Tentamina experimentorum naturalium captorum in Academia del Cimento

21쪽

cepit, pnaesertim post ream innascentissimus rerum humana rum arbiter 8' praefis, infinito amore F incompresensebili

beneficentia mortales nosne retatis complexus, non amplius e0rum animos prisina caligine premi voluit, sd ceu donum e corio demissum, iis illud Britannicum Oraculum, ISAACUM

NEWT0ΝUM, concessi, qui jubtilis is Mostem jublimem

applicans experimentis, cunctaque Geometrice demon trans, doluit, quomodo in ab conditissma Natunae arcana penetrandumst, F vera flabilisque Scientia comparari queat idcirco hic divini acuminis inito sephus plus pnae utit, quam omnes sole lissimi Viri a primo init6pphia incunabulo sinus feoerunt: Profriptae jam sunt bl olbss, nil il, nise quod demonstratumes, admittitur, solidissimaque doctrina amplificatur Philosophia,

Atque in utilitatem transfertur humanam a plurimis inclytis, veram squentihus methodum . eruditis: quorum inUenta, qlia ad illuserundus res, hoc in volumine tradiatas, pertinerent,

addenda judicavi: quaedam ex propria penu, minusque rion grata, deproms: inprimis quae )pectant Glaciei formationem, ejusque causam; tum Rarefastiones solidorum porporum ab igne; ut 8' lariorum scum permixtorum corporum Meroesentias ;passim interj Πιi alia sιis locis; pauca haec quidem sunt, nec valde jubtilio, aut cum elaboratissimis Italornm lucubrationibus comparanda , verum II interdum in magnis voluisse sat es, aliquid utcunque exiguum p sitise dedecori terti non poterit: Solus ego sum N privatus, a quo nec multa nec magna ex pectari possunt. Prae xi Orationem de methodo in si tuendi experimenta fusica, quam cum bife Tentaminibus experimentialibus bene congruere arbitrabar. Divismi fuit horos AS in duas partes, non ut Florentinum, quod continua serie confriptum es, sd quia lentius in principio excudebatur,

22쪽

temporisque mei angustia urgebat, ut citius prodiret, duobus t urus bis simul exscribendum dabatur, quorum quiSque partem abyseivit.

Addita sunt quatuor, novas comprehende vita machinaΙ, quibus nonnulla experimenta cepi, tabula, ut earum fabrica clarius intelligatur, qua minus comm0de Derbis exprimi potui9sis : bis fruere L. B. F Daleto.

ORATIO

23쪽

ORATIO

METHODO INSTITUENDI

Habita Ultrajecti XXVII Martii, Anni MDCCXXX. A

Cum Magiseratu Academico se abdicaret.

25쪽

ORATIO

METHODO INSTITUENDI

26쪽

UEMADMODUM Mortalibus tantum

concessum est SpiritUS quoscunqUecO-gnoscere eX proprietatibus, quibuS, ob angustos intellectus humani limites, quasi per partes menti praesentes sistuntur; ita quoque quicquid de Corporibus intelligitur, consistit modo in scientia

proprietatum , quibus . admodum inter se diversis, a Creato, re donata sunt: harum omnium concursu S, Veluti parteS aliquod totum constituenteS,corpUS quodcUΠqtie Componit. Quoniam vero animus semet ipsum percipit, seseque in--tune penetrando facultateS suas detegit; qui in earum exa imine occupatur, facile eruit cunctas sibi infusas: & dum iisdem reliqui spiritus donantur, haud magno labore, atque Uno tantum examine sui ipsiuS accurate facto, proprietates 2Omnium addiscit, tam sinitorum, quam illius infiniti, in quo infinitum est, quicquid finiti hominum animus in se comprehendit. Verum multo dissicilius intelliguntur corpora, quia eX tra nos posita, non priUS ab animo concipiuntur, qUam postquam applicata fuerunt organis sensoriis , in eaque

