장음표시 사용
31쪽
ORATIO. . IXeruditione & inventis inclytos imitaturi viros, pericula quoque nonnulla tentarunt in corporibus , saepe rudim me instituta, obscure vel male, nec fideliter descripta, praecipua omittendo, alia intorquendo, ut quamlibet assum- tam hypothesin, Vel praejudicium quondam conceptum
roborarent. Hortam labore summopere commaculata fuit erroneis observationibuS Scientia, plurimumque detrimenti cepit.
Est saepe perquam dissicile ejusmodi errores detegere,& verum a falso lacernere, aliquando tamen erroreS peritum non diu latent.
Quamobrem qui Physicam stabilem & inconcussam con dere in animum induXit, atque aliquod Thema illustrandum suscepit, ut ex confuso Chaos, & sibi invicem oppositis contrariisque obserVatiS Verum eligat, tenetur haud aliter, acii primus Scientiam instauraret, omnia ab aliis descripta de-Duo eXplorare, nisi atltorum candor in propatulo sit. Qui hoc negleXerit, & tantum eX plurimis rerum Physicarum scriptoribus observationeS & tentamina collegerit, centonem compilat innumeris inquinatum nugis; anilibus fabulis, turpibusque commentis refertum, quibus superstructa doctrina non potest non aeque Vana & Vitiosissima evadere. Ejusmodi scientiam constiderunt, qui sese Eclecticos professi sunt, qui colligendis aliorum laboribus occupatissimi, nihil ipsa explorarunt, sed omnia vera & falsa inter te imprudenter miscuerunt; atque aliorum autoritatibus innixi, Scientiam a veritate, & a Vera Philosophia alienissimam condiderunt: Atro hos olim Carbone Verulamius notandos censuit , cuin Philosophiam Eclecticam, Scientiae mancipationem, eX confidentia atque propria socordia , tum ex inertia ingenii natam pronunciabat: imo sidus illud Leydensis Lycei clarum Volirus; quondam hanc methodum, ut pessimam, ex Philosophia multis gravissimisque aliis argumentis proscripsit: Quamobrem non in Magnorum Virorum scriptis autoritates Vel allegationeS ullas Obi erVamus: Quodcunque memoratur factum in cors Ore periculum , id
32쪽
ipsi explorarunt , ejusque sunt ipsi autores. Nulla autem omnium Philosophiae partium difficilior est, quam quze de LXperimentis faciendis agit: desiderat enim in universis Phyncsr & Matheseos partibus versatis finium, qui & invenire, & inventa dirigere novit instrumenta, quot tam ope tentamina cum corporibus seri possunt: tum postulat praeter deXteritatem & peritiam ma-NUUm , animum attentis limum aptissimumque ad phaeno mena observanda, notandaque; deinde sagacitatem fere divinam ad distinguenda phaenomena, quae a CertiS CirCUmstantiis Experimentum comitantibus oriuntur, ab iiS , quae eXcitata millent, si alia methodo, aut occasione periculum Captum foret. Quae omnia manifesto demonstrant, Physi
cam Experimentalem esse ultimam metam, aut summum
Scientiae fastigium, ad quod paucis tantum conceditur aditUS , Verum , qui cum ad illud pervenerunt, immortalem plurimis inventis sibi comparare possunt gloriam: non me latet alios aliter sentire, qui observationes & pericula in corporibus capta, pro ludicri S , pro puerilibus occupationibus, pro Vanis & inanibus datis habent, qui jubent rationem dunta Xat esse consulendam , hanc solam esse Philosophiae magistram, ei tuto fidi poste, illam & mortalium sagacitatem & sapientiam demonstrare. Verum quid ratio praesta
bit, ubi ipsi data certa deficiunt P hasis Phy sici ratiocinii sola
sunt eXperimenta: Sed iniquius interdum judicant de periculorum utilitate, quibus sinistras manus ad ea perficienda Iupiter singit: vel quibus ingenium ad nova cogitanda moliendave negavit. Abunde hoc seculo a principibuS nostrae Scientiae viris evictum est, experientiae ope tantUm concedi iter ad Naturae penetralia , attamen ad ea perUeniendi ardua est via, lubrica, saepe periculosa, nec minUS spinetis obsita, multo tantum sudore emetienda, & quam calcare iis modo concessum est, quibus ingens animi patientia , propositique tenacitas est.
