장음표시 사용
11쪽
stultig cum Romulo superuenit,a quo origine cognita puerorum, facta coniura tione Amulium interficiunt, Numitorique auo regnum rcstitutat. Se luctati ve ro anno rcgni Numitoris quadringentesimo trigesimosecundo ut tradit Cato post Ilium captum, duodecimo Cal. Maias hora post secundam, ante tertiam, Romam, ubi expositi fuerant, condiderunt. Et quanquam ut de tempore,ita de conditore, mira intur scriptores varictas existit, communis tamen opinio Ro- multiin Martis filium urbis authorem habet.Vnde Cicero de nat. deorum. Principio o bra parens Romului no solum auspicato sedi se etiam optimus augurfuisse traditur. Solinus etiam post nonnullorum varias de urbis authore opiniones subdit. Vertu tamen putant a Romulo conditam Romam eam,quae quadrata dic a est. Str. autem grammaticus de Vrbis origine ancepS, Conditarum, inquit, urbium dissensito inuenitur, adeo ut ne urbis quidem origo diligenterpossit agnoscet. Nam Sal. dicit. Vrbem Romam,scut ego accepi condidere, atque initio habuere Troianio cum ijst borigines. Alia ab Euandro, secundum quos virg.
Tunc rex Euandi i b Romanae conditor arcis.
En huius nate auspiciis ica incola Roma. Si igitur tantae ciuitatis certa ratio non apparet,non mirum si in aliarum opianione dubitatur. unde nec historicos,nec commentatoreS,Varie dicentes,imperitiae condemnare debemus. Nam antiquitas in multis creauit errorem:&pleri que fundant, plerique augent, & ad se transierunt nomina. Nam Romam etiam Romulus fecisse dicitur, quam ante Euandetr condidit. RomUlum autem, non Remti, Romanae Vrbi, & Ciuibus nomen dedisse ferunt: quia captatas auguriis R enuis prior sex vultures vidit, RomuluS mox duodccim, illae I e S, cu I RUS tempore, alter numero certaret, bcllum creauit: in quo extincto Remo, a Romulo Romani sunt denominati.
rma, Nec magnitudine I lis Romuli
R B I s nouae figuram quadrangularem Romulum designa se author est Plut . & Dionysi. Quadratam Romam appellatam tradit Solinus, eo quod aequilibra foret posita. Sed ut deforma certa est opinio apud scriptores ita de ambitu, quibu
ve terminis finiret ur incerta, SI varia. Liuius enim refert Romulum Palatinum primum, in quo erat educatuS, muniatiaq-- se:&GelliuS antiquum pomerium ab Romulo institutum Palatini montis radicibuS terminatum. Sessundum hos bene procedit, quod ait Corn.Tac CapitoliumRomanumque forum a Tatio rege Sabinorum Vrbi aDditum. cuius verba sunt haec: In tium ig(tur,mquod Pomerium Romulus posuerum
cere, hau absurdum reor. igitur a foro Boario, ubi aereum tauri simulacrum aspicimus,quia id genus animalium aratro subditur, sulcus designandi oppidi coeptus, ut Maena Herculis aram amplecteretur Inde certis spatiis interiecti lapides perima montis Palatini ad aram Consi, mox ad Curias veteres, tum ad sacellum L rium, forumque Romanum, Capitolium non a Romulo sed a Tito Tatio additumVrbi creditur. Sicque manifestum e flet Tatium deducto muro a saxo ca mentali in occasum ad viam, quae nunc haud longe abest a Tyberi; inde in meridiem usque ad Circi Maximi partem extremam, conuersoque mox in ortum mstiuum paulo ultra Amphitheatrum, hincque ad forum Neruae, re tandem 1 psum murum cum altero cornu Capitoli, coniurigentem,c apirotinum, de i alatinum montem inclusisse. Sed cum constans fir opinio Carmentalem portam ad radices Capitoli, sitam, in noua Vrbe a Romulo comprehensam, Liuiu Squet
12쪽
in bello aduersus Sabinos Capitolium Vrbis arcem fuisse ostendat: cum Is in Vrbis ampliatione post Romuli mortem quid, quove tempore, & quibus regibus additum sit commemorans,nullam de Capitolio, tanquam de prima: Vrbis parte, faciat mentionem, CXistimamus Vrbem a Cor. descriptam non magis Tatij regis,quam Romuli esse monimentum nec obstat quod Liuius dicit Romulum
primum Palatinum,in quo erat educatus,muniuisse. in eo enim Verbo primum, vim esse hanc opinor,ut munito prius Palatino,urbem condiderit: Sicut eodem
in bello ipse R omulus testatur, dum precatur Iouem, ut suoru fugam sistat. Hic, inquit, in Palatio prima urbis fundamenta ieci. Si prima, ergo alia postmodum
iecerat fundamenta urbis,illius dico, quam,contra eiusdem Cor. opinionem, incipere a sylva, quae erat in Arca Apollinis, & ad supercilium scalarum Caci, ubi postea fuit porta Tergemina finire, legi apud Solinum. Quod mox ab eodem
Romulo,& Tatio aucta fuerit,nullum huius rei authorem habemus,nisi Diony.quem ita loquentem audiamuS. Romulo S Tettim urbem statim maiorem e cerunt, duos ei colles alios adiicientes, uirinum es Caesium separante si habitationem alter ab a tero in propriis locis utrique vitam agebant. Romulus quidem Palatium occupans, O mon iem Caelium Palatio propinquum: Tatim vero Capitolium, quod ab initio caeperat, O qm-rmalem rupem: forumi ibi constituerunt, quo nunc etiam Romani utuntur. Quanquam Ser. ait Alios dicere Romulum septem colliculos ab initio inclusisse, alios velle hos i psos, qui nunc sunt a Romulo inclusos, id est Palatinum,Capitolinum, Quirinalem, Aucntinum, Coelium,Viminalem, Esquilinum,& Ianicularem,aliis tamen nominibus appellatos, quae mutata sunt postea. In quo a Liuio apertissime eos dissentire inferius,ubi de vario Vrbis ambitu loquimur, apparebit. Praeterea dicimus, non verisimile esse, pastores, rebus adhuc angustis, tantum campi, in tanta hominum paucitate, complexos esse: cum Plui. velit mille domos tantum
fuisse, Dionysii usq; cum conditoribus Vrbis non plures tribus peditum millibus,
pauciores equitibuS tercentiS.
