Isaaci Vossii Variarum observationum liber

21쪽

ROMAE VLTRRIS. 'Sed ec ex tribuum mimero facile aliquis coli igat quanta olim fuerit Roma , si ustanas cum illis componamus tribu

bus quae in agris, id est in suburbiis, habitarent. Sub regibus& postea quamdiu Romana stetit Respublica, nunquam

plures quam quatuor tribus fuere urbanae, quae Romae, quatenus septem continetur montibus, fixum haberent do micilium. At vero in agro suburbano primo quidem x v I,

dein XXI, mox XX v I Mein pS XX xv,laudem etiam post

bellum Marsicum quadraginta quinque numeratae sueretribus. Tot & etiam plures fuisse, licet ex antiquis satis colligere possimus monumentis propter antiqui tamen nu. meri religionem, non plures quam triginta quinque dicebantur. Quamdiu vero hic numerus subuitit, usque G tempora Sullana, omnes istas tribus Romae habitasse certis confici

potest testim6niis; neque obest quod easdem per totam Italiam dispersas postmodum fuisse constet. Sub Regibus nempe quando ager Romanus nusquam ultra decimum octa Vum a foro Romano extendebatur lapidem, iste nihilomi nus sitissiciebat ager alendis tam Iusticis quam urbanis tribubus. Aucta deinceps republica Romana, cum ex victis aut dediticiis Italiae populis innumeri civitate donarentur, cxeseeretque non ura merus tantum, sed & amplitudo &striRentia tri um, nec alendae tatim multitudini Roma uelis hsemel ut ager ; necesium fuit ut victarum gentium hi aut toti, ave ex parte, victoribus eederent. Suadente

itaque utilitate diuisi inter victores frumere agri, aeratque adaugia in civi Vm Romahgm pex Iribus fuere dispers, misi Roma novis colonis, qui agrorum curam haberent, ct simul illos, qui in provinciis xmansissenti s quid forsan

rerum pDVarum molirentur) comprimerent. Hac ratione

factum est ut tribus quae antea Am* erant, divisae fueritat,

ct partim Romae agitarent, partim vero per provincias dispergerentur. inamvis autem ip provinciis plurimum versiarcnxur, prae*ipsit tamen etiam Romae sitos habebant lares, ad quos . mmiuoruta itempore reverteban(Rr, Haec C cum

22쪽

xo D B M A O 'I I T u D r N Ecum multis scriptorum testimoniis vera me cognoscamus, non est ut dubitemus, quin Romae omnes quas diximus tribus, praecipuam suam habuerint sedem, & cum in pro vinciis, coloniis & municipiis, tribuum nomina ct statim nes fuisse dicuntur, id ea qua monuimm ratione me accipiendum. C A P. III

siualia fuerint moenia antequam a S lia , rit putius ab Augusto Caesare ampliarentur.

et T haec quae descripsimus, ita quoque antiquiora moenia non totam ambiisse urbem, sed a parte Hetruriae Tiberim loco muri fuisse habitum, preteret multos alios non uno in loco testatur Dionysius Halicarnasiensis. Idem lib. VIII. anno urbis conditae CCXCI. scribit istoc tempore muros urbis Romae non fuista majores moenibus Atheniensium. Constat vero illa suisse stadionini CL x x X. aut circiter. Ad itineris di urni longitudinem porrecta fuisse testatur Aristides in Pana. thenaica. Iter vero unius diei licet non eadem semper a cipiatur ratione, quippe si per multos dies continuandum, Q iter, s si seu mansiones viginti ut plurimum pinu um absolvvnxur millibus, sed si unius diei iter seorsim sp etes, musto patet latius. Itaque Strabo itineri diurno u dia adsignat ducenta & quinquaginta aliquando etiam plura quam trecenta. Procopius cum decem & ducentis id componit stadius. Sed vero Graeci amiquiores, ut Hero dotus in Melpomene & Dicaearchus recomplures alii itine. re diurno terrestri ducenta tribuunt stadia , quae viginti quinque passuum conficiunt millia. Qui Syraeularum incenibus aequalem faciunt ambitum Athenarum, consenti- quippe Siliis CL x xx. stadiorum tribuitur ambitu Habem

