctore Chri Stianodem ones s Franciscano dein iam ad caelum HimmeistraSZ , Speculum vitae Sylege de Sissen) animarum hortulum herbi aromaticis lenum Selen Nurfggerflein), animarum solafium SelentroSf), animae hortam ini Mein arte de Sele), solatium seu Mariam Martentrost), enatam spiritualem Geisiliche aed β). Solafium an mae Selentrost iterum typis mandatum est in Hollandia et saepissime peculum christianorum KerStens pleghel , auctore fratre Dideri comonasteriensi. In crebro usu fuit Summa estiS DES coning Somme), versa e Gallico Somme I ro'. Lectitabatur

396쪽

388 Periodus Tertia Caput Quintum.

etiam Tabella fidei christianae Tasel an de Hersse Phelove), auctore Dideri Co a Delit, praedicatore in aula Alberti comiti S inde ab anno 1399 Speculum fidei christianae Soteget de Hersten si heloess), a medio saeculo XV prius jam editu fuit celeberrimus notosolitos Arnoldi a Geillio ven. Huc etiam referendum est opus illud notum Dionysii Carthusiani Devisa curatorum cujus singuli Capitibus additae sunt interpret tiones catecheticae i). Creberrimi etiam fuerunt, qui diCebantUr, libri confessionales. Horum in Germania noti sunt s. Prae reliqui in maximo usu fuit liber confessionalis Ioannis Wolfit sacellani Francosordensis. In Italia adeo fuerunt multi, ut eoS mari immenso aequipararet a Vona rota. In Hollandia Saepe lectitabant notosoliton Sylege de conscientie): Summanr Som-me Joannis de Rode opus etiam D clerici a De 44,

Supra memoratum Cancellarium Die Cancellier), quo continentur quae ad confeSSionem pertineant sipat de hiechfen foebehoorf).8'. ultum etiam ad instruendum Populum Contulerunt cantica religiosa, quorum usu frequentior fuit quam nostriStemPoribu S. Fuerunt, PraeSertim Saeculo X Currente, ColleC-tione multae. In sola Germania, ab anni 14T0-1520, dilao

fuerunt fere 100. Etiam in ollandia frequens fuit Canticorum

Valde delectabantur homines spectaculis religiosis ), quae

rure etiam in aedibus sacri edebantur Magna erat nonnum- UZm Ctorum multitudo, praesertim Saeculo XV. Haud raro fabula agebatur plures die ContinuoS Ubere fuerunt horum ludorum fructus Acerbe hiri inde actores impetebant ClericoS

397쪽

135. Ars ecclesiastica. 389 at numquam fuerunt CCleSiae adverSi neque tum quum ludorum argumenta adhibebantur Proiana. Paulatim Cleru Conatus est efficere ut ne agerentur ludi in ecclesiis. Perstitit tamen usus

hic in multis locis saeculo X et XVI: Hagae Comiti 1404: Ultrajecti adhuc 1418 usus fuit agendi fabulam Herodis in ecclesia Cathedrali die Regum festo; irae 1438 Damme Saeculo XU Lovani saeculo XU Ostendae adhuc 151T: Silvae

1'. In architectura ha periodo, universo vigebat adhUC StruC-

tura Gothica Cf. 116). In intimam structurae Gothicae indolem

perspiciendam artifiCe meridionale numquam penetrarunt. In ornando fere mice versati sunt. Descriptio aedium Gothicarum Italicarum vi a veterum basilicarum forma discrepabat. EXemplo sint . rancisci Pistorii et S. Francisci Cremonae. Referri deinde debent cathedralis Florentiae, aedificata 1296, OUata 135T S. Prancisci Assisti, Saeculo XIII cathedrale Senarum

Maria ovella Florentiae 12T8-1350). Praestantiore CCCleSiae StrUCturn Gothica posteriore sunt cathedralis ediolanensiS

1386 et S. Petronii Bononiae. Idem dici potest de Hispanica

Structura Gothi Ca Pulcherrima artificia sunt cathedrale Burgen- Si S Cujus frons et tholus structura Gothica poSteriore XaCtRSUnt,