E portis autem urbis Romuleae sic habet Plinius. Vrbem tres portas habentem Romulus reliquit,aut (vt pluribus tradentibus credamus) quatuor. Harum nec nomina, nec locum ipse ponit: communis tamen est opinio eorum, qui tres ran tum a Romulo ferunt relictas fuisse, Carmentalem, Roma nam, & Pandanam, Carmentalemq; a matre Euandri denominatam,a dextera sub Capitolio inter saxum Tarpeium, Tyberim: eregione aediculae divae Chaterinae nunc dirutae. &versus circum
Flaminium,ut inquit P.Victor: quam Blondus ad primas Auentini radices ponit,&praeter historiae fidem, Liuiiq; authoritatem ipsum collem in urbem Romuli comprehendit: dum is huic suae urbi portas accommodare, Verisimilemq;suam Opinionem esticere conatur, alio ipsas portas, quam fuerant,traducit,& ex uno in alterii labitur errorem. Liuius enim ipse septimo belli Pu .loquens de vico Lugario, clare docet Carmentalem portam fuisse sub Capitolio, sed aper timine Plut in Camilli vita: Ad Carmentalem, inquit, portam Pontinus contendit, Vcquid ageretur per siletium specularetur; nam huic Capitolium maxime directo incumbit: de Solinus his verbis. Pars insima capitolini montis habitaculum Carmentae fuit, ubi est carmentale nun anum ema qua Carmentalis portae nomen e II ode modo dc
Sex Po. qui templum Iani fuisse extra ipsam porta apud Marcelli theatrii tradit. Alia est ratio hanc portam non fuisse prope Aventinum. Quod Vir. inducit E- 3 uandrum
13쪽
uandrum ab ara Maxima in Palatinum progred i cntem monstrare Herculi portam Carmentalem, quq nimirum,si ad radices Aventini,post fuisset relicta Huic autem portae Scelerat G postea nomen fuit,quod per eam egressi Fabh adCremeram Flu. ex lacu attingente Bacchanas orientem, omnes interfecti sint. Vnde idem Sex. Pomp. refert religioni esse quibusdam porta Carmentali egredi,&in aede Iani, quae crat extra ipsam,senatum haberi,quod ea egrcssi sex inrcccnti Fab ,apud Cremeram omnes interfecti sint,cum in aede ciusdem Iani. S.C. factum esset,ut proficiscerentur. Sed ad reliquas veniamus. Romanam in hortis aedis di-uae Mariae nouae haud procul ab angulo Palatini,qui amphitheatru spectat,fuisset
innuit idem author, cum a1 L. Romana porta insituta est a Romulo in insimo chluo Victo-rra, qui locud grad/bmi m quadraturam formatis est. Appellata cfh autem Romana a Sabinis prqcipue, quod proXimus aditus orat Romam. sunt tamen qui Mugonia, quae & Trigonia a tribus angulis est denominata sibi res ituant,quibus si assentiri volumus, dicem US a Romulo prius Romane, deinde ab euentu, hoc est a mugitu boum,vel quod per eam boues introducerentur, Mugoniq nomen sortitam esse. Sequitur Pandana, licta, quod rebus illatig in urbem pand cretur, eidem &Liberae, & Romanulae nomen uit, quam prope V elabrum fuisse probat quae sequuntur Var.verba. LaurCntalia ab Acca Laurentia; huius sacrificium sit in Velabro, qua in Novam viam CXitur,ut aiunt quidam ad Sepulcrum Acc*qui locus extra urbem antiquam fuit, non longe a porta Romanula Existimamus autem Roma nutae nomen adeptam, postquam Romana Mugonie sumpsit cognomen. Miror autem Blondum &Fulvium, Var authore, velle hanc fuisse non Romae, sed Saturniae urbis,qui dum probat Saturnium oppidum fuisse prope Saturnium montem sic sequitur: Eius vestigia nunc manent tria, quod Saturni fanum in fauci bus, quod Saturnia porta, quam Iunius scribit, ibi, quam nunc vocat Pandanam. quae ultima verba innuunt, Pandanam fuisse a Romulo constitutam, eo in loco, ubi prius in Saturnio oppido, fuerat Saturnia. Qui vero volunt Romulum Vrbem