Tentamina experimentorum naturalium captorum in Academia del Cimento

41쪽

Omnem opacitatem, quae quotiescunque frigoris accessus Concedebatur , redibat, profligata iterum ab eXiguo calore . Adeo discrepantia inter se phaenomena non modo caloris & frigoris vicissitudines in corporis Animalis partibus producunt, sed in quibuscunque fere aliis corpori-hus ; idcirco etiam Physicum monent, ut caloriS rationem in omnibus eXperimentis quam sollicite habeat. Haesitavi nonnunquam, an non conduceret in aliquibus

tentaminibus attendiste ad Lunae phases, ad Solis locum in Ecliptica, ejusque altitudinem supra horiZOntem: quam

constanter enim in hac regione observamus, brumali tempore gelu perse Verare, quamdiu eadem perdurat Lunae phasis; hac mutata, aut mutationi proXima, friguS remittere consuevit 8 Quantam non Vim sua gravitate in universum Oceanum eXercet Luna, cui redia cum imminet, aquas ipsamque terram elevando ad se attrahit, manifestos admodum motus aestuum excitans 8 hoccine proinde sidus quod in integram operatur terram, otiosum erit in

corpUS, quod eXamini subjecimus, atque Terrae pars est PNihil tamen affirmo, ne videar Planetarum influxum in

terrena corpora inUocare, aut reno Vare OpinioneS nonnul

las absurdas, optime ex ScholiS proscriptaS ; aliqua tamen

phaenomena in me suspicionem eXcitarunt, interdum ad haec quoqiae attentionem nostram dirigendam esse.

Quot rerum, & quam sollicita igitur cura est habenda, antequam ad ipsum eXperimentum pergere faS sit, verum haec sacra aliter tradiari non pollunt , si quid elaborare cupiamus, quod semper stabile & verum erit, quod aetatem , doctorum posteritatisque calculum feret: Haec tamen Omillia fere fuerunt ab omnibus, qui Ρhysicae operam naVarunt, quae Vera est ratio fluctuantis admodum Scientiae, & in primis jacentis adhuc incunabulis. Porro in corpore periculum Capturus animo diu prius olvat, quomodo scopum directe potissimum attingeret quomodo ponendum id, quod eXaminabitur, quemadmo-

42쪽

XX ORATIO.

dum dirigenda erunt Instrumenta: primario autem perpendat, quis sit simplicis limus eXperimenti modus. Quo enim hoc minori apparatu tentetur, eo facili US instituetur, eo prosperiores eX spectari poterunt eVentUS, qtlibu S etiam magis confidi poterit; abhorret quasi natUra a pompa, ab Operosis moliminibus, a compositi S methodiS, amat Veritas in-.

Inventa jam methodo, determinatisque, quae in usum vocabUntur, machinis, prudentia adhuc Opta S erit, nam deliberandum, an machinae ab actione aut Virtute quadam eX plorandi corporis turbari nequeant; ut contingeret, si Libra tenerior mobilior e nimio onere gravaretur; quo nec praepondium, nec Verum aequilibrium ostenderet turbatur quoque Libra ab eXaminando corpore; si hoc perquam ignitum Lancibus ex funibus suspensis immittatur , nam igne omnem aquam & humidum ex funibus expellente , corpus ignitum in principio levius fieri apparet, friges adium postea gravius iterum redditur humido aereo se intra poros funium cancellosque recipiente; quod phaenomenon Philosophos Florentinos, acutissimos alioquin &deX terrimos Viro S, decepit, atque in hunc conjecit errorem ; Ut posuerint, igne calefas has chalybeas lamellas minoris ponderis esse quam frigidas erum eX aeneis silis vel catenis suspendantur Lances, utcunque calidissimum his imponatur metallum, idem semper pondus ad stateram immobilem eXhibebit: non secus ac Florentini, alii solertiss- mi Viri, de Philosophia caeteroquin optime meriti, in Scopulum pari ratione impegere, cum Virga S ferrea S magneti priUS applicataS, tum funi S ope eX accurata suspensas Bilance, ponderiS magnam partem amisiste deprehenderunt, quarum tamen gra Vitas manet constans & immutata, modo filo aeneo, humido aeriS non obnoxio, alligentUr. Quemadmodum Libra & ponderandi methodus haeceXempla nobis suppeditavit, ita in aliis cassibus cum diversa in Ut Um Vocabuntur organa, ad ejusmodi minutias omni S diligentia dirigenda est, quod animum attentum, Versatum, sagacissimumque postulat. Post

43쪽

Post totidem maturas deliberationes tandem capi poterit Experimentum: quod fiat lente, attentissimo animo, in

loco quieto, & adeo accurate, ut nullUS nobiS maneat

scrupulus, id subtilius curatiusve fieri potuisse.

