De animi facultatibus atque operationibus theses

31쪽

Quin etiam intellectu simul in multis defixo , ut ait acutus quidam et recentior Philosophus , animus rerum neXuS relatiORESque Contemplatur, ut eX iis notiones eli ciat ac veluti exprimat mera confingens rationis simul a Cra: quae pOStea Suo quaeque nomine Signata, ac reflexionis ope illuStrata, et pro modo ac facultate reflectendi secreta ab admixtione SenSibili speculatur atque con siderat. Aliquid enim senSibile cum iis admixtum superest semper tum ob nomen adneXum, tum propter ideas a sensibus deprompta S, quibuS notioneS SUStinentur, et quasi fulciuntur oblique, iisque detractis nullo modo pOS-

Specimen Vero notionum harum qui requirat, is nullo negotio sumere illud poterit eX cognitionibu S, que is identitatem diversitatemque rerum deprehendimus , et

cauSSas et esseCtuS , et duratwΠEm , Seu tEmpuS , et bonum ac malum, et virtutem ac vitilam : quae OmneSpaulo ante expOSita Via perVadunt in animum, et prae Ceteris id eis a SensibuS remotae Videntui et ahStractae Sola intelligentia atque ratione comprehenSae.

Sed ex quo mentis aciem ad plura reflectendo diri gimuS 11OVum praeterea notionum genus animo Se Se Offert, quae sola ratione intellectae cernuntur animo. Νempe potest refleXio non ad ipSam rerum uniformitatem intelligentiae aciem convertere, Sed in illis ipsis proprie talibus solum immorari , in quibus Similitudo fundatur . Hae si abstrahuntur ab individuis, quorum Sunt parte Ssi propter mutuam identitatem veluti una res accipiuntur, uiri Vei Salem ideam constituunt, quam modo Genus vocant, modo Speciem , modo Disserentiam, modo cete ra Porphyrii Praedicabilia , ubi nihil mirabere fortasse praeter barbarorum nominum foeditatem.

H is omnibus rite constitutis iam tacet illa Cartesianorum commentitia fabula, quam contentione tanta de

32쪽

fendunt usque ad ravim aientes in animo esse notiones aliquas latentes et reconditas ab ipsa natura insculptas insitasque omnem ante e X ternum et ad Ventilium pulsum animo impresas. Si enim Sensus et Reflexio mentis per se sussiciunt ad totum quantuSCumque Sit humanarum Cognitionum Campum Vasti Ssimum serendum ac vel uti foecundandum , eccur i tas Cartesianas ideas innatas admittamuS, GUCiS nota saltim inanitatis erit inurenda 3

Reflexio dupliciter promovet Compositionem , ut libere nostris inter nos Vocabulis utamur, quod Quintili,no probatur. Si enim resteXio cum imaginatione opere Iur et agat, tunc eX diversis sensibilium individuorum differentiis atque speciebus ideam unam componit et Conglutinat , Veluti cum ex dissimilium belluarum acervo disserentiisque Pictor ex industria belluam unam eXpri init confingitque. Sin autem reflexio cum abstractione coniungatur, tunc ex specificis vel genei icis rerum di ferentiis notionem Unam coagmentat atque Componit, ut cum ex pluribus ideis abstractis notionem mendacii vel avaritiae conficimus, et quasi conglutinamuS atque cons rimus in unum.

Compositioni ex diverso respondet opponiturve de- compositio seu dissolutio, cum videlicet reflexio ideam compositam ope distinctionis in componentes ideas reducit donec ad simplices deveniatur : quod alio etiam nomine resolutio Vel analySis adpellatur.

A primis ipsis animi operationibus coepit emergere implicita aliqua comparatio, implicitumque iudicium. Statim vero atque oboritur refleXio utrumque Operatur eX-plicite, id est attentio deliberata inter propositOS COmparationis terminos versatur Sicuti oportet, ut eorum con' enientia, vel discrepantia dilucide innotescat .