quatuor portarum reliquiile, quartam ad radices Viminalis statuere; ab e uentu postea dictam Ianualem. Nam bcllo Sabinorum, cum Romani eam claudere festinarent,quia in ipsam hos bes irruebant, postquam est clausa, moX sponte patefacta est, cumque iterum, ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limines quia claudere nequibant, custodes steterunt, cumque ex alia parte acerrimo praelio certaretur, subito fama pertulit fusos a Tatio Romanos: quam ob causam, qui aditum tuebantur tersiti profugerunt, cumque Sabini per portam patentem irrupturi essent,fertur ex aede Iani per hanc portam magnam vim torrentium undis scatentibus erupille, multasque perduellium caterva S,aut exustas feruenti aqua, aut deuoratas rapida voragine deperiisse, ea re placitum, ut belli tempore, veluti ad urbis auxiliti, fores Iani reserarentur. Hec autem porta opportuno loco fuerat sita, tamen cum cons hans sit opinio,pomerium Romuli ad radices Viminalis no peruenisse, nulli biq; legerimus Iani templum eo in loco siclisse, c edimus Romulum tres tantum instituisse portas; qui numerus, in urbe adhuc parua, publico usui satisfacere poste videbatur.
De vario ambitu moenibus Vrbis
V M Romulus Vrbe noua costituta,qua: ad deorum religionem, hominumq; iura pertinere Videbantur, curaret, Roma interim alia, at si alia loca appetebant,ut Vrbs in dies amplioribus munitionibus cresceret, cum in spe magis futurae multitudinis, quam ad id hominum, quod tum erat, eam munirent. Victis postea Sabinis, ex duabus una facta ciuitatC,e
14쪽
iam hominum multitudine aucta est, moxque Alba euersa, duplicatoque ex illius ruinis ciuium numero: Tullus Coelium Vrbi addidit, Exquiliasque, autho-
murOS in montibus, Vallibusque adiacentibus, & foro proximioribus domos uruxisse. Quae loca cum iam essent occupata, deuictis Albanis Tullum addidisseculium, Xquiliasque, nondum Vrbi adiectas,auxisse. Secundam autem Vrbis ampliationem capto Politorio, omnique multitudine Romam traducta, fecit AncuS. qui cum circa Palatium sedem veteres Romani, Sabini Capitolium, a
qu dri C lium Albani impleuissent, Aventinum novie multitudini conia
ceuit. Multis deinde milibus Latinorum in ciuitatem acceptis Ianiculum quoque Vibi coniunxit,ponte Sublicio tunc primum in yberim facto, Quiritiumque fossam in planioribus Vrbis circunduxit. Hinc constat Aventinum non fu- ille Vrbis Romuli partem, ut putauit Blon. minus diligenter Liuij verba considerans. qui etiam primo decadis quintae Aventinum ipsum extra Vrbem sic collocat. Aediles extra portam Tergeminam in Aventinum porticum silice strauerunt. eodem modo&Gellius, eius verba haec sunt. c uentinu lus, qua ars no longinqua,nec in equens es,extra pomerium est, neque Ser. Tulgus, neque Sulla,qui pro ferendi pomerium titulum quaestiuit,neque postea Diuus Iulim, customerium proferret, intra urbis sines incliserunt. Causam esse ait Messala, quod in monte Remus urbis con dendae gratia auspicatus, aues irritas habuerit, superatusque a Romulo in auspicio sit. Iccirco omnes, qui pomerium protulerunt, montem istum exclusserunt, quasi avibus obscoenis ominosum. Authore postea. D. Claudio receptum, dc intra pomerij fines obseruatum est. Tarquinio autem Prisco, qui urbem muro cingere parauerat, mortuo,eam curam Ser.Tullius suscepit,&Viminalem, Quirinal emque quinque collibus addens, urbis ambitum ampliauit. Muros vero ruderibus, vilibusque structuris aedificatos Tarquinius superbus primum coepit saxis magnis formatis ad regulam extruere. Ex eo quippe tempore