Imo quamvis prima fronte non Videatur eXperimentum tot curas desiderare, nihilominus impendendae sunt omnes ; quia enim noS homuncioneS non creaVimVS corpora, eorum fabrica, Viresque noS latent, ignoram VS quantUmmutationis minima circumstantia afferet: Longe majores

errores hujus moniti neglecitus Physicae intulit, quam credi posset, nec ma Ximi Viri sibi satis caVerunt, quorum nominibus ut parcam, jubet humanitas, & reverentia eorum debita meritis; errare humanum est, atque ignoscendu S eo CitiUS error, quo reS magis intricatae, obscurie, dissicilesque fuerint. Juvat tamen ostendisse quanta discrepantia intem cedat inter Experimentum utcunque factum, & id, quod cum omni sollicitudine instituitur. Nota apud omnes & pervulgata res est hac tempestate tubum Torricellianum mercurio impletum, atque ab aere Crassori purgatum, ut Vulgo ruditer fieri solet, in tenebricoso concussum loco lucem de se spargere, supremae fluidi superficiei inhaerentem, pulcram, jucundam, ei sin i-lem, qUam Luna plena Terrae reddit: quod inventum aequo jure adscribendum Geometrarum hujus temporis

principi 'anni Bernouillio , quam illustri Pitcardo. Quid

autem contingit cum eundem tubum implex eris mer-cUrio , ab omni aere priuS purgato , curando ne minima aeris particula inter fornicem canalis supremam & nydrargyri superficiem supers es maneat P hunc concute, in quas Clinque Undulationes agita, ne minimam scintillam eX-ire VidebiS, opacissimumque Corpus tantiam in Vase, per se non lucente, undulat. Quam discrepan S a priori tentamine phaenomenon) luce privatur mercurius, accuratissime impleto tubo; lucem de se spargit Mercurius tubo ruditer impleto.

44쪽

XXII ORATIO.

Sed magis stupendum phaenomenon exhibebit idem tubus, sellicite omnique industria impletus eodem fluido ;quamcunque enim longitudinem habuerit, imo etiamsi sex pedum, perpendiculariter erediUS, vasculoque excipienti parte sua inferiori & aperta leniter impositus, continebit hydrargyrum omne, quod illa sit continuam cum ipso columnam componit, non priUS deserentem clausam superius fornicem , quam concussonibUS aliquot cum Vitro communicatis, & tum modo iblitam altitudinem cum ea, quam Uulgare Baroicopium servat, acquirit: Verum si rudiori methodo mercuriuS tubo instas S, fuerit, sinu lac invertatur,

descendit fluidum, ad viginti novem polliceS plerumque hic Terrarum suspensum, sed nequaquam, uti prius fornici adhaeret. Quantum igitur non disterunt tentamina cum omni solicitudine , aut levi manu instituta 8 sexcenta similia proferre possem, Verum patientia. 'estra A O: O H abuterer: satis eX tam pauciS liquet, nunquam festinanti animo, nunquam perfunctorie capiendum ullum in corpore periculum : profecto saepe Vehementer doleo, Viros, laudabili instru flos diligentia in elegantibus ornatiique componendiS voluminibus, tam parum sibi constitisse in perficiend1s e perimentis, & tam levi brachio ea peregis te, ac mendose descripsiste, quae tamen basiiS totius operis exist unt: ita sibi non tantum imposuerUnt, sed quoqUe alii S, eorum opera utentibus. QUO t& quam clari non ablati sunt Britannico experimento Philosophi, quo elasticitas metallorum, subet is, lanae & Vesicae ab aere atmosphaerico pendere ostendebatur, cum in Vac Uo haec corpora elasticitate spoliari audacter asierebatur: sed turpissinum hoc commentum agitavit

merito Hahksbejus , Vir deXteritate nulli secundus, qui tib ejusmodi ibrilibus Physicam purgaVit, Vere probanS a C-

rem nihil ad eorum corporum Vim eXpansi tam adferre

Pari modo Eruditos in similes conjecit errores rudiss-mum Montanarii Observatum , misturam ex Plumbo &Stanno compositam e sicere molem Plumbo specifice graviorem , quod si Verum foret, actum jam est et de

45쪽

ORATIO. XXIII

Archmedeo invento, quo Aurifabri furtum , Aurum &Argentum pro regiS Hieronis corona miscentis, detexit: sed quoque reclamat frequentissima a diligentioribus captaeXperientia.