Etsi compositae per aepe sunt ideae, quarum Con' cordia Vel pugna ope comparationis adparet, Semper ta'

33쪽

men simplex est assensus vel dissensus mentis, quo iudicium ipsum essicitur. Detecta autem pugna ista idearum siVe concordia mens alterutrum iudicare nequit quin Simul aliqua cum delectatione in hoc iudicio conquiescat.

Ex consideratione seu reflexione iudicium ; eX Vocabulis iudicium omnino exprimentibuS enascitur propOSitio. Aptissimus hic locus ac maXime proprius olim Credebatur, in quo de inutilibus plerisque disserendum forent , Sed omnia tempus habent. Nobis unum illud adnotare sat est, propositionem quamlibet veram , aut fal-Sam esse prout rebus Circa quaS VerSatur , efferturque ConsentienS est et consona, Vel ab iis dissona atque 4is

sentienS .

A iudiciis invicem collatis diScut SuS , quem ratiOCinationem Latini dicunt, exoritur. Finitur autem Vis animorum , quae posita in antecedentibus iudiciis duarum Per Ceptionum Comparatione Cum tertia, novum iudicium inseri praemissae comparationi consentaneum. Quod si di-SCurSus vocabulis eX primatur, argumentatio dicitur.

Ad ratiocinandum duo requiruntur Sagacitas ac Solidiatas mentIs vis nempe medias ideas inveniendi , et vis novi aliquid ex iisdem concludendi. Qui sagacitato destituitur, is aequiparandus artifici, cui neque materia neque instrumenta Suppetunt. Qui Vero mentis soliditate caret, est imperiti instar artifici S , qui quamquam materia et instrumentis abundet , nihilominus iisdem uti non potest. Ubi hae igitur dotes deficiunt, ne ratiocinatio quidem poteSt CXiStCre.

Contendunt aliqui absque notionum et principiorum generalium subsidio non Constare ratiocinationem. Hinc pervulgata in Scholis axiomata: dictum de omni, dictum de nullo, quasi inserri non posset proprietatem aliquam individuo alicui convenire, vel non convenire, nisi an tea Sciamus, quaenam generi, aut Speciei attributa conve-

34쪽

niant. Id autem quantum a Veritate abhorreat, luculen ter Ostendunt quaedam singularibuS propositionibus ratiocinationes ab hominibus, vel ab infantibus, vel a rudioribus compOSisae.

Non aliam ob caussam ratiocinatione nos utimur nisi ad indagandam eruendamque Veritatem e tenebris quae et rerum existentiam respicit, Vel earum proprietates relationesve et Veritatem tum dicimur adsequi ac nosse cum de propositae rei existentia, proprietatibus, relationibus certiores facti sumus. Porro veritates aliae primo obtutu se Se manifestant ac produnt, aliae nonnisi ra tiocinando illarum cognitio Vocatur immediata , Vel intuitiva cognitio posteriorum mediata Seu demonStrativa.

Non eodem tamen gradu cognitionis possumus in omni re Veritatem attingere. Nonnullis in rebus certitudo abSOluta est seu metaphybiCa, quae Vocari potest evidentia, in aliis physica tantum in aliis tantummodo moralis; et in aliquibus etiam Sola illucescit probabilitas maior minor Ve pro re nata et in pluribus etiam nihil nisi dubium superest , aut abSoluta ignoratio.

Ad hanc dispiciendam firmandam que certitudinem absolutam sive evidentiam lapidis instar lydii esto Principium contradictioniS. Certum enim absolute VOCamus Omne et solum id , cuiuS Oppositum apertam contradictionem

implicat: ex quo fit absolute impossibile. In hoc nixi

principio certitudinem habemus absoliatam , et, ut aiunt , immediatam de existentia illius Entis, quod in nobis cogitat, quum immediate Sciam US, Cogitare nOS, et rCPU-gnantia sint haec duo operari et non exi stere. Quod autem spectat ad eXi Stentiam Corporum, eorumque proprietateS physicas, praesto nobis non est nisi vel physica certitudo cum id rerum genus deprehendimuS Ope Sen Suum, vel moralis Cum aliquid per analogiam, Vel alieno