portae Romuleae paulatim, & nomen, & usum ammisisse videntur, licet Carmentalis di rius suum retinuerit. Et constructio urbis regum tempore ulterius, ut testis est Dion. no processit,non permittente numine,quanil omnia circum Vrbem erant habitata.Nam cum antiqui vellent urbis moenia,quq Collinam non excedebant portam,vsq; ad Milutum ponte producere, prohibuere aruspices, quia no licebat in urbe comitia facere,& milites legere ainc Cic. ad Atticu.Se casu niuitsermo a Capitone de urbe augenda a ponte OMiluio ad Tqberia: pauci secundum montesVaticanos, campu Martium tum ad cari, istam aut e campum Vaticanum sieri qua Martium. Quare arbitror magna parte urbis planae :difici s occupata, Senatu cepe agitauisse de transferendo campo Martio in Vaticanum, nunquam tamen id comprobatum esse. Quod autem Blon. velit eum, quem nos collem Hortulorum dicimus, Quirinalem esse,falsum esse ostendit Appianus, cum ait Syllam ulterius progres sum excercitum in campo Martio ante urbis portas statuisse, &cum hic collis Cassipo Martio immineat, nimirum necesse est recepto, secundum nOS, Colle Hortulorum, ut etiam idem campus in urbem, contra omnium opinionem,sit receptus. Non tamen Fulvij approbamus sententiam, qui quicquid campi inter Capitolium, & Tyberim est, Martium appellari, murosque urbis Capitolium non excessisse, putet. Nam &si hoc verum est tempore regum, quod dubito, Vltra tamen ipsum montem Consulum aut Imperatorum tempore muros processisse opinor. Plurimis enim authoribus crediderim Flumentanam portam antiquissimam esse: quod si, secundum Blond. opinionem, sortita est nomen, quod peream aliquando Tyberis fluxerit, moenibUS montes non excedentibus, non video ubi locorum ipsa possit collocari, ut Tyberis per eam labi potuerit. Praeterea non dicimus theatrum Pompei, thermas Agrippinas, Mineruq
15쪽
neruae templum,circum Flaminium in campo Martio: sicut Ouile,villam Publicam, & multa alia. Quare arbitramur partem urbis Planae, prisco etiam tempore, fui ssc intra urbem, deducto videlicet muro a Collina ad Tyberim, eregione murorum ab Anco in Trans y berina regionc collocatorum, lumentanamque portam, ubi nunc est,tongo tempore pos translatam. Nec obstat quod isti falso referunt: Martium campum appellatum, quicquid inter Capitolium &Tyberim est; cum Lita. dicat quicquid inter urbem&Tyberim, quod secundum nOstram opinionem, benc procedit, cui etiam P. Vic. suffragari videtur, viam Latam, forum Suarium, Pilam Tyburtinam inter montes &Tyberim iacentes in
septima urbis regione statuens. Plin.aut tradit ambitu urbis suo tempore mil.pasi x x. fuisse. V opiscus vero Aurelianum Imper. muros urbis sicam pilasse,Vt l. prope milia eorum ambitus teneret. Sed Marcel. dubitationem tollit, cum inquit, Urbs Roma est,quae muro cingeretur,ut Alphenus ait. Roma est etiam quatum continentia areii facta essent. Plin. itaque,dum. XX. mil. passus scribit,& Vopiscum, dum quanquaginta, Romae, & aedium continentium considerasse dicimus ambitum. Sciendum autem moenia urbis saepe a barbaris aperta, & a maioribus instaurata ambitum varium habuisse. Magnam vero partem Honorium & Arca
dium restituisse, vetus in marmore supra portam Portuensium incisus hic index ostendit.
IMPP. CAE S. D D. N N. INVICTISSIMIS PRINCIPIBUS ARCADIO ET HONORIO VICTORI BUS ET TRIVMPH ATORI BVS SEMPER AVGG. OB INSTA UR A TOS MUROS ET TURRES EGESTIS INMENSIS RUDERI BVS. C SUGGESTION I BVS. V. C. ET INLUSTRIS MILITIS ET MAGISTRI UT RIVS M I L I TIAD PERPETvITATEM NOMINIS EORVM SIMULACRA CONSTITUIT.