Νec minus a veritate abduXisset Hombergianum experimentUm, coram eXpertissimis observatoribus Gallicis institutum repetitumque, quo Lucem per tu hum Aere V Chium transmissam oblique in vitrum atque atmosphaeram non alia deferri via adserebatur, quam si tubus Aere impletus fuisset, nisi acutissimi atque dexterrimi Britanni accuratioribus periculis ostendissent, Lucem revera refringi eXe-Undo ex vacuo in Aorem obliquo tramite, quem ad modum Astronomi unanimi consensu sydera propter atmosphaer32 aereae refringentem Vim, altius conspici quam par erat, demonstrant. 'Utinam unanimi opera solertissimi hujus aetatis viri Physicam ab ejusmodi erroribus liberare in animum inducerenti Utinam omnia tentamina, negligentiuS quondam ab aliis instituta, iterum ad incudem vocarenti tum tandem vera nanciiceremur data & inconcussa sun clamina, quibus superstrui scientia posset. Praeiverunt acutissimi, sub auspiciis magni ducis Hetruriae, Florentini, eidem Viae institit illustrissimus Byleus , cujus candor nunquam in ii-spicionem incidit; Prpriverunt Hugenius , HauksbejuS, Desquillierius , Newto us , 's GraCoandius , Der hamlis, Halesus, Polenus, qui industria , subtilitate & accuratione superaUerunt omnes, quorum tentaminibus tuto considere licet. Sed in viam redeamus: Factum jam est Experimentum,& cum instituebatur, ad omnia pharnomena sollicite attendimus , cuncta annotaVimVS, quae in sensi S incurrerunt, id tamen nondum sufficit, nec acquiescendum: repetendum est tentamen , imo conducit aliquoties institui se :qUIam enim prima Vice capitur, non, aut saltem rarissime

omnia phaenomena observari possimi: quia qupedam non

46쪽

praevisa contingunt, ii Iec clarius repetito periculo intelliguntur, tum quippe didicit animia S ad qUaenam attendendum sit. Si reiteratus priori respondeat e Ventus, Certiores sumus tentamen rite fuisse fassum , neque errorem irrepsisse : Exemplum prudentissimi Newtoni imitari oportet , qui GraVium delapsum per Aerem , aliaque resistentia fluida e Xaminaturus una cum praestantissimis observatoribus, aliquoties diversae molis & densitatis corpora ex altissimo Londinensi templo dimisit, ut si in uno experi mento non satis diligens fadia fuistet observatio, alterum

veritatem melius os cnderet. Ρraeterea geminando eXamina, deXteriores ex adimus; nam quotquot sum US, Utcunque periti, qUOtiescunque primum cum corpore incognito e X plorabimuS periculum ,

semper aliquantum rudes & imperiti sumus. Id circo etiam magnus Cost intis in praeceptis Astronomici S , quae dedit Varino, des Ho es , si Glos , petituris Goream, in qua observarent sydera , inseruit, ut die , qui praecederet

aliquod insigne in caelo phaenomen in , in ObserVatorio eadem hora se accingerent Omnibus peragendiS, atque Observationein quasi instituerent, ita visuri , an aliquid Instrumentis deest et, atque proniti OreS e Vaderent ad contemplandum stato sequentis diei tempore phaenomenon. Hoc modo acquisi VimVS primum , Uti Geometrae VO-cant, datum; cui utcunque sollicite capto & repetito considendum tamen non semper erit, priusquam diversa methodo in eundem scopum eXperimentum in hoc ipso corpore i adium sit: si eadem excitentur phaenomena, tum demum certissimi evasimus primam Observationem recte

fuiste institutam , nec reS circumstante S no S decepisse, Esi hoc adeo necessarium, ut sati S inculcari nequeat, est enim tam angustis intelle dius humanu S inclusus cancellis, ut in rebus compositis intricatisque distinguere cundia ne queat, his uno tantum modo eXplorati S; sed iis se altera ob vertentibus facie, in conssedium prodeunt, qu3e prius latebant, sensus fugiebant, aut Obscure te Viterque eos afficiebant. . Est