23쪽

x M A VETERIS. DHabemus itaque antiqui muri Romani longitudinei porrectam ad millia x x II. & passius quingentos, aut etiam millia x x I v, si stadia septem cum semisse, cum singulis componamus passuum millibus. Sed & hoc quoque patet muros a Sulla de postea ab Augusto ampliatos sex millibus &passibus DCCL xv , aut si alterum sequamur calculum

octo millibus & passibus CC Lxv productiores fuisse istis

antiquiS.

Unde incoeperit& ubi desierit anciquus iste murus, multis dictu admodum videbitur difficile. Cum ne eorum quidem moeniorum quae construxit Augustus, quaeque describit Plinius, ullae hac tempestate supersint reliquiae; nemini mirum videri debet, si prisci istius muri nulla hoc tempore compareant vestigia, praesertim cum fila quoque aetate illa inventu dissicilia fuisse testetur praedictus Halica nassensis. Patrum hicjuvant scriptores antiqui, equorum silentio satis manifestum veteres Romanos stante libertate& durante Republica non magnam murorum gessisse curam, confisos potius virtute re multitudine civium. Crebra quidem prolati pomaerii occurrit mentio, sed nihil hoc ad muros, cum conster non tantum post reges exactos, sed jam quoque antea, crescente civitate crevisse quoque moenia extra pomoerium, quod septem montium ambitu etiam cum amplissimum effer terminstatur,

Sed vero omnis dubitatio & dissicultas cessabit, si Dionysium Halicarnasseum & Plinium sequamur, & veteris istius muri initium promoveamus ad decimum vice Ostiensis iapidem, unde demum ad CLXXX stadia procurrebat ad Anienem, aequali semper intervallo a milliario distans

aureta Non ulterius procedebat murus tempore Reip. exstruinis. Spatium enim quod Anienem & Tiberim interjacet sine moenibus fuisse tempore Hanniballis & postea,

sonstat ex historia. .Alterum vero confirmat Pompeius

Festus Puuia saxa esse ad portam quae sit securumaeum Tiberim, Fabi- Fiator. Quem locum putat Labeo dici, ubi fuerit

24쪽

ix DE MAGNITUDINE Ficava, etia Ostiensi, ad lapidem undecimum. Neque enim proba videtur lectio vulgata.Verum multo magis ipsum hoc confirmat intervallum, si enim murum hunc ab initio unia

decimi lapidis sive a Ficana , ut habet Festus persequaris usque ad Anienem, habebis stadia CL xxx seu tot quot

diximus pass millia. Quod si isti longitudini adjicias id

quod Augustus huic muro addidit, producendo eum ab Aniene iterum ad Tiberim, invenies reliqua quae supersentocho passitum millia. Supra enim Fidenas & Crustumerium excurrebant moenia Augustea. At vero prius aperta erat via ad Campum Martium , nulloque praecingebatur muro. Propos ierat quidem Caesar obstruere hunc hiatum, sed Augustus demum perfecit. Clarum hinc sit quanto spatio moenia urbis ampliare Voluerit Nero Caesar, cum in animo habuit ea Hostiam usque producere. Cum enim ad Ficanam murus iste iam antiquitus fuerit promotus, facile colligere possimus illum non magnam admodum rem praestiturum suisse, si quod voluit perfecisset, ct veteres muros

Ostiam usque continuasset. Verum si ea tantum parte non autem circumcirca murus suisset ampliatus, convenientem non habuisset circinationem, ut mirum non sit praetermissium fuisse opus. Sed neque hoc mirum cuiquam debet videri, quod jam sub Regibus & mox postea tanta fuerint