Toletana Saeculo XIII), Leonensis saeculo XIII), Barcinonen-

398쪽

30 Periodus Tertia Caput Quintum.

Sis saeculo XIV). Structura Gothica posteriore Aedificatae etiam sunt cathedralis Hispalensis et turri obliqua CaeSarauguStana. 2'. Humanisticis inclinationibus propulsi, artifices Italici redierunt ad vetera Romana exemplaria, non quidem imitando

Sed retractando et novando, ut inde Orta Sit truCtur noUa, Uinomen renascentiae est datum. Ad huju Stru Cturae CharaCterem Pertinent Camera Convexa, tholus GPectu libratu POtiu quam

perpendicularis, quo animi intuentium dirigantur ad a quae CirCum Stent, magi quam ad altiora evehantur ingens aedificii molOS, SPO Ct graUiS; Pu latericium potiu quam lapideum; aede amplae, lucidiSSimae, Parietibu ConcluSae lati PlaniSque, opere PiCtori et Caelatorio ornatis tota demum ratio aedificii in Ornatu magi POSita quam in Structura Patri et OStea Centrum hujus novae arChileCturae Florentia fuit Brunellesco 13TT-1446 ibi anno 1420, descripsit tholum eccleSiae Cathedrali et nova hac structura aedificavit S. Laurentii basilicam H, betur Structurae renascentiae inventor Sacristia in an Sytrito, pulchra capella Pazzi in Santa Croce eum quoque habent Uctorem Oui eum Se Cutus est, Alberti 1 oa - 1472ὶ aedificavit frontem Mariae Novellae Florentiae. Eminuerunt praeterea An

lani tholus ansa Maria elle Gragie exstructu e S a Uiro Celeberrimo Bramante 4 15 I in qui anno 15o6 inchoavit basilicam S. Petri Romae, prae Ceteris ingen PraeStantiSSimumque renaSCentiae artificium, Cui perficiendo operam quoque dederunt Peruggi. Rafael. Ni Chel angelo aliique. 3'. Sculpturae ars Saepulo XIV, si Italiam XCipia S, multum a PriStino nitore receSSit Lineamentorum formae et Culpendi recta ratio manum artifici produnt, sed juSto major ad idealia inclinatio eo propulit ut exaggerarent et nimi e Con- Ventu Perarentur EXeunte Saeculo XV, denuo arcincorrupta, adnat UTRQ normam Conformata, XCitata Si in Germania. Neuren-bergae fuerunt Celeberrimi artifices tres Vettitosi ' 15 33); dein Adam Krait 'o 5o7), cujus est pulCherrimum Sacramgntarium et Peter Vischer ' 15 20), quem Oeni ponte monumenta Sebaldi et Maximilianici fama artificis illustrarunt Herbipoli arti incubuit Tilmannus Rie mens chneide '1531). Ulmae notus ille dor Syrtin ' circa I 474). Ad Rhenum quoqUe On- nulli artifiCe floruerunt, e C. Calcar, anten et Cliviae. In Tiro-lorum finibus Michael Pacheri' 148Ι) u Opu prinCepS St

399쪽

135. Ars ecclesiastica. 39 Ialtare S. Moluangi. Nullibi tamen uberius haec ars floruit quam iri salia. Jam pridem nata, ad adultae aetati perfectionem Prinvecta est ab Andrea Pisano ' 340), auCtore unius Celeberrimae

portae baptisterii Florentini. Pari artificio illustris est Orcagna ' 1368), qui exegit tabernaculum in or an Michele Pulche

rimum etiam SupereSt monumentum . Augustini aviae 13623. Praeter o artifices, qui Culpturae artem aetati prioris renaScentiae induxerunt, multi alii eandem artem eximie Calluerunt. Inter quos eminet Ohiberti ' 455 Florentiae, qui Sculpsit ibidem reliquas portas celeberrimi baptisterii. Exara gerata ab eo naturae imitatio condonatur pulchritudine imaginum. Cui par, Sed intemperantior fuit Donatello ' 1466), artifex S. Georgii in Bargello Florentiae, et prostystorum S. Antonii Patavii Celebritate insuper floruierunt Liae a s ' 1482 et Ari-dreas ' 1528 della Rohhia ob venustissima operae terra CO CtR

' 1522 Venetiis et artifices plures, qui elaborarunt CerfoSa di Pavia Andreas Sangovino ' 1529 jam transiit ad posteriorem