Saepe non desunt, qui labore non deterrentur, sed qui ignorant, quid agendiam sit, quaenam sit vera methoduS
33쪽
consgnandi observationes, atque EXperimenta instituendi, quod cum aliquoties animadVerterim, Volui pro exiguis ingenii viribus, hac hora, qua Academiae fasceS veteri in
stituto deponam, DE MODO IΝSTITUENDI EX PERIMENTA IN CORPORIBUS dicere bre
viterque monere, ad qUTnam me judice attentio figendast, ut Experimentum rite fiat, accurate describatur, omnis usus inde eliciatur, sive quomodo Physica EXperimentalis excolenda sit: Quod Thema dum sua jucunditate & praestantia sese commendat, VOS, Omnium ordinum Auditores praeliantissimi, ut faventibuS auribus animisque me audiatis, veniamque homini deti S Geometra), in Rhetorum scholi S nequaquam Ver sato, nec argumenta VerbiS papa Vere &sesamo sparsis ornare solito, etiam atque etiam rogatOS UOlo. Noster autem sermo bifariam dividenduS est, atque Oportebit, ut primum generalia tradam monita , observanda semper quotiescula liae in corporibu S periculum capietur occurrent hinc nonnulla, quae superflua atque inutilia prima fronte judicari possent; verum si eX eorum neglectu pr3eclari Philosophi in insignes errores illapsi sint, quoS ostendere facillimum foret, utilitas eorum satis erit evicta. Visis generalibus descendam ad singularia praecepta, quae quomodo Analyseo S ope aliquod corpus in sua simplicissma resolvendum sit: quem ad modum ejuS parte S componente S eXplorandae, earum indoles viresque indagandae sint, exhibebunt: constabit eX hac methodo, quam parum in eXaminandis corporibus praestitum sit in hunc usque diem,& quot qu antaque restent ad persediam eorum cognitionem acquirendam. Sed rem ipsam aggrediamur. Tentamina cum corporibus institui nequeunt, nisi Instrumentorum Ope, quae primo comparanda sunt illius indolis, ut corpora variis eXplorari queant modis : Inprimis oportet, ut omnia, quibus unquam Utemur, sint accuratim me elaborata, atque ad summum per sed fionis gradum a dexterrimis fabris deducta:
Hujusmodi supellex non nisi difficillime habetur, ingentes-
34쪽
que sumtus postulat sed absque ea nihil exactum, nihil cui fidamus tuto, praestari potest: imo quia id, quod humana
opera conficitur, ViX UnqUam ad perfectionem reduci potest, antequam cum machinis eXperimenta instituantur, sollicite har ab omni parte examinandae sunt, cunctique defectus notandi, eorumque loca emendanda, Ut erroreS quantum fieri potest, evitentur: Est hoc opta S laboris plenum, difficillimumque, nam rari sunt, qui philosophantur, tam bene versati in Mechanica, ut indolem machinarum intelligant,& vitia earum detegere queant. Praeterea saepe saepius contingit, ut quidem deesse aliquid observetur, sed quidnam,
Ubi haereat malum, quomodo e litandum, quomodo remedium asserendum sit, ignorem US; VeXat hoc non raro ipsos in arte peritissimos. Priusquam tamen emendatum sit, quod latebat Vitium , in usum Vocanda nulla machina erit;
praestat nihil tentasse unquam, quam rudibus, vitiosisque id fecisse instrumentis: his enim qui utitur, omnino alia phaenomena in EXperimentis observabit, quam qui melioribus instrus ius, eadem accuratius repetierit: Experimentum vero est basis ratiocinii, quae si satis frina non fuerit, nonne omnis, quae ipsi in aedificabitur moles, vacillabit; brevique minabitur ruinam, nequaquam citatem duratura 3 Plurima commemorare possem e Xempla turpium erroriam, ideo tantum commissorum , quia rudiora, nec satis concinna in usum vocata Instrumenta fuerunt , sed unum alterum Ue sufficiat.