Ambitus autem Vrbis nostro tempore vix passus mil. tredecim implet. Moenia vero utrum in ipso permaneant prisco vestigio veteris fundanacti diu anceps fui. Non enim mihi persuadere poteram,antiquos ita distortos,quemadmodununc cernuntur, muroS posuisse. re deinde diligentius considerata, inueni situs ipsorum optimam eos habuisse rationem. quia si orbicularem,aut quadrangularem, vel quamlibet aliam certam formam Vrbis constituere voluissent, eueniebat, quod muri interdum per montium crepidines ducti, interdum vero per valles montibus extra relictis facile,perfossa,& excavata parte montis apposita, ab hostibus euerti potuissent,aut valle intus existente, ex montibus vicinis, superiori iloco cives opprimi. Quare secundum montium circuitum, per psorum radi ces deduxere muros, ita ut,ubi acclivis fuisset locus, per mediam fere acclivitatem dirigerent, iacerenti intro effosam terram, donec montem ipsum aequarent, ne aqua defluens muros laedere posset. Si quis autem dixerit, inter Colli nam,Numentananas portam, rursusq; inter Asinariam,&Gabius am,S alibi,etiam per valles moenia deducta, respondemus, ideo factum, quia extra non erat mons,qui Vrbi immineret, breuissimasq; elle valles, quae si extra relictae ritillent, muris radicibus montium appositis, deformem,& multis in locis inutilem . Vrbem reddidissent. Quapropter credimus super fundamentis priscis muros nunc existentes, extructos est e. Quid enim erat cur ij, quibus muros instaurandi, non ampliandi luerat cura,noua ut iacet ent lundamenta, cum prisca longe minorem impensam,& laborem desiderarent
16쪽
O M E R i v M verbi vim solum intuentes, post mamium interpretantur esse, est aute magis circa murum locus,quem in condendis urbibus quondam Hetrusci, qua murum ducturicrant,certis circa terminis inaugurato COsecrabant,Vt neque interiore parte aedificia moenibus continuarentur, & extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret soli. Hoc spatiumque neque habitari, neque arari fas erat, non magis quod post murum esset, quam quod murus post id Pomerium Romani appellarunt, Liuitis. Saepe tamen pro totius Vrbis ambitu, locoque certis finibus praescripto' accipitur. Gellius enim traditPomerium facere finem urbani auspicij,ibique non ullo S commemorat,qui R Omanum propagarunt Pomerium. Sed post Syllam fere omnes gloriae, honorisque magis cupiditate, quam necessitate adducti, id facere,inter quos numeratur Claudius imperator. COr.Tac. Pomerium inquit, auxit Claudius more prisco, quo iis, qui protulere imperium, & terminos urbis propagare datur,mox subdit. Et quos tum C uium terminos queri acile cognitu, sin publicuam,perscriptum. Quod enim pomerium propagauerit, multa extant exempla, ut in tabula aenea in Lateranensi basilica sita, cuius rei caput hoc est.
v TI Q EI FINIS POMERII PROFERRE CUM EX RE PUBLICA CENSEBIT ESSE LICEAT. ITA UTI LICUIT CLAVDIO CAESARI A vG. GERMANICO.
Et in lapide liburtino effosso superioribus annis apud Cloacam diuae Luciq, cuius titulus est huiusmodi.
TI. CLAVDIVS DRUSI. F. CAESAR. AUG. GERMANIcVS PONT. POT. VIIII. IMP. XVI. COS. IIII. CENSOR. P. P. AUCTIS MANI FINIBUS POMERIVM AMPLIARIT TERMINARIT
Sed tamen quos terminos pomerm posuerit, nulli bi inuenies. Vopiscus vero scribit Aurelianum Imperatorem adhibito senatus cosulto muros Vrbis dilatauisse, neque tunc quidquam addidisse Pomerio,sed postea cum non liceret, nisi ei, qui agri barbarici aliqua parte RO Remp. locupletavisset,Pomerium propagare. At tam varia est de Vrbis ambitu, atque Pomerio opinio, ut nemo possit singulis quibusque temporibus proprios fines determinare, hinc ait Dionysi. Sis uis velitRomq magnitudinem exquirere,nullum habebit signum certum, quo dignoscatur quous e sit haec urbs progressa, aut unde esse non amplius urbs incipiat. Legimus autem secundum viam, quae est ab Urbe ad Otriculi pontem, omnia aedificiis fuisse plena. Vnde Aristides ipsius Vrbis incredibilem ostendens magnitudinem, in hunc loquitur modum. De endit hac usque ad mare, ubi ComunC Cmporium, communisque omnium, quae terra proueniunt, dispensatio,quacunque in parte eius Vrbis constiterit quis, nihil prohibet quominus sit pariter & in medio : quid rid nunc Italiae restat, completum iri uniuersa mihi videtur:Vnaque futura urbs perpetua in Ionium mare protensa.CAP. VII.
Deportis antiquis, qua hodie nonsent.
V EMADMODUM ambituS Vrbi S Vari OS terminos conse cutus est, eo de modo & portae: quarum non nurum. in Pomer ampliatione intra Vrbem relicte,d usum&portarum nomen licet amiserint, multae tamen translatae pristinum retinuere, multae etiam nouum adeptae sunt. Et quanquam aliqui Ser. Tulli, Augusti, Aurealiani is temporibus ausi sunt, certo nu-
17쪽
mero posito, proprium S nomen, & locum illis constituere: nulla tamen ratio ne,nullove authore,quod scripsere comprobarunt. Plin.aute quatuor & triginta aetate sua fuisse prodidit, eius sunt haec verba: Maenia eims colligere ambitu Imperatoribus senseribus f Vel asiarao, M. P. X III. complexa montes VI Lipsa diuiditur in regiones XIIII. Capita gularum, CL XXV eiusdem at, mensura current ea capite fora Romanistatuto ad singulas portas: quasunt hodie triginta, es quatuor ta ut duodecim portae semelnumerentur, pratereanturi ex veteribres septem,qua esse desierunt. Essicit pathium per directum X X X. M. D. LXV. Ad extrema vero tectorum cum castris praetoriis ab eodem miliario per vicos omnium viarum ridensura colligit paulo amplius L X X. M. passitum. Cum scrmonem forte haberemus de portis antiquae Urbis cum viro praeclarissimo IOANNE GADO Ca. ap. clerico integerrimo, incidi simusq; in verba illa. Ita ut duodecim semel numerentur, praerereantur si ex Veteribus septem, quae esse desierunt, rogauit me ille, ut es h omnium
bonarum artiti studiosissimus, quid eo in loco sibi vellet Pli. Ego vero qui haudquaquam mihi ascisco eam sapientiam, ut de re dubia, & dissicili ex improuiso respondeam, sententiam meam in aliud tempus distuli. Igitur aggressiis hunc
tractatum, quo met aere alietno eximam,dam in medium adducere non grauabor.