Urbis & moeniorum incrementa Ostiam Versus, parum tamen crescente urbe ab ea parte qua Anio fluit. Non tantum propter utilitatem ex vucinia maris ut plerunque fieri soler,

sed & ratione situs id contigisse, quia nempe planior &aedificationi aptior sit ista agri Romani portio, docent nos Festi schedae, Posticum Palatia dicta est ea regio urbis quam , Romulus obversam posuit, ea parte, in qua plurimum erat agri Romaia ad mare versus , qua mollissime adibatur urbs : cum Etruscorum agrum a Romano Tiberis disclud ret, caeter vicime civitates collis aliquot haberent oppositos,

Perpream vulgo legitur Pectuscum Palatii, & alieno pro ius uti multae alia inurtum loco, M. aruspicibus nempe

26쪽

inditum nomen, qui cum cardinem Vocarent eam lineam quae decumanum ad angulos secaret rectos, posticam dixere istam cardinis partem, quae a centro designationis meridiem spectaret. Posticum itaque Palatii seu postica linea ea eru, quae a foro Romano Ostiam versus tendit.

magnitudini adversari videntur

Omoerium vel ipse attestante vocabulo extra muros & solis Palatini montis radicibus terminatum primitus fuisse uno consensu sarentur pleriquet

Prolatum deinceps fuisse a Regibus & praecipue Servio Tullio & hoc quoque constat. Ampliatis ab illo & ab aliis

postmodum moenibus, pomoerium Jam non tantum extra

sed etiam intra minios fuisse & hoc quoque plerique testantur scriptores. Ex iisdem quoque clarum pomoerii reminos nunquam excessisse septem colles: siquidem constat ne Aventinum quidem usque ad tempora Claudii Caesaris in tra pomoerium fuisse. Religione prohibitos ne produceretur pomaerium scribit Dionysius Halicarnassensis. Nempe vetabant augures, pontifices & reliqui sacerdotes, quorum intererat ut multa aedificiis vacua in media urbe & Palatino Vicina relinquerentur loca, apta captandis auguriis, lustrandis agris & circumeundis muris, exhibendis ludis & specta. culis , aedificandis circis, unde non modicum redundabat emolumentum. Dicitur quidem Sulla protulisse pomoerium, ideoque auxisse pontificum & augurum collegium; sed tamen jus antiqui pomoerii mansisse Vel ex eo colligas, quodne Aventinus quidem collis ejus aetate intra pomoerium fuerit receptus, ct quod exteriores muri quos descripsimus

27쪽

R o M AE, TE TERIS. Is ita aedificiis fuerint obruti, ut nullum omnino ibi pomae- rivin fuisse videatur, Hinc satis ut puto clare conficias, Pontificum & augurum, quorum in potestate erat teri ni- nos ponere, praevaluisse autoritatem, idque obtinuisse, ut Roma non moeniorum laxitate, sed pomoerii finibus terminaretur, & ut D quid extra pomoerium &septem esset colles suburbiis accenseretur. Si sic statuamus, cinabunt omnes fere controversiae, quae complures doctos & antiquitatis studiosos hactenus exercuerunt Viros, cum Vix quidquam in veterum occurrad scriptorum libris, Dod non facile hac ratione intelliga , ando itaque urbem septem circumscribi & contineri collibus scribunt veteres, hoc de pomoerio, id est, praecipua ejus intelligendum est parte: utpote quae Palatium Matria comprenderet nobilium. Ut vero ait Ovidius Iovis describens regiam ad exemplum civitatis Romanae. Plebs habitat disersa sic utati quoque quidquilexia a pomoerium