35쪽

Amplus ac ditissimus thesaurus est Analogia, Unde Philosophus magnam atque uberem Vim argumentorum capit ad OmneS Usus humanae vitae seu velit tamquam ex aliqua specula futuros praeVidere casus Reipublicae, vel hominis aegrotantis , atque alterutrius morbis Curationem adhibere opportunam Seu malit noViS metaphoris , verbis, nominibusque Grammaticae fines amplificare et eXtendere seu hypotheses confingendo solers atque industrius coniector a Veat naturae CaUSSaS VireSque per pendere ; Seu tandem historica Spatia percupiat ingre di , et praeterita facta narrando ad Sua tempora , ad mores, ad Vitae totius magisterium atque rationem traducere; est enim, ut inquit Cicero de Orat.: D Historia te-M si is temporum, luX Veritati S, Vita memoriae, magistrara Vitae, nuncia Vetustatis

Omnis quae historicis narrationibus debetur assensio, teste Bonneto, a Sola analogia ducitur. Eosdem enim ocul Os et aureS, easdem animorum propen Sion OS, Uno Verbo

eadem essentialia nostri similibus tribuimus. Hinc puta mus eos idem in re facti, de qua teStantur, praeStitiSSe, quod nos ipsi, si datum per aetatem locumque foret ,

Fides humana quamvis saepe lubrica , poteSt tamen plenam attingere certitudinem ; ubi constat testantes decipi non potuisse, neque alios decipere Voluisse, ita ut nec laboret eorum scientia, nec fides Sive veracitas.

De Testium scientia saepe ex negotii natura ConStabit , deque fide satis, Si nullo emolumento, nullisque illecebris invitati fuerint ad testandum ; multoque magis ubi suo gravi cum periculo aut damno testati Sint neque Sperare poterant Se aliiS hoc persuasuros , Si modo noverant ipsi rem aliter Se habere quam dicunt.

36쪽

Testimonium nulli fraudis suspicioni aut inscitiae Oh- noxium, fidem facit, primo rebus gestis non alia rati ne cognOScendiS ; Secundo etiam iis, quae rebus ante a nobis observatis Sunt prorsus dissimiles ; siquidem nulla

sunt argumenta interna, quae fidem evertant ; tertio rebus etiam miris et omni nostrae experientiae aut observationi contrariis, si modo versetur testimonium in materia et adiunctis, quae Sint a rebuS nostris disiunctissima maximeque diVerSa.

Hactenus de animi viribus et operationibus egimus , quae Variis ideis et cognitionibuS mentem exornant; omnes illae operationes proficiscuntur ab ea animi facultate , quam intellectum vocare solemus: nunc quaedam delibabimus de altera animi potentia, quae unum prae alm ero eligit, quaeque Voluntas communiter appellatur; his quippe duabus facultatibus omnis animi Virtus atque prae-

Stantia continetur.

Quum natura hominem organis summe delicatis in struxerit , et obnoxium secerit perpetuis rerum, quae nos circumsepiunt impressionibus, facile nimis perturbari pos-Set ac destrui, niSi modus Superesset aliquis inter multiplices obiectorum appulsus secernendi utiles a perniciosis. Modus iste nobis provide largitus eSt SeuSuS, Vulgo sensibilitas. Si qua impressio vel dilacerans fibras, vel distrahens, vel delaSSans eo tendat, ut bonam teXturam harmoniamque perturbet, i ii ico doloris sensus excubat Vigilatque ad praecavendum in tempore. Contra Siqua alia sedatior impressio apta est ad nos blande placideque seu reficiendoS, Seu conservandos, tum senSibilitas diverso nos assicit modo ac sensu, cui nomen damus voluptatiS.