Vnde sciendum est,ex ipsis portis aliquas esse,quq duo & plura habuere nomina, quas vult semel numerari. veluti hae. Flumentana, siue Flaminia. Quirinalis, siue Agonensis,uel Collina . Numentana, siue Viminalis. Ianualis, siue Sabius a,quae ducebat in Sabinos. Esquilina, siue Taurina.Neuia, siue Labicana. Coeli montana ille Asinaria. Capena, siue Appia . Tergemina . sive Hos hiensis. Portuensis, siue Naualis.
Triumphalis, siue Vaticana. His semel numeratis si
Mugonia, Raduscula, Pandana, Saginalis,&Sanctialis,quas antiquissimas esse nemini dubium est , praetereantur, relinquem tur sequentCS.
Collatina, Catularia, Salutaris, Interaggeres, Laurentina, Muti a Tyburtina, Fontinalis, Piacularis, Gabiusa, Lauernalis, Pramestina, Latina, Ferentina, L atinensis, Aurelia, Minutia, Valeria. Tarpeia,quibus il duodecim, quas dicit semel numerandas, addiderit,ad num
rum X X X IIII. portarum, tres tantum deerunt, quas nullibi inuenimus. Uvi'-imo nec apud antiquos scriptores mentio est: de tribus vltimo loco pontis Ini per non Plin. cetate,sed diuersis temporibus praedicta nomina portis impolita e se arbitramur: Plinium a ue cum ait, sunt hodie portae urbis triginta & quatuor, non solum de portis Vrbis: verum etiam de iis, quae erant in suburbiis intellexi se, cum appellatio Vrbis continentibus aedificiis finiatur. quanquam apud I lia. sunt qui legunt XXHH. De porta autem Ferentina sic meminit Plui. Romul; expiationibus ciuuates expurgavit,quas adhuc etiam Ferentinam adporta o crura trossoli:
18쪽
Antiquarum autem portarum etymologiam docet Var. & Sex. Pomp. quam hic poneremus, cum illarum nullus usus,neque vestigium extet, superflua certe Vim
C A P. VIII De portis antiquis moenibu3 quae nunc sumti.
M A I T v M Vrbis a nobis iam dimensum, moenibus & portis,
quae nunc extant, tempus est circundare. Exordiamur autem
ab occasu hyemali, Tyberini is,fluminis ripa:a qua muri C. XX. pas producuntur,priusquam Flumentanam porta attingant, denominatam,ut Blon. velle dixi mus,quod Tyberis per eam aliquando laberetur in urbem. Ipsa , inquit, indicat positio, quia nulla,inter omnes urbis portas,ita Ty beri est apposita,ut eam aliquando is fluuius potuerit influere. At ex verbis Apiani supra de Campo Martio allegatis patet hanc alibi fuisse,cum Flumentanae ei nomen erat. Pro copius in loco editiori ea ponit: Liuij etiam verba innuunt olim a Capitolio procul esse,quae haec sunt. Ita praedicta die in Petilinu Lucum,extra portam Flumentanam,unde conspectus in Capitolium non est, conciliu populi indictum Qusdsi Campum Martium extra urbem relinquimus,non video quomodo Apiani cuLiiiij conueniant verba: At cum dictum sit moenia , quae Collinam portam non excedebant, deducta olim per urbem planam,vsq; ad Tyberim,eregione scilicet murorum structorum ab Anco in Trans yberina regione, existimamus portam ipsam in ripa eiusdem fluminis,haud procul a ponte nunc Xysti,tunc posita esse: aut certe in fine viae Latae, & in principio Flaminiae, Flumentanaeqi sortitam nomen,quod ad fluuium pertineret, no autem quod per ipsam fluuius in urbem laberetur. Cic. quidem ad Atticum scribens tanquam de porta Vrbis antiqua ita
meminit. Nescio enim cur cum portam Flumentanam Caelim occuparat, ego Puteolos non
faciam meos. Qui vero extra antiquum pomerium ipsam statuere, moenia in quibus nunc est,a Belisario condita putant, nos vero non condita, sed super aliorum murorum fundamentis instaurata, eas multo tempore ante Belisarium fuisse; moenibus i, Collinam portam non excedentibus,ampliatis, Collatina g addita,
Flumentanam eo, ubi nunc est,translatam, aut certe extra pomerium triumphalem arcum fuisse. Sed eo in loco,ubi nunc est,porta ne fuerit, an triumphaliS arcus, in medio relinquo. Flaminiae deinde traxit nomen a via, quam Flaminius stravit. Porta Populi nunc dicitur. ab hac mur. per collis IHortulorum radiceSpassi ultra mille adimplentes, Collatinae iunguntur Portae, cui a Collatia oppido prope Romam,in quod aliarum ciuitatum opes fuere collatae, nomen inditum esse scribit Sex. Pomp. Liuius Collatia, inquit, & quidquid circa illam agri erat Sabinis ademptum. Seruat quos aetas nostra more appellandi in Collatia, quidquid eregione eius portae habet ager Romanus. Pincianam nunc Vocant a proXimo Pinch Senatoris olim Palatio, cuius vestigia licet extem, marmora tamen ad ornamentum posita Theodoricus Ostrogothorum Rex Rauennam misit, auth.