4'. Novo vigore etiam floruit saeculo XI ars picturae. Numerosae tabulae altarium pictae Sunt in Germania, Plerumque femyera in eoeSSi aureato Ad altiorem perfectionem attigit schola flamin a saeculo XV. Fratres Hubertus '1426 et Joam n e S '144O Van Eychnovum iter aperuerunt, emendato pigmento OleOSO. Quorum opu prinCeps est adoratis Agni, tabula altaris Gandavensis. In schola Brabantina eminuerunt, uberrimu Pictor Sed

peculiaria sociavit in suis altari S. Ioannis, Scrinis . Ursulae, gaudia Mariae etc. Praeterea memorari merentur Petrus Christus saeculo XV), Gerardus David, natus Oudewater Circa 1460, Engel brechisen, natus Lugduni Batavorum 1460 Lu CASLugdunen Si S natu 14sq, Joannes Mo Staer a a Rrbem, natu 14Tq, Joannes JO est e Calcar etc. Effectum artiSScholarum Flamingae et Brabantinae Subierunt in Germania

Joanne et Gurielmus Pleyde wurii, Michael Wolgemuth. Martinum Schongave Columbariae Madonna in Rosenhaag, quies in fuga in optum imitati sunt vel eXtra fines Germaniae. Zelthlom eminuit simplicitate et Coloribus pulCherrime arie-

400쪽

30 a

Periodus Tertia Caput Quintum.

gatis Ioannes Nothein Senior, majestate et apti ESi me adjeCto lumine saltare S. Sebastiani et Maria in emplo, onachii . Cho- lana Coloniensem Sua lenis venustas illustravit. Prae ceteriSprinCeps X ea artifex fuit Stephanus Lochner, qui dicitur primum Pu arti picturae Germanicae Confecisso adorationem magorum in cathedrati Coloniensi. Alium omnino Cursum tenuit ars picturae in Italia. Ibi enim artifice praecipue Contenderunt deSCribere Specie VenuStRSet animorum motuS. Primi temporibus in Solo opere tectorio OCCUPAbantur. Cimabue, Du Cci et Giotio an artem exuerunt rigidi Bygantinorum formis ConventitiiS. Eorum diS-

Cipulus, Clarissimus audeo addi 'o 366), pinxit Mariae vitam, in Santa Croce Florentiae. Magis Suo arte artem Coluit Orcagna 'o 368 pinxitque judicium ultimum et gloriam CaeleSten in . Maria ovella Senis floruerunt Simone di ar-t ii ori 13qq) cum fratre suo Dimoni et Socer L iis O i mi s 1346 . ulto tamen fortius sua pinxerunt fratre Pietro et Ambrogi Lorengelii Recedentibus Papi AVenionem,

Romae ardor pingendi resedit Pauco poSt tempore, Fra Angelico I 387 1 55 in Stauravit artis formam, quam PrioreSartifices describere contenderant. I pSe an pingendi artem ad Summum tamen Perse Ctioni eduXit. Nemo tam vivide animo-rim motus in facie imaginum ingendo descripsit. Multa numero Pinxit tabulaS, opera tectoria quoque in an Marco Florentiae, in Cathedrali Herbani in Vaticano, artemque incluXit in OVam viam, quam dicunt renaScentiae rioriS. Quae Conficiebantur artifiCia, Sicut prius, tum quoque vix non fuerunt niSi religioSa. Methodus ingendi eadem mansit, donec inde ab anno 14T3 pigmentum oleoSum magi magi Sque in Sum venit Ingenti numero artifices tum temporis floruerunt. Primus novae methodi

magister fuisse dicitur Masaccio I o I - 14 28). Splendidius multo pinxit Philippo Lippi I460) qui primus in sui S madon niSConsuetudini domeStiCae familiaritatem expreSSit ejuSque diSCipulus Botticelli ' 15 Io), qui in suis tabulis multa vivorum effigie S delineavit Eum secutus est Philippino Lippi ' 15o ), qui pinxit Romae in f Maria ella Minerva. Opus ejus princepS Si viSio S. Bernardi Ohirlanclaio ' 1404 Collegit peculiaria praede CeS-Sorum Vorum, eminuitque descriptionis claritate et lucidissima SCenographia Pinxit in Sacello Sixtino vocationem asisStolorum

aliaque. Lucca ignorelli ' 1523 multus pinxit altarium ta-