Verum sensus iste vel doloris Vel voluptatis parum hominem iuvaret nisi praesto huic esset modus aliquis internoscendi etiam obiecta unde impreSsioneS manant Seti

37쪽

doloriferae, seu voluptuariae. Ad summum senSationes innocentes discriminaret et noxias, sed neque has fugere , neque illas posset adquirere. Praeter ergo facultatem intus Sentiendi effectus externarum impressionum ei facultas quoque adtributa est obiecta cognoscendi, unde ina

Sed ne isthaec quidem multum profutura esset, Si remoto obiecto nulla permaneret huius et effectuum idea vel species. Ad intelligendum quaenam obiecta comple cti Oporteret, quaenam effugere neceSSum eSSet, ut SCmper et illico impressiones ipSa S praesentiremuS, quae tamen Saepe pOSSent eSSe tales tamque Subitae ac rapidae, ut nullum relinquerent spatium ad deliberandum. En itaque.quid perficiat opus naturae, Memoriam dico, cuius Ope Subeunt animo praeteritae impressiones imaginesque obiectorum eorum, unde impressiones ipsae coortae Sunt, et hanc ob caussam etsi obiecta praesentia non Sint, per impreSSa ac nota Vestigia et signa possumus ea dispice Te , et pro re nata Vel fugere vel amplecti.

Porro obiecta quorum impressiones eo Spectant, ut Vel hominem conservent Vel magis magisque perficiant, Bona dicuntur et quae ex diverso eo tendunt, ut Vel de teriorem hominis conditionem faciant , vel eum labesa cient omnino ac destruant, Mala vocitantur. Ad Lona tamen et Mala promiscue revocantur etiam impreSSiones

quotlibet vel utiles vel perniciosae, quae per obiecta fiunt, nec non Voluptas ipsa vel dolor, qui ex iisdem impressionibus sequitur. Qua quidem facta substitutione mira bile dictu est, in quot errores turpissime incidamus, ipsamet media finium loco adhibentes. Aliquando etiam bona nuncupantur, quae nullam utilitatem , sed solam Voluptatem asserunt. Erunt igitur bona omnia alia honesta, alia utilia, alia demum VoluptuoSa.

Quidquid autem a nobis respicitur sub aliqua specie et imagine Coni, nos impetu quodam naturali rapit

38쪽

Se ; contraque quidquid uti malum consideramus nos ab se penitus abalienat ac remOVet; atque iSthaec propen sto naturalis ad bonum, unde fluit horror et fuga mali, humanarum assectionum omnium fundamentum eSt ac radiX.

Assectiones istae necessariae sunt ad bonum Seu phy-Sicum statum Seu moralem. Homo dπαθὶ chymaera Me dicis est. Graves et mortiferi languores, quibus subiice-Tetur, organorum inertia ac Sopor, et ignava desidia, Omnes denique totius naturalis Oeconomiae leges id evincunt . Chymaera idem homo est Metaphysicis. Assectiones deme ; unde vires arripiemuS impetumque, qui nos ad bonum incitet, et avertat a malo 3 Poterit ne ullo modo Amor ille consistere erga noS USOS, CuiUS Cae Simplices modificationes dicuntur et sunt 3 Minime sane siquid video . Cur ergo somniarunt Stoici, ac multo pOStLutherus, Calvinus, Witringa, Buddaeus aienteS, natu Ta SV a praVaS eaS esse ac vituperabiles Z

Etsi tamen tales ipsae per se non sunt, fieri poteSt, ut tales evadant simul atque ad illaudabilem gra dum , et ad finem obiectumque detorqueantur homine non dignum . Sub hoc adspectu nomine singulari Vocantur Communiter Pas Siones, quarum historia dici fortasse posSet historia et complexio malorum ferme omnium, in

quae Praecep S ruere Vi Sa est humanitaS.

Quaelibet passio est desiderium dominans , Cuius Obiectiun Saepe saepius ita necessarium est ad felicitatem noStram , ut Sine illo vitam Vivere nullo modo posse videamur. Qui passioneS dixerunt esse motus animi violentos, quique eas cum procellis tempestatibusque compararunt ii parum felices ab analysi fuerunt: effectus enim

At enim quot numero passiones sunt 3 Hic haerere me fateor nihilque respondere me posse quod probem .

39쪽

Dudum exspecto Metaphysicum solertissimum , qui mihi numerum huncce ob oculos ponat. Tortuoso in labyrintho VerSamur, et quum timeant omnes ne Viam eXeundi reperiant, periculosum locum e XStrinsecus adspiciunt, non etiam audent ad eius intimos Sinus atque receSSuS pervadere .