Cassiodorus. Sita autem est in eodem Hortulorum colle, ut Flaminia, Aquialonem spectat. Interiectis deinde stadiis sex peruenitur ad Portam Quirinalem ;priscis temporibus ita denominatam,quod ea in collem Quirinalem iretur, siue quod proxime eam Quirini Sacellum. Agonensem etiam, quod in Quirinali es set,qui,veluti sine angulis, Agonouippellabatur, dixere porta. Quod aute postea aQuirinali mutatum sit nomen in Collinam, docet Var. Salariae nouissime,quod adhuc immutatum retinet,nomen est consecutas quia per eam Sabini sal a mari in urbem deferebant. ortum aestiuum prospicit, sicut ViminaliS, quae quarta in
ordine stadiis quilis distat a Collina. Viminalis autem est nuncupata, quod ibi
19쪽
viminum sylva fuisse videtur,vel a Fano IouisVimine cui porti authore Liuio Ficulensi nomen etiam fuit, a proximo extra ipsam loco, ubi figlmaeo Immeoa . Nunc S. A gnetis,&N umentana dicitur Porta. Hanc prope Satariam uiuet Pr bat Suet. de Nerone loquens, in hunc modum. Offerente Phanote /bertoouy-Parium, inter Salariam, O mimentanam viam circa quartum mittarium.)nteriem,& Esquilinam in campo Viminati, quem hodie incolae Vi uarium appellansi media est Porta Interaggeres, cui Aggeres Tarquinis, in xcr q*Qi IA' LQP ..
celebre ad posteros fecere nomen. Subit Porta nunc S. Laurens J, qtinam esse,& in aquae ductu aquae Marciae conditam, diueri qde q T conte dit Ful. ea nempe ratione,D Str in campo Esquilino dua Pi ram Exquilina tunc clausam, alterlim Tiburtina esse memoret. Inter Titin aute, & Naeuiam ipsiam hollocat Exquilina quam Li. in numero aliarti itatu CD', antiqui pomerii portam facit his verbis. Iras Cos. Valerimete , c(rsula Uiero Hessequentes porta Exquilina, qua auersissima a incero , p
scituros id hostis quo in obsidione, Ssam eruum
fugae multoque lures, vi in spem uniuersaepraeda flumen tra/yctunt. P. Hucriminis T st mntum cum c icu copiis ad II. lapidem Gabina via occultatum obsidere iubet. v. Lar
um cum expedita iuuentute ad portam Collisam stare, donec hostis raetereat, nisse ot Ire hosii ne tot a flamen restis . Consulum alter. L. Lucretim orta mutet cum aliquot mani Pusis militum egressis. Ipse Valesus Coelio monte delectas cohortes educti: hique U- Paruere hosti. Herminius, Ubitumultumpensit concurrit ex insit diu, versi quemlucret umHetrustra te et a caedit dextera laeuaque hic a orta Collina, illinc a muta redditus clamor. Et quia Liuius non meminit de Tiburtina , Ful. autumat postea conditamTU Iut in forma arcus, ubi nunc est clausa Exquilina. Recte ne sentiat videamus In primi S aurem sciendum, tempore quo condita est Tiburtina, moenia ne imi prophuata. Si sunt, non video cur Exquilina magis non sit translata, quam clausa S -
non, quid erat causae antiquissimam, eandemque celeberrimam claudendx portiuD, m nouam recitarente Quare haud me poenitet eorum qui volunt super ipsam aquaeductum derivatum: non ipsam in forma arcus extructam cum cos et usq; ad Augusti tempora apertam fuisse, de qua Cic. sic meminit. dixissem, restonsione me inimica Exquilina intro te homo promtistrum lacessuit. Sin Tiburtinam cile concedimus, Exquilina inter hinc A Numentanam , siue InteraggereS portus erat eXCITAUda, quam m-ter Naeuiam ipstunque Tiburtinam: cum Livius libro sexto Lecundi bel. pu . o- cum porta Capena cum exercitu Romam ingressum , media VH iei Cpo rara. Et placuisse Cois. circa portarburtinam additam in QV bβησ) hd auodecim ferme implent stadia , moenia a Numen and dii PQq AM 3 iiii,in commode potuerinx V Qi ut in hoc interuallo porta Inxq -ggrum rum h elisula ergo etianunc locari. Non enim sequitur, Exquilina Strabonis aeta se era claus er octi anu est clausa. Exquilina ab Esquilbi, b ii 3 In omna, a capite tauri, quod CC laxum d b*V ' embeo binouis nemoribustum solis vergit, quemadmodum NTV 3i qμAN PUPHI tum,halem nomen adeptam tradit. Sunt auxem qui v*i 'O' P ' bi fuisse arcum. Quod si moenia manent in prisco veteris fundamen i S