47쪽

Est profecto res admodum miranda Veritas; quia dari

novimus, eam sollicito quaerimus labore, inVenimus autem raro; inventa cum sit, pulcritudine sua tantopere placet, ut stupefactos teneat animos, & amore in ipsius amplexus ruamus : idcirco perpetuo in omnibUS rebus allicimur, incitamur ad eam investigandam, nec sudore, nec labore deterremur a proposito: non tamen Veritatem invenisse sufficit, quippe quid & qualis sit, penitus pernoscendum est: Virgo est, sed velamentis investita, haec tollenda sunt, nuda inspicienda est, propius eXaminanda, ne quid mentis nostrae aciem subterfugiat: In rerum naturalium scientia

tantum modo eXperimentorum ope Velamenta auferuntur:

eorum id,quod prima fit methodo,pallam adimit: quod altera via instituitur, aliaque conspicienda praebet phaenomena, tollit stolam ; si & tertio fiat periculum modo, eXuitur indusium: ita tandem nuda restat Veritas, quae sceptrum sulgentissima luce splendens Vibrat, quo omnia, Utcunque Oh- 1 cura, atraque antea obducta caligine, illustrat, tum rerum pulcritudinem, simplicitatem, ordinem, fabricam clariss- me intueri datur. Verum mortales nimium festinare plerumque solemus, Veritatem jam nobiS penituS patere opinamur, cujus ritimum Velamentum d tantaXat remoVimus . interdum forma, variiS fulgentibus coloribus, ac splendore residui amictus eXcaecati,ab ulteriori reliquorum cuncta adhuc velantium integumentorum investigatione desistimus; interdum indusii tenerior teXtura hebetioreS oculos effugit, nudamque jam veritatem dari, quae tecta adhuc est, Opinamur Est hic in scientiiS magnorum errorum promUS condus: Omnia, quae Veritatem circumdant, quaerenda deponendaque lunt vestimenta, quae Ut UaritS corpuS Cingunt, contegunt atque eXOrnant modi S, ita quoque diversis viis solvenda eXuendaque rursuS sunt.

Utinam hanc regulam animo praesentem stitissent Philosophorum elapsi seculi principes, consideraturi &rporum motorum Vires, & percussionem Mollium atque Elasticorum in sese mutuo ruentium t observassent enim virium

48쪽

εorporibus moti S insidentium copiam non esse in ratione composita ex mole & celeritate, qua feruntur; veluti ex Experimentis Mariottianis Conclusum fuit: Uerum Vires filiis, simplicioribus eXplorando modis, animadvertissent duplicem in prioribu S errorem, at liae Veram earum proportionem componi eX massarum simplici ratione & velocitatum quadratiS. Ita quoque Netatenus in paucis primo captiS eXperimentis conspiciens Lucem in se colores omne S comprehendere, non iis acquiescendum esse judicavit, sed variis pluribusque modis Lucem agitavit, quo certior fieret, an omnia tentamina conspirarent: his ad amussim consentientibus, tandem eam condidit doctrinam , quae paradOXOe 'entu omnium eruditorum animo S percellit.

Magnus B leus, quo in EXperimentali Philosophia peritior tanquam nemo fuit, eXaminaturii S relationem, quae inter aerem & flammam intercedit, periculum cepit in pulvere pyrio, qui omnium celerrime & facillime ignem concipit in aperto aere, hunc Vacuo inclusit suo, deinde accendit, visurus an eXploderetur, cumque id una methodo non fie-hat, non acquievit Philosophus, sed diversistimis modis ignem applicuit, nunc Solis radios ope Vitri cgustici, nunc ope Speculi concavi reflectentis, dirigendo in pauca &separata hujus put Veris grana, nunc in cumulum: postea injecit grana ferro candenti in vacuo simul posito: nunc scintillas ope silicis in chalybem adacti demisit: nunc UaS Vitre-Um c Um nitrato pulUere, aere Vacuum, prunis ardentibu Simposuit: Et dum his diversis viis examen instituit, etiam admodum inter se discrepantes deprehendit estein US; cum ope unius methodi pulvis tantum liquescebat, fumum erustans : ope alterius, Sulphur modo combustuin latiorem Flammam alebat; ope alterius, accensito a grano ad granum fiebat, iterum modo explosio dabatur cum crepitU. Quano iveria igitur phaenomena idem corpus non spe-dfanda praebet variis methodis eXaminatum P nonne turpiter