Ρostquam elapso seculo Philosophus experientissimus, Sc pariter inclytus Geometra Torricellius demonstraverat Mercurium in erecto clausoque tubo a pondere Atmosphaerae ad 29 pollicum altitudinem elevari, atque Aquam ex puteis in Anti iam ope reciprocis vicibus adducti emboli assiugere per ejusdem Atmosphaerae gra Uitatem, Conclusum simul fuit, & recte, fluida per tu hos inseXOS atque in equalium crurum moveri, adscendendo in breviorem partem, & ex longiori depressiorique effluendo, propter Aeris incumbentis pondus: ex quo ratiocinio corollarii instar
35쪽
instar sequebatur, nullum liquorum transfluxum fieri posse .s sipho, impletus ut solet, includeretur Vacito; neque
in hac sequela errorem ratio Commisit; verum ad eXperientiam provocatum fuit; quae quicquid ratio collegerat, confirmaret: eXtemplo in partes hic di estum fuit, nonnullis , nec obscUrioris famae viris, rudi ori antlia instrumscontentisque, qUa non accUrate Aer Omnis eX recipient
hus exhauriri poterat, adserentibus transfluxum fluidi per
tubos aeque in Vactro, ac in aere observari, atque hinc aliam causam phaenomeni es ingentibus; aliis vero, inter quos agmen ducit Hombergius, Pol clerus, 's Gravesanius, quihus major deXteritas, & meliora arma, omnino & recte negantibus, Ullum in vacuo per siphones fieri liquorum motum : qUemadmodum saepius in Trajectino Theatro plurimis Spectatoribus evidentissime exhibuimus. Illustre exemplum dodirina colorum suppeditat, in qua sidus illud clarissimum Britanniae ADta tonus, diligentissimus Philosophiae eXperimentalis cultor , probaUlt, Luci S radio se Sole modo emissos, penicilli instar componi e X radiolis exilioribus omni genere colorum & diversa refrangibilitate donatis, qui colores illis innati, immutati perstant, quomodocunque radii tractentur, si 'e separentur, refringantur, reflectantur; ita ut rubri ruborem semper conservent, savis lavedinem, virides virorem' quod subtile& admirandum Lucis attributum invenit ope Vitreoriam prismatum, eX metallo optimae notae consectorum, in quibUS nec Venae, nec bullulae, nec arenae, nec incisurae conspiciuntur. Quoties haec nova doctrina in dubium non vocata fuit ab aliis , qui eadem repetituri tentamina, tantum Vulgaria adhibuerunt prismata, eX impuro fusa vitro, Veni S gyrisque interrupto, nec planarum supersicierum; per quae accurata transeuntium radiorum Lucis refractio nequaquam fit, adeo ut in refractis radiis mistura colorum semper contingat, & eX qUO- libet colorato radio iterum refractionis ope diversi colores colligantur; ipse Mariotius, quo deXteriorem in capiendis de corporibus periculis Gallia non tulit, imitaturus
36쪽
Newtoniana, immutabilitatem coloratorum radiorum nunquam observare potuit, deprehenden S semper aliquam cum primario colore aliorum diversorum misturam, atque his erro eis confisuS observationibuS, Volumen non exiguum de coloribus memoriae prodidit; quam dolendum tantum
virum ignorasse, te ab impuritate sui vitri erroribusque aliis trigoni deceptum fuisse; certissimum enim est, si purissimis quoque vitris instructus fuistet Philosophus , coloratorum constantiam ab ipso non aliter notatam fuisse, quam hac tempestate ab omnibuS solertibus conspicitur Physi
Nonne bina haec exempla, summi esse momenti persectissima adhibuisse Instrumenta, quotiescunque periculum in corporibu S capietur, abunde evincunt P Geometras AAstronomos imitari oportet, qui mensurandis angulis inter objecta occupati, nunquam ObservationibuS conlidunt, ni si Astrolabia, aliave organa possideant accuratissime in gradus & minuta divisa; apprime gnari a minimo in Instrumentis vitio ingentes in observato Sc calculo oriri errores: ' non minoreS hercle Physica postulat cautelas, & si eadem veluti Mathesis, tractetur etκρfestet, evadere scientia poterit
firma & stabilis. Exploratis tam Machinis, iisque rite dispositis antequam