20쪽
VRBIS ROMAE . . , si i'φm pQVL-rum a Liuio positum, cur potius alibi fuerit quassati v sis et ' 'dissim ii Midebatur. Ego tamen, inquit, hilara
du, 'rum'*qQ- CCo i, Omnia diligenter perscrutatus, nihil inueni, i sti bi j 'AmyVirum phol*m arcum esse, iudicarem. verum cum arcussi in Viti ducen ibus ad portas excitari, variums ambitum ur
minore facto,vel ampliato pomerio,transferri. Hqc autem porta Olim etiam La- dicana, nunc vero Maior nuncupatur. Hinc vero ad Ccelimontanam, a Coelio monte, In cuius margine est sita, ita cognominatam. stadia ferme octo intercurrunt, quam pol tam L. Cornelio, dc Qta inutio Coss. tactam de coelo narrat LiuiuS; cui Asinariae a regno, ut aiunt,asinorum, quod est Neapolitanum,q uo mit-ul nem'ia, nunc Vero S. Ioannis ad Ortum hyemalem, pertinet, sicut ad aettiuum Gabiusia: quae in angulo murorum sub Coeliolo occurrit, sed clausa: per quam ingreditur rivus aquae nunc Marianae. Gabi usae autem obtinuit nome
quod recta in Gabios oppidum, nunc Galicanum, mitteret. Metrod deinde porta a mensura est dicta: stadia prope quinque a Coelimontana distat Sequitur Latina in Coeliolo, quae quod in Latium duceret, sorti ta est nomen, idq; immutatum adhuc retinet. Est autem prope aedem diui Ioannis Euangelistae, in hyemalem ortum Vergens, stadia quinque cum dimidio a Gabi usa abest, & totidem
a Capena di cta (inquit Ful ) a Capenatibus Latinis populis,ad quos mittebat, vel
a Capenate flum. vi tradit Silius Italicus, cum inquit. ditiosacer humecta uuialia rura Capenas. Verum quod a Capenatibus Capena nuncuparetur, authorem non addit,ne, que Sili, carmen a Flum. portam nomen sumpsisse probat. Solutus autem refers, Italum regem ex Sicilia cum Syracusanis ad Ianum venisse, ac eius consilio, auxilio sciuitatem iuxta Albam condidisse, Capenam nomine, S ab eo postmo dctm apCnae nomen Luisse. Ser. vero grammaticus huiusce portae etymologiam aliunde trahit. Nam super eo Virg. hemistichio, Lucosscapenos, Vnde &pOrta Capena, quae iuxta Camoenas est, nomen accepit. Asc. enim scribit, extra hanc portam Lucum,& Edem Camoenarum esse: propterea Camoena a nonnulliS Olim est appellata, nunc vero Porta S Sebastiaim. Et certe nullum est dubium quin sit haec Capena, cum a P. Victore in prima regione eiusdem nominis ponatur. Appiae deinde nomen accepit ab Appio censore,qui viam munivit. Cic.pro Milone. Hoc emm sepe absis diciturpe inde, quasi C pim ice caecub viam munierit, non qua populus uteretur, sed ubi impunesta poste i latrocinarentur. Erat haec porta m ultri celebris. Quidam etiam Triumphalem appellant. Non desunt etiam qui FontinaliS nomen adscribant, a fontium ubertate, propter illud Mart.
Capena graudi qua pluuiigutta. Et Iuven. ad amni Capenam. Quod ideo dictum arbitramur propter aquae
ductum super eam derivatum; vel quod inter ceteras portas depresso sit loco. Vnde ( ac ad QIratrem. Romae,inquit, O maxime ita 'ta,ad Martu mira rotautes, horti saberna plurimae, magna viae aquae, in ad Piscinampublicam. Restat ultimo loco, citra Tyberim, Tergemina in meridiem vergens,ut Appia. Tergemina di cta esta vetustissima illa, perquam Tergemini Horath dicuntur egressi, quae tunc fuit inter Tyberim & Auentinum,sub angulo montis relicta,a dextris, ripa fluminis, iuxta naualia, de prope Salinas; cuius adhuc apparent ruinosa vestigia inter proximas vineas. Huius loci meminit Frontinus in haec verba. Ductu3 aquae oppiae habet longitudinem a capite usque ad Salinas ; qui locus est ad portam Argeminam. de mox. Cacm habitauit locum, ubi Salinae nomen, ubi Tergemina porta. Hostiensis quod Hostiam mittat, aliquando est appellata, nunc Sancti Pauli. distat a