Utcunque enim sollicite mens humana se examinet Jullam sibi formare potest ideam alicujus proprietatiS, quae in aliquo vel minimo corpore deprehenditur, priuiquam insana, beneque disposita organa id operatum fuerit: Ecquis caecUS colorum ; surdus sonorum; cutaneis nervis resolutus duritiei, impenetrabilitatis, mollitiei, politurae , asperitudinis ; aut laesus olfactoriis nervis odorum ; aut pari nono destitutus saporum ideam formare potuitΘQuamobrem illi, quibus organassensuum negasset natura, cognitione Omnium proprietatum, quae coiporibus insunt,pxorsus destituerentur. Ad corporum igitur scientiam acquirendam invocandi sunt sensus: Verum in hos agunt modo corpora eXterna sua

superficie; superficiem quippe tantum videmuS, eandem

27쪽

tangimus, gustamus, olfacimus, audimuS : adeoque sic corticis corporei duntaXat comparatur scientia; neque ex observationibus plura immediate colligi aut addisci postunt. At gaudet mens alia, eaque amplissima, facultate cognoscendi, qua liberalissimus Creator voluit, ut homo a brutis manifesto distingueretur, Ratione nempe: hac proinde ani naus componendo inter se obserVata, sensuum ope prius Comparata, longe plura colligit, multoque profundius in

corpora penetrat, quam solo sensu unquam caeteroquin pervenistet. Idcirco quo copiosiores obserVationeS instituuntur, eo plura data acquiruntur , plureSqUe fieri comparationes pos-1unt, atque eo uberior materieS suppeditatur ratiocinio. Cujus ope maXime occulta , & ea, qine intra superficies conclusa haerent, de corporibu S detegentur, quae in artem num caeteroquin latuissent mortales. Thecae enim instar,

magnas divitias, diversaeque indoliS gemmaS concludentis, sese habent corpora; Thecam aperire hominibus nefas est neque id a DEO concessum ; eXternam ejus formam contemplari tantum licet: sed quidcunque in ea absconditum latet, suam Vim per parieteS Utcunque obstanteS eXlerit; actionem igitur : si diligentes, si attenti simus, uniuscujusque conclusae gemm32 observare possumnS; atque eX edita operatione colligere ViribUS ratiocinii, quomodo Comparata ipsius rei, tales effectus edentiS, indoleS esse queat. Ut plurimae colligantur observatione S, Omnes invocandi sunt sensus, qui indagent, quomodo corpora tum in hosiani Versos, tum in semet ipsa agant; ideo omnibus haec sibi committenda modis sunt, ut proprietates suas manifestent, edantque cuncta, quae fieri possunt, phaenomena; eX quibus inter se compositis animus rationis ope discat, quid sit corpUS , quomodo eXtrinsecta S sit comparatum, quidnam in interiori substantia concludat: quid ejus naturam eiu ciat; quid indolem propriam , qua unum ab altero distinguitur, metallum a metallo , lignum a ligno, lapis a lapide. Quodcunque a nobis tractatur corpus, non est aliquod

28쪽

simplex, sed res maXime composita: est horologium aliquod,

variis constans roti S, capsulae inclusum, qUOminus rotarum magnitudinem, conjunctioneS mutua S, elateriaque moventia videamus, impedienti: eruenda tamen est ejus interior fabrica oculus eXternam thecam clare contemplari potest, verum interiora,& quae latent, potissmum quaeruntur: videt indicem aequabiliter circumtorqueri, ita causam aequo pastasii incedentem colligit; sed pauca sic tantum deteguntur, cum a variis causis moveri indeX possi: ergo aliuS in Vocetur sensus; auri admovetur horologium, haec percipit elasticae lamellae sonitum, imo eam ire & redire: uti soni hujus indoles indicat: ita plura deteguntur m inclusis arcanis. Sed & lamellae motum & tremorem digiti percipiunt , causa igitur intrinseca & movens lamella est mota & elastica: parvam in magna capsula sentit manus graVitatem, adeoque aliquid materiae, sed multo plus va, cui intus esse ratio evincit: vim exserit magneS eXtrinsecus admotus, ergo & chalybem ferrumve in se concludet, id enim ab hoc lapide attrahitur: colligimus proinde eX plurimis diversisque invocatis sensbritS,rotas dari metallicaS,Chalybeas, lamellas elasticas in horologio abscondi; quae tamen

Ope uniuS sensus nequaquam cognitae fuistent. Dubitari nequit, ubi sensuum Ope Omnia deteXerimuSphaenomena, quae corpora Unquam spectanda dare queunt quin rationis vires nobis largitus fuerit ter optimus DEUS sussicientes, quibus naturam eorum eruam US; si enim qUo perfectiorem rerum cognitionem acquirimus eo plus illarum sapientissimam fabricam admiramur, atque eo profundius earum Creatorem Veneramur, non Video, quare Vii Sperfectam hanc cognitionem acquirendi nobis negasset -US,nam ad ipsius gloriam hoc Vergit,propter quam eXtra se, cuncta , quae sunt, esse Voluit. Est Vero natura corporum posita in iis proprietatibus, quae omnibus corporibus

sunt commune S, quae semper adsunt, eaedem manent, nec intenduntur linquam,nec remittuntur,nec arte Vel industria

separantur , nec sejungi postlint, & ex vibus immediato

29쪽

nexu reliquae omnes fluunt;hujusmodi octo innotueruut hae tempestate, Extensio, Impenetrabilitas, Figurabilitas, Mobilitas. uiescibilitas, Gravitas, vis attrahens , Vis inertiae.