ad periculum in corpore faciendum accingere nobis licet, in antecessum nonnulla erunt notanda : qualia sunt, Regio& Urbs, signandus Annus, Dies, imo convenit aliquando addidisse Horam: Observanda Ventorum plaga & eorum impetu S, coelique tempestaS : attendendum est ad altitudinem hydrargyri in Torriselliano tubo, ad caloris gradum in Fabrenbellii Therinos copio ; ut & ad Atmosphaerici Aeris siccitatem eX Notio metro. Ρriusquam enim institutum est LXperimentum, ignoramus quid continget, tum quamnam mutationem Annus , Die S, Venti, Atmosphaerae Varium pondus, calor humorVe phaenomenis
37쪽
Dies prius deficeret, si eXemplis probare aggrederer, quantae utilitatis sit Regionem, in qua EX perimentum facium est, adnotesse. Demonstraverat Hugenius, decus illud Batavicum, tum ratiocinio Geometrico, thim eXperientia, pendulum graVequale horologiis assigi solet, longitudinem 3 pedum cum 3 parte ParisinorUm postulare, ut intra Minutum horae se cundum oscillationem perficeret: sed in qua regione hoc phaenomenon conspicitur P hercle non ubivis Terrarum , nec absque faedo errore hoc concluderetur: Parisiis primo captum fuit tentamen, in regia hac urbe obtinet, & in nonnullis Terrae regionibus ab aequatore non mUlto majo ri intervallo dissitis: verum in aliis Polo propioribu S majorique sub latitudine jacentibus locis, breviori tempore idem pendulum Vibrationem absolvit: cum e Contrario longiores nectit moras in iis Ter e tractibus, qui AEquatori proxime adjacent , quemadmodum post Ricberium , seduli observatores SellaCius , Chatelles, Hest us, Coupletus, Varinus, des H es, Leulladius, plurimisque alii frequenter
Insigne exemplum praebet paradoxotatos ille Lapis , Cui Magnetis cognomen, in eo enim bina sibi opposita loca, Poli scilicet, diriguntur aliquam versus Caeli plagam : huic directioni nautae mediis jactati in undis omnem acceptam ferunt salutem, hujus beneficio naves tuto ducunt per Uastissimum aequor ad optatos portus, non secuS ac si indicem, viam sibi monstrantem, habuissent: Qualis autem est hae Clapidis directio P an ubivis terrarum eadem creditum lio Ciuit, quo tempore primum vis directrix detegebatur: sed illam discrepare, pro vario regionum situ, ita ut fere quot sutit in Terra tractus varii, totidem Variae declinatione Smagneticae sint, postea deprehensum fuit: duas, qui cognoscere atque annotare studet, ut situm, magnitudinem, viresque grandis illius Magnetis in gremio Telluris conclusi addiscat, doctrinamque magneticam in Utilitatem artis nauticae promoVeat, ipsi incumbit sollicite regionem, in qua
38쪽
qua aliqua Magnetis declinatio animadvertitur observationiadnectere.
Quanta quoque est Lucis, per Atmosphaeram transeuntis refracti Θ diversam admodum in VaritS terrae regionibus ex observatis didicerunt Astronomi: Casini enim consulensa Richerio notatas siderum altitudineS, quae Cayennae conspiciebantur, res ractionem esse . minorem quam Parisiis animadvertit; atque comparanS Bilbergii obser .ationes in Suecia captaS , refractionem radiorum per crassiorem istum Septentrionalem aerem duplo majorem quam in Galliis deprehendit. 'Νisi vererer vestra A: O H. patientia abuti, adserrem Busonem, Scorpium , Anguen, Araneam, famosa propter vim Lethi feram animalia; Uerum ubinam hoc virus adeo est infestum Vitae P an ubivis terrarum P non sed in Italia, omnibusque calidissimis locis, ubi humo res citato motu per corporiS animaliS Venas feruntur, ubi a calore salia& spicula eorum exaltantur: in frigidis autem humidisque regionibus, quae tardum sanguinis per corpuS humanum permittunt circuitum , Venenum horum animalium Vix ullos essectus producit; nisi igitur accurate notetur telluris plaga, in qua phaenomenon observatum fuit; ignoramus utrum id universale futurum sit, an semper verum: an alicui loco adstrictum; tum quaenam ejuS Vera causa, magnitudo, effectus, aliave similia. Utinam majori cura ait hoc
attendissent Philosophil quippe tum longe melius in plurimorum effectuum CausaS penetrarem US , nec pro UniVersalibus haberemus, quae certis tantum regionibu S conVenilint.