errasset, qui memorati pulveris phaenomena descripturus,

49쪽

eum in vacuo tantum ope speculi ustorii accendens, statuisset, ipsum duntaXat a grano ad granum incendi posse abscque aliis phaenomenis; & ideo de ejus causa valde insit lasset, multisque mirum in modum contortis ratiociniis antimum veXasset. Religio igitur Physicis sit, unum tantummodo in corpore eXplorando instituere periculum i & quotiescunque ejusmodi nobis obtruditur, ne multo plus fidamus, quam si actum non fuisset. Ita comparatum est in Ρhysica EXperimentali; sed an aliter in illa parte Scientiae, quae Astronomia audit 8 nonne diversis usus es: viis Casmnus, ut parallaXin MartiS, atque eX ea illam, quae Soli competit, erueret, idque tantum, ut si hac methodo non satis Lucis feneraretur, alia meliuS fieret Voti compOS, aut eX conspirantibus veluti iustragiiS, Ope Variorum modorum collectis, certior fieret se Veritatem attigisse. 'Proderit etiam nonnulla experimenta diversS anni cepisse temporibus, coelo tam humido quam sereno, spirantibusque eY Variis coeli partibUS Venti S, quorum annales fideliter custoditi non raro discrepantes valdequam inter se effectus praebebunt. Insuper tam accurate instituta, totiesque repetita, &memoriae mandata tentamina eXtemplo patefaciunt, digitoque quasi demonstrant esse filum Variorum causaS, quae secus in aeternum sepultar mansistent. Religiose observando hoc, quod apud animum firmiter decreveram, propositum, didici sepius maXima perfusus Voluptate, quam diversa phaenomena eXhibeant eadem corpora Hyeme aut bEstate, Vere aut Autumno, regnante siccissimo sorea, vel amante humenti Austro atque Una deteXi, qUamobrem quaedam tentamina a Philosophis infida appellantur, quorum nunc insperati periculosique effectus propter ingentes impetus & eXplosioneS , qu ict aliis temporibus silent, inertesque sunt, nec alia phaenomena edunt,

quam si lapidem quiescenti lapidi tantum imposueris, vel

aquam aquae astuderis.

' Vide Elemens de l'Astronomie de Castini.

50쪽

Experimentum Volo, quod effervescens recentissimum oleum Vitrioli cum aethereo Therebinthinae oleo, lana eX-cepto, eXhibet, quod saepe eXploditur ingenti cum impetu, fumo, calore, flamma, fragore: eadem Vetustiora sibi permixta fluida hyeme, aut coelo humidiori fervent, aut non majoreS motu S edunt, quam si oleo puro alterum aD fudisseS. Olim explorandum duXi, an Atmosphaericu S aQr per cineres clavellatos in recipienS evacuatum transmissus, idem pondus, quod modo ante habuerat, retineret; factum est periculum, neque in gravitate dabatur discrimen: repetitum fuit cum pari eventu; imo & sequenti anno nihil aliud ostendit: sed coelo sicco, sereno, aestivo capta haeC erant; an igitur concludere mihi non licebat semper idem datum iriὸ vix ab animo impetrabam meo, quin hanc, ut mihi tum videbatur, legitimam inferrem sequelam; nec dubito, quin uniuscujusque ardentior animus, novoque hoc in tento sibi gratulans iciem conclusisset: quippe saepissime evenit, Ut ingeniosos homines inventionis calor decipiat, quaeque Oz- currant dissicultates, non intento satis animo prospiciant, monente judicioso Viro Hamelio, quamobrem hujus moniti memor, Hyeme, quando Aer torperet frigore; & Vere

cum humido abundaret, repetendum ratUS eXamen, qUantam non observavi disterentiam ) aliquando dimidium Aeris per salsos cineres transmissi pondus aequilibrium cum atmosphaera agebat: interdum parS gravitatiS 3tia, 4ta, minomve ex aere tollebatur, prout ille copiosiori humido scatebat. Monstrabant tam varii eventus,quo modo frigidus humor perAtmosphaeram distributus, aeris elasticitatem imminuat, quae in pristinum vigorem instauratur, eXpulso Omni hu

Videtur haec nostra regula religiose observanda, quotiescunque corporum Virtutem et effricam indagare in animum induximus; sunt enim haec ita comparata, ut hoc anni tempore ValidaS eXserant Vires, atque omnia avidissime ad se attrahendo, avarissimum Pygmalionem imitentur: alio autem