Vocabularium architecturae aedificatoriae

21쪽

ARCHITECTuRAE EDIFICATOR LE. . γALahair , orum . Qvj albarium inducunt . Leg. 2. Cod. Theodos de excus. artis Imbiancatore .

ALAINi , Orum. Vide Dealbatores .

A1rhaa. Ubi sacrificium peragitur. Ab altitudine nuncupatur . Altaria vocabant Veteres, quae Diis Superis Q-lum exigebantur, aras, quae tam Superis , quam in sinis. Causa, , quamobrem conspicuo excelsisque in loco erigerentur altaria, tres affert Sophoclis Scholiastes. Primum, quia altissimo Deo altis in locis est offerendumo . Iterum , ut Dii e coelo propinquius exaudirent offerentium & seplicantium vota. Postremo, quoniam in sublimi posita profanationi minus erant obnoxia . De altari in templo Hierosislymitano apud Hebraeos , item i de ritibus dicandi apud nos, sacrandi, denudandi, velandi, abluendique altaria, vide Ilo annum , & Macros Fratres. Vide Ara . A1vEOLATus , a, una . Quod est ad modum alvei excavatum . Utr. l. S. ἶ. S iobsis alveolatur.

ALVaus . Quadratum stylobatae spatium , undique praecinctum coronide . Cavo, L ito, Hono, Fondo , S uaesto.

Item in balneis locus, & quasi sossa , & piscinula , per

quam aqua defluit. Quin etiam Vas amplum , ubi lavabant . Bagno . In aquaeductibus Vero receptorium ex majore rivo , vel emissari O. Vit r. I. I. IO. ALYprastiuM . Locus ubi Pallastritae toti ungebantur . Item

ubi Alyptae , servi balneares , lotos ungebant, ex quo momen Alypterii ex Graeco. Eorumdem balnearium servorum instrumenta erant gutti , lintea, ampullae, te liculae , spongiae , strigiles . AMao, onis . Editior in templo locus , & populo conspicuus , ubi sacri oratores verba faciebant. Ibidem indicebantur Ecclesiasticae sanistiones , & Diaconus Evangelium legere , & Paschale Preconium decantare erat solitus; Epistolae etiam , Lectiones, & Evangelia in sacris Liturgiis inde legebantur . Prudentius Peusteph. Ηγων. ii. de S. Hyppolito . Home

22쪽

V o CA Bu LARIUM Fronte sub adfersa gradibus sublime tribunal

Tollitur , Antistes praedicat unde Deum. AMBRICSs . Tegulae , quae in tectis collocantur a sieribus transversie . Festus. Planelle . Ausu LACRUM . Pars aedium , pomarii &c. ad ambulandum idonea , Loggia , Ga Ileria , Viale . AMavLATIO , Onis . Non actus solum , sed etiam locus ambulandi . Vit r. l. 3. 9. Circa theatrum sunt porticui, ambulationes . Ambulatio autem vel est aperta , & Latinis dicitur ambulatio siubdialis , Graecis Hypetra , vel est parietibus Sc fornicibus cones usa , & Latinis appellatur ambulatio te Ra , Graecis Hypogaea , id est sub erranea . Ambulationes Romanorum porticus Crant intc x sit vestres arbores & platanones, cum adjectis per c cria bintervalla stationibus ad quiescendum . Ut de Cuprapor

ticus.

AM pHIpRosTYLos . Columnas tam in anteriore, quam in posteriore parte habens . Vit r. l. 3. I. AMPHITHALAMus . Vide Thalamus . AupuITHEATRUM. A Uespasiano extructum , dedicatum a DΤito, a Domitiano instauratum . Aldificium fgura ovali, latissimo ambitu , admirabili structura positum ; ubi magnis centia Caesiarum immensas opes, architectura extremos ingenii conatus, robur inexplicabile Artificum labor exeruit; ut plane lacessendae aeternitati videatur extructum , & ad ostentandum quo demum inexhaustae Opulentiae indus , & studiosa ingenii mortalis ambitio provehi possit. Licet Gothorum sevitia , & injuria temporum , dimidia sere sui parte sit dirutum , perstat tamen, nullis facile molitionibus soliditate operis , & structurae

magnis centia comparandum. Architecturae ordines a se

fabre distinctos facies exhibet, aliis supra alios in singulis praecinctionibus usque ad supremum fastigium apte appositeque dispositis . Interiores gradus , seu potius conscensionum pulvilli stru 'tiles , cum adjectis portioibus , innumeros sere spectatores excipiebant, ea arte dicuneis