Non minus sollicite habenda sepe est ratio tempestatis anni; quod nisi fecissem in Experimentis magneticiS, nondum constaret Lapidis hujus vires hyeme fortiores esse quam aestate : duritiei omnium corporum ingentem discrepantiam asteri hyemale frigus, aut aestivus calor, idcirco gradus duritierum eXplorantem frigus & calorem tempestatis notaste oportebit; si certa inconcussa eXperimenta
39쪽
memoriae tradet: ignis alio operatur modo in quaecunque corpore aestate, alio hyeme : igni S iterum non aVolat ex corporibus aequali copia Varii S anni temporibus: imo his adeo subjicitur elasticitas , ut ferre nunquam eaSdem VireSeXerceat, quod manifesto Constat ex tenuibus laminis Chalybeis, rotas horologiorum moVentibu S, hyeme Velocius, tardius auiate. Idemque confirmat observatio La Hiriana circa lamellam chalybeam, ex qua loco filorum sericorum pendula suspenduntur destinata majoribus horologiorum motibus dirigendis, qui irregulares deprehenduntur, aesti Vocalore chalybis elasticitatem emolliente, frigore hyemis eam indurante. Refractio Atmosphaerae Aereae, quae siderum omnium conspectum altius supra hori Zontem elevat, major est hyeme quam aestate , notante accuratissimo observatore Am
Sed iunt alia adeo subtilia, ut a die & nocte regantur,quod mortales semper latuisset, nisi solertillimi Viri experimenti
tempus accurate signastent ita nonnulla Magnetis phaenomena fuisse comparata, deprehenuit acuti stimus Derbamus in quo pulvere dum me non mediocriter eXercui, manifesto animadvertere mihi contigit, Magneticam do rinam non modo curam diei noctiique, sed cujuslibet horae postulare, quippe perpetuis fere Vicissitudinibus tum magnetis, tum acusque nauticae & inclinatoriae directio subjicitur. A variis ventis, subtilissimas ex diversis regionibus terre
stribus secum particulas afferentibus, quas tellus eX sui S Visceribus affatim eXpirat, alia corporum effecta pendent: Et nonne quotidianis innotuit Observationibus, Vento S eX calidis regionibus amantes calorem advehere)quemadmodum alii, a Boreo demisit polo, ingrato frigore omnia constringunt nisi proinde ventorum habeatur ratio, nUn litam po-
40쪽
terimus eorum corporum recte cognoscere phaenomena in quae aer, Ventique Operantur Uantos non edunt hi e
fectus in humanum corpust quam noxiuS est Boreas Pulmonum aegritudinibu S, Podagrae, Arthritidi, Rheumatismo i quantum non reficit suo grato blandoque calore corpora Auster i Auget Boreas atmosphaerae elasticitatem , quam minuit ZephyrUS. Sunt alia experimenta, quae omnino dessiderant, ut adnotetur altitudo Baro metri, & calor Thermos copii beneficio indicatus, quibus omissis nihil rectum, nihil utile futurum colligitur: Quantum non sudarunt Philosophi in eruenda gravitatis proportione interAerem &AquamΘhusic audias, aquae pondus millies supercisbit, id quod in Aere datur: alium consulas, sexcenties aqua tantum graUior erit: alterum evolvaS, prorsuS diversam ponderi S proportionem indicabit: quid igitur in tanta discordia erit verum y cui potissimum Autori sidendum P quaenam usui nostro cedere poterit proportio) huc usque fere nulla A. O. O. H. nam illae
plerumque negled hae sunt circumstantiae, quae ad accharatam eXperimenti descriptionem quam maXime necessariae erant : praeter Hombergisn enim ViX aliquem Physicorum invenias, qui diligenter consigna Vit, quo tempore, in qua regione, institutum fuerit eXperimentum; quodnam Atmosphaerae pondus indicavit in Tubo Mercurius, aut qUantia S calor regnaverit: Quum Vero Aeris densitas a pluribu S concurrentibus pendeat causis, uti ab Atmosphaerae graVitate, altitudine, calore, Teriae loco ; horum omnium ratio est habenda, qua omissa ViX plus actum fuit, quam si nihil memoriae traditum fuisset. Quanti momenti sit ad calorem, in quo tractantur compora , attendisse , satis superque dexterrimi Petiti ob- 1erVatio probat. Cum enim ex vitulino oculo Crystallinam lentem sustulerat, eam accuratissime eXploratUrUS,
opacam & quasi Glaucomate insectam deprehendit; quae
modo ante, suae adhuc thecae inclusa, penitus pellucida fuerat : Verum calidiori hanc manu tractans, evanuisse Vidit