esset, extra urbem esse credebatur, nulla habitae moeniorum

ratione quae inconspaeua erant & ipsis aedificiis depressi a. Inde est quod Aristides in Orat. de laudibus Romε, ne . digna quidem ea existimaverit quorum faceret mentionem& neget Romam alia habuissemaenia , quam Euphratem Phasin & caeteros Romani imperii terminos. A populo &plebe Romana ct inseper ab infinita gentium multitudine habitabatur quidquid esset extra pomoerium. Ibi vivebant omnes orbis Romani populi vicatim dissi, ut idem habet Aristides, ibi totae nationes simul & consertim habitabant, chppadocum, Scytharum, Ponticorum, & aliaraam complures,ut apud Galenum loquiiur Polemo. In Transtiberum

suburbio agebant Iudaei & Agyptii. Alibi Calli, Germann

Daci & Britanni, denique longe maxima urbis Pars erant exteri ut testatur Seneca , muudi faece repleta ut Lucanus. Innumerae quoque erant ibi nobilium villae quae tu men liori intra moenia ineat, suburbana nihilominus aec .

bantur.

28쪽

16 DR M A N 1 T u D 1 N RAmpliandum tamen hoc in loco iudicium, ut rem to stam conficiamus. Nam si hic subsistamus quid sentiemus de Plinio, qui cum omnium qu quot fuere urbium longei maximam faciat Romam, utpote cui tribuat ambitum ma jorem L x X. passi. millibus, terminari tamen eam ab oriente

affirmat aggere Tarquinii Superbi sito inter portam C lli nam & Eiquis inam, ideoque vix duobus passi millibus di ' stantem a inedia Roma 8 Quid item dicemus de Dionysio Halicarnasseo, cum scribit post Reges non ampliatum fuissse Pomoerium, religione non permittente, cum tamen idem anno Urbis C C X C I. moenia Romae sequasse aut etiam su perasse assirmet muros Athenarum , aut Syracusarum FAdeone sui existememus oblitos fuisse utrosque scriptores, ut nescirent quid scriberent Vulgus tamen antiquariorum sic censent. Sed nos scimus errare eos quam plurimum, cum antiquae urbis mensuram eN hodiernis conantur colli

gere reliquiis, & Aggerem Tarquinii, quem hoc in loco

memorat Plinius, tam Vicinum Aureo fuisse contendunt

miliari, ut non nisi duobus ab eo passuum abfuerit milli hus, cum decem minimum abfuisse ex ipso possit confici Plinio. Quaerat aliquis, an ergo Tarquinii tempore tan ta jam fuerit Roma, ut agger iste adeoque ipsa urbis portae ct muri civitatis totis decem pasi millibus a medio remoti esse potuerint foro amvis ex eo quem adduximus Dionysii loco haud obscure cognoscamus non defuisse olim

inter Romanos qui sic crederent, Sc praesertim inter sacer dotes & augures, quorum intererat rebus & operibus suis religionis ergo majorem quam par sit adscribere vetustatem; licet etiam necesse sit jam tum quoque magnam admodum fuista Romam, utpote in qua centum & triginra civium numerarentur milliae; vix Lamen mihi persuaserim aggerem

istum Tarquinii, quando primum fuit exstructus, pluribus quam quatuor millibus a primo remotum fuisse Milliario Sed quo-do inde ad decimum migravit lapidem p Rei pondeat pro me Livius, qui de pomoerio agens lib. primo sc