23쪽

cuneis comparatis , ut sine aliorum incommodo abeundi , recedendique cuilibet facultas esset. Discriminata sedilia , ratione habita dignitatis Senatorum , Magistratuum , Patritiorum , & Populi. Praesos. sub terram spatia ad retinendas aquas , inducendasque ad usiura Naumachiarum . Specus; caveaeque seris asservandis extructae . Omnia demum quadrato lapide mire colligata , in eamque molis altitudinem perducta , ut delassari se , sere oculi sentiant . Ludis olim , Uenationibus , & Gladiatorum certaminibus Amphitheatrum deseruiit: idem postea longe clarius S S. Martyrum stipliciis , & sanguine nobilitatum . AMUS SIS. Regulam, qua aliquid exaequatur , exponit Festus . Vetus est die tum . Ad amussim lapis est applicandus, non amussis ad lapidem . Falsus arguitur Budaeus , qui censiuit , amussim flum esse rubro colore t incitum , quo fabri materarii ligna dirigunt ad secturam . Licet en in , ab iisdem fabris colore rubro tingatur flum vel resticulus , ut secandi in rectum habeant signum , & ita tinctus resticulus rubrica dicatur a Persio,

Ac si oculo rubricam dirigat uno , nihilominus a Caementariis smplex albumque sitim , vel resticulus adhiberi solet; ususque est ad spatia dirigenda, ut structura aequata consistat. Hinc apud Gellium Amusis alba in Iaside albo , adagium dici solitum de nullo discrimine habito . Usurpavit Plato in Charmide , assii mans,

Socratem erga adolescentes perinde se habuisse, ac amus sim albam in lapide albo : nimirum quoniam aequo omne Samaret animo, nulla habita ratione venustioris sornaae , quo vitio se falso insimulatum profitebatur . Filo. AMYGDALAΤuM opus . In strilistura dicitur , cum Laterculi in speciem amygdalarum , sorma sere triangulari, non directe , & supine , sed oblique, & in latus coeunt. EDdem opere occurrunt passim in templorum veterum pavimentis elegantissima emblemata ex lapillis marmoreis Versicoloribus . Distinguitur amygdalatum opus B reti

24쪽

reticulato , quoniam hoc quadratis constat Lateribus ,

erectis in latus ad modum retis expansi . ANABATHRUM. Juven. Sat. 7. editior in aedificio locus, &plerumque scans lis . Pulpitum , contignatio porrecta ,

simile quidpiam Ueterum Moenianis . pulpito , Palco , 'ggiolo , Loggia , Ringhiora , Balcone .

ANACLYTIRI A , Orum. Occurrunt apud Lampridium , & a Grapaldo cubicula ad meridiandum , vel dormiendum meridie exponuntur : sed aliis sunt sellae discubitoriae . ANAGLYPTA , aliis ANAGLYplia , orum. Caelaturae in plano eminentes , & plerumque inaequales . Opponuntur Diaglyphis , quae sunt incisurae depressiores & excavatae cumjusimodi visuntur in gemmis annularibus , sigillisque saeneis vel argenteis , quibus litterae obsignantur. Vide Eminentia. Rili et O. ANAGLYpTICA , e S. Ars caelandi , ut supra . ANAGLYpTES . Sculptor , ut supra . Juven. Sat. 9.ANAGLYPTICUS , a , um. Quod est caelatum , ut supra . ANATONus , a , una. In nervis , & sunibus machinarum dicitur , quod est laxius tensum; ut Catat onus , cui a nervis major est vis tensionis. Nam breviores nervi majorem , longiores minorem vim faciunt . Homolonus demum dicitur , quod est aequaliter tensium . Vitr. l. I. I. AN CAESA , Orum. Vasa fiunt apud Festum , caelaturis aspera a caedendo , quasi incisa . Aucos. Ancones bini sunt conflexus ad ostiorum supercilia utrinque appositi , ut prominenteS coronas ornent , atque sustineant . Graeci Peritherides, quali supra januas appellant. Carlocci , Curtelle Carteiloni. Vit r. l. 3. 3.

Ancones vocat in striis columnarum flexuras in earum cavitatibus. Eidem ancones sunt normae brachia , Duadra S atque etiam brachia nervor ina vel sunt tam in machinis. Illustris in Piceno Civitas , Ancon dicitur a flexura in cubitum , qua in mari prominet. ANDROM. Apud Vitruvium l. 6. IO. Locus sunt Andrones

in aedibus , ubi viri , ex quo dicuntur , separatim a f&minis

25쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORII . II

minis degunt. Opponuntur Gynaecaeo , ubi sCeminae versantur separatim a viris. Et iam in templis Andron lotacus est, viris assignatus, se junctus a foeminis, quenti, morem antiquissimum si i sse , & ab Hebrans etiam observatum , contendunt Macri fratres: Lexic. Sacr. ANDRONIDES , aliis ANDRONITIDAS . Idem quod Andrones. Vitrusius ibidem .

ANGELLus . Parvus angulUS . Lucretius . .