Divus Augustinus credidit paSSiones omnes ad unam hancce revocari, idest ad Amorem, atque idem hoc iii Huimus et nos , ipSaque analysiS et quasi partium enumeratio videtur confirmare Sancti Doctoris sententiam et nostram. Νihilo tamen secius nitidioris intelligentiae gratia duas ego Statuam, quae praecipuae Sunt Amorem , et Odium. Hinc facilius pronoque fluunt alVeo Ceterae OmneS nobiS Cognitae atque pei Spectae, quaS idcirco VO-Care pOSSumus Sub alternaS. In earum Vero ClaSSe non ponimus Admirationem, quam ceu primam CartheSius nC- minavit : necdum enim didicimus an revera haec sit inter paSSioneS adnumeranda.

EX proposita sinitione palam seret eas esse deside rium dominans, ut diximus, vel saltem aliquas desideriorum modificationes, omnesque pariter et Singulas Oriri ac descendere a duabus praecipuis , quaS nomina Vim US , Amore, atque odio. Sed quantum materia isthaec ad eruditionem necessaria est, tantundem ineptam CSSe Credi mus, quae hoc loco Vocetur in controVerSiam.

Facultas animi, qua aliquid vel eligimus, vel reiicimus, VoluntaS appellatur. Nihil porro eligit animus nisi speciem boni praeses erat , nihil respuit nisi praeses erat

speciem mali. Ned honorum atque malorum genera multa sunt, multi gradiis, ut diximuS. Praeterea plura Sunt, quae cum bona eXStrinsecus ac prima fronte Videantur , intrinSece Stant mala, aut quae momentanea alliciunt VO-luptate , ut graViSSimos in posterum tempuS dolores pariant. Haec falsa bona dicuntur. Falsa itidem mala di Ctantur, 'itiae non eum re Vera dolorem creant, quem Pa

40쪽

ZOritura putantur, aut brevi quidem dolore solidam delimceps ac Veram afferunt Voluptatem.

Antequam homo caussas agnoscit, ex quibus pro fluunt voluptas et dolor, inquit clarissimus Soave, vix ille Voluntatem exercet. Gaudet Voluptate, dolore tristatur, at paSSiVe tantum, ut ita dicam, Se gerit , quia aliquid aut eligat, aut reiiciat. Cum primum no Vit, quae obiecta dolorem pariant, quae Voluptatem, iam VoluntaSSe Se exercere incipit: iam quippe ab illis refugit animus, atque haec desiderat. Priusquam autem didicerit, quae Vera sint bona aut falsa, quique diVersi bonorum atque malorum gradus, caeca propemodum utitur Voluntate: ea confestim amplectitur, quae bona Videntur, ea fugit, quae mala arbitratur, nullo rerum examine, nulla ponderatione praemiSSa.

Αt postquam experientia atque reflexione Vera bona a falsis Secernere, ac Varios ipsorum graduS perspicere assue Vit, iam voluntatem ipsam reflexio dirigere aggreditur . Hinc non modo si duo bona obiiciantur, eorum maius amplectitur, Si duo mala gravius devitat ; sed etiam saepe fit, ut praesens bonum reiiciat, unde aliquid mali sibi deinceps venturum praenoscat praeSenS malum

aequo animo excipiat, unde aliquid boni in posterum sibi polliceatur.

Hic vero conflictus quidam exoritur rationem inters eam videlicet facultatem, quae postquam resteXione res comparaVerit, et quid cuique aut boni insit aut mali mature perpenderit, Voluntati indicat, ut ita dicam , quae recte eligenda, quae fugienda sint ) inter rationem , inquam, et inordinatas animi permotiones. Hae saepe numero Voluntatem a rationi S praeScripto aVocant, Saepe eam

adigunt, aut falsa bona complecti, quae ratio fugienda

esse OStendit, aut falSa mala respuere, quae ratio serenda esse indicat, ut consecutura bona nanciscatur.