29쪽

R o M V E T E R I S. 1 sic scribit; in urbis incremento , semper quantum n nia processura erant, tantum termini consecrati proferelantur. Cum vero agger iste Tarquinii medius esset Cos linam inter &Esquilinam portas, necesium quoque fuit, ut prolatis moronibus & portis urbis, simul quoque medius produceretur agger seu muruS. Dixeri S hac ratione non eundem fore aggerem. Quidni P proesertim si ex iisdem reaedificatus Q erit lapidibus ; ut plerunque fieri soleta Licet vero id non sit, nihil tamen obest, cum ex augurum & pontificum arbitrio nomina imponerentur, & solenne omnibus semper se culis & locis fuerit, ut si quando porIae & moenia promoventur & ampliantur, antiqua ut plurimum serventur nomina. Si exempla petas, & illa quoque accipe. Lucum Camoenarum & Antrum Egeriae , quod Numa solebat ste quentare, quamviS VeruS eorum hoc tempore ignoretur si tus, illud tamen constat haud longe extrae portam fuisse Capenam, quae tunc admodum mediae urbi erat Vicina. Crescente deinceps sub Consulibus civitate & promotis ad decimum lapidem moenibus & portis urbis, simul quoque mi gravit fons & Antrum Egeriae re Camoenarum Silva ad decimum quintum lapidem. Ariciam quippe omnia haec fuere translata ad Nemus Dianae, quod quam latissime patebat, adeo ut finitimum esset moenibus & extremis Romae sub urbiis. . Manium Egerium primum e Romanis sacerdotibus tractum hunc Nemorensem Dianae consecrasse constat e Festo. Sed vero Cato Originum II. Vocat hunc Baebium Egerivim Verba eius haec sunt apud Priseianum, lih. iv. Lucum Dianium in nemore Aricino Egerio Baebius Tusculanus dedicavit dictator Latinus. Pari ratione cum multa alia veteris Pomoerii loca, tum quoque Lacus Iuturnae & Clivus Virbii una cum urbis moenibus fuere prolata. Clivus Virbii erat prius ad quartum lapidem vicinus Esquiliis vico Patritio & Aggeri antiquo, quae praecipue loca a tenuiori S conditionis hominibus aut etiam a mendicis tenebantur. Iste

Virbii clivus & ipse quoque ad colles migraVit Aricinori

30쪽

i8 DE MAGNITUDINE& factus est statio mendicorum, Iudaicorum praecipue Iudaeis quippe sacerdotes Luci Nemorensis totum locarant Aricinum saltum, unde Iuvenalis & ipsam quoque silvam ejectis Camoenis dicit mendicare. Notanda Vero ad hunc Iuvenalis locum verba veteris Scholiastae; in via Appia ad portam Capenam, id es ad Camaenas. Madidam ideo, quia

supra eam aquae uectus es, quem nunc ane aut Arcum sit Iautem. Primum enim ussique ibidem fuerunt portae, quae porta Capena vocalatur Nempe eo, quo iste interpres scribebat tempore, porta Capena ad illum redierat locum, quo sub primis fuerat regibus, quoque nunc fere visitur. At vero tempore Iuvenalis dicit portam istam Vicinam fuisse Ariciae & Luco Camoenarum ad decimum ab urbe remotam lapidem, ut ostendimus, quemadmodum & caeterae urbis portae, quae postmodum diminuta Roma esse desie runt, ita ut sex Vel septem in unam coaluerint. Quin &lius addo, crescente perpetuo pomoerio & moeniorum amplitudine & ipsos quoque crevisse montes & quam latissime finium suorum protulisse terminOS.. Semper quidem augures & sacrorum antistites Voluerunt ut universa Roma septem contineretur montibuS; sed redundante ei vium & incolarum copiae, cum pauci isti colles tantam non caperent multitudinem, primo quidem exaedificata sint to tae ea planities, quae ultra AVentinum Ostiam Versus jacet.

Mox deinceps agri qui longius a flumine absunt & crebris urgunt collibus & illi quoque inhabitari coeperunt, &urbi cesserunt. Mansit nihilominus antiquae religionis mos, ut Roma non nisi a septem comprehendi diceretur montibus: singulis quippe montibus augures & Sacerdotes complures adjecere colles, qui Velut appendices iisdem

accederent; ita ut uno eodemque omneS censerentur notamineia Esquilino itaque monti addiderunt Cispium & Oppium montes, qui utrique complureS continebant colles.

Idem Coelio, Quirinali & alliis contigit montibus, ut facile aliquis ex sacris Argeorum colligat libris, quorum frag-

.menta