An autem hae omneS sunt proprietates, quas corpora inter se communes habent P An hae Corporum naturamessiciunt P Profecto non nisi summe temerarius hoc assirmabit, quia paucissima hucusque corpora Philosophi examini submiserunt, in examinatis paucissima pericula ceperunt, neque adhuc ullum omnibus , quibus posset ac fas erat, eXploraVerunt methodiS: neque ullius, in minimas resoluti partes, actioneS aut passones indagaverunt: quomodo igitur, aut quo inconcusso sin tarn ento communes universis corporibus proprietates dici statui te poterunt 'jam cognitae Sed objici mihi posset, octo innotuisse Universales, In-

seperabiles, aut Essentiales proprietates, hoc sussicere ad Corporum naturam absolvendam. Verum quod prima fronte ita apparet, quod in cautis, aut pNejudicio Occupatis satis esse videtur , id nondum demonstratum est sussicere, aut satisfacit iis, qui emunctioris naris quam plurima abscondita restare subolfaciunt, & fata nostrae Scientiae no

runt.

Νonne olim una proprietas, Extensio scilicet, Philosophis

satisfaciebat, in eaque natura corporum posita esse videbatur P Sed demonstrato Vacuo, invocata fuit Extensio & Ιmpenetrabilitas simul. Qui postea cum majori cura attenderunt,nec hac magis Essentiales deprehenderunt, quam m-bilitatem,aut vim inertiae, aliam Ue aliquam eX octo memoratis : hi tamen Octo invenerunt: quae si nunc corporUm n turam conficere dicentur, plus iterum assumitur, quam probari potest: quamdiu enim vel ullius corpusculi omnes vires, OmneS actioneS, omneS passiones nondum cognovimus , nihil certi statuetur de universis : si autem ad hoc incrementum Scientiae attendamus, venturi saeculi nepotes nostris suisque usuri observatis,& majori cura attenturi,

30쪽

plures aeque Essentiales deprehendent: non enim inveniendi via & gloria magis iis praeclusa erit, quam nobis & anti quioribus fuit: unde si Vaticinio locus daretur , post plia tima & severa de corporibUS eXamina tandem reperietur, non otio, sed forte decies octo ejusmodi proprietates, aeque Essentiales , ac Extensio & Impenetrabilitas est, corporum

naturam compositur S.

Quoniam Vero Naturae corporeae cognitio summopere es exoptanda Philosophis, Omne S Ut illam eruamus, intendendi sunt nervi, ut a priori VireS corporum , earum ille quantitates, atque effectuS eX hisce Oriundo S , praenosca

Vera methodus ad scopum hunc perveniendi, consistit in sedula colle tione observationum , in excitandiS not n- disque phaenomenis, quae corpora partim sponte offerunt, partim in EX perimentis de industria factis Elapso ut & hoc seculo, quo Philolbphiae Peripateticae jugum eXcussum est, Heroes nostrae scientiae hoc luculenter viderunt; idcirco Herulamius, Bolaus , & Ne tonus in Britannia: in Italia Galli eus, Torricellius . & quos magnus DuX Leopoldus ad: EX perimentalem Academiam convocavit FlorentinoS : Deinde, Mersennus. Pascalius , Mariotius, Amontonsitus , Resivmurius, in Gallia: Hugenius, Nieci enditus , ac praeclarissimuS S' Gravesanius in Hollandia: Guerichius, Sturmius , doctissimusque Molsius in Germania , Philosophiam EX perimentalem condiderunt, atque corpora seXcentiS subjiciendo periculis, multas eorum proprietates , ad id usque temporis incognitaS, eruertant, publica in luce posuerunt, atque suis laboribus Optime de Universo Orbe meriti sunt. Sed veluti sunt dii majorum gentium, ita sunt & minorum , qui inferioris ordinis & potestatis , aliorum opera tantum imitari postulat, nec erroribus lapsuque Vacant, simulac quid novum molientur, Vel praemonstrat Ad Viae non

amplius insistunt: ita quoque exstiterunt Philosophi, qui