Assu Lus. Pars in aedificiis omnium firmissima , quod majore nexu &soliditate efficiunt duae lineae in idem pune tum desinente S. ANGI ponaeus . Via aedificiis quidem frequens , sed carens exitu , & parum extensa etiam angustior, ex quo facile origo nominis . Crebros Romae fuisse angiportus , ex plurimis colligitur Scriptorum locis , qui hujus generis via

rum meminer Unt.

Ausu Lus . In Capitulo Columnae Doricae Annuli reserunt gradus quosdam inter echinum & hypotrachelium ; a quibus membris nee tendis dicuntur annuli. Regoti, Gradetti, An ID. ANDRΜis , e . Sine norma . Quod a regula deflectit. Horat.

l. 2. ser m.

ANsΑ . Vit r. l. 2. 8. Fibula , clavis , Vel junctura serreati . Item catenae caput. Fibbia, A bbiatura . Item quo quidpiam apprehenditur . Manico . FIinc ansam praebere, vel quaerere , est occasionem tradere , Vel captare . Sapienter Epictetus rei cuilibet duas e ste ansas scripsit , alteram, qua apprehendi potest, alteram , qua non potest : studendum proinde , ut qua parte quidpiam obtineri possit, arripiatur , non qua non possit. Plutarchus vero humano corpori multas e sse dicit an fas vitiis inducendis , unicam solum virtuti, nempe aures, quae honestis & eruditis sermonibus audiendis, non pravis & ineptis pateant. Sed prius distum accepimus in sacris Paginis : Audi Israel mou ista pilae , auribus pentipe ut scias prudentiam.

26쪽

tera ostiorum. Sic appellantur, quoniam ante collocantur, sicut postes nuncupamus, quod in posteriore s sint osti i parte. Caeterum quidquid in fronte munitum est , & aditum tuetur, antas, live antes dicimus. Hinc templorum , & Vinearum antes vocamus frontes templorum , & primos vinearum ordines , seu potius maceria S, quibus vinea clauditur . Distinguunt tamen aliqui antes ab antis, & antas interpretantur pilas, vel columnas quadratas ad januarum latera ', antes vero ordine S anteriores , non solum a fronte aedificiorum , sed etiam in vineis, agris, & similibus . Hinc Uirgilius :. Iam canit extAemos effuditus Diui or anteI . ANTARII PUNES . I tr. l. IO. 3. Qui in summa troclea trajiciuntur ad ducenda , & reducenda pondera . ANTEpix A, Orum. Canales figulini, qui e tectis aquam pluviam effundunt . Fesus. ANTEMuRALA. Munitio quaelibet praetenta muris . Antimu--. ro , Parapetio . Item adjectiones , sulturaeque adnexae parietibus, ut parum firmos sustineant & corroborent . ntelis , Contra 'orte , Sperone , Barbacane, Sorgon zone . Anterides, & Erismata Graeci appellant .

ANTEMUR ANUS , a , una . Quod muro praetenditur . Am-m i an . Vallum antemuranum . ANTENNA . Pars scalίe cochlidis. Vide Cochlea . ANTEPAGMENTA . Vit r. l. q. 6. Barbarus exponit latera valvarum, redditque Italice Verte de Eeporte , vulgo Stipiti. Philander lapides existimat , nexos ad ostiorum latera , idemque sere censet, quod antas. Sed Vitru vius non de arrectariis solum eo utitur vocabulo , verum etiam de trasversario , sive limine superiori ipsius osti i ,

ut apte notat Baldus . Praeterea ipsa antarum Ornamenta,& capita trabium , ab eodem Vitruvio dicuntur Antepagmenta . Festus antas interpretatur columna S, sive spedamenta , quibus sustinetur fabrica . Quod meo etiam suffragio probaverim , dummodo de iis columnis intelligatur,

27쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE . 13gatur, quae sunt in fronte & aditu aedificii . Solent enim apud nos etiam columnae prae januis attolli , praecipue si fenestrarum superiorum podia sunt sustinenda .

ANTE IDAS . Vitr. l. 6. cap. ult. Fulturae majorum lapidum ad parietes muniendos , quorum ponderi renituntur . Vide Antemurale .

ANTICuM. Festo est janua, quae opponitur postico . Aliis est etiam pars templi exterior , quae Graecis dicitur pronaum; pilisque, & columnis cum fastigio ante januam

interiorem attollitur. Portico . Afriquus o no . Aliis Tuscanicus. Tuscorum est inventum.

Constrinnionis genus est simplex quidem ad speciem , &prope rusticanum , caeterum omnium , quibus Architectura utitur , longe firmissimum; utpote quod aetates lacessit , 8c cum aeternitate decertat . Probatur maxime

in aedificiis publicis , cujusimodi sunt portae Civitatum ,

Carceres , arces , sierarium , pontes &c. in quibus firmi tas & durabilitas potius, quam concinnitas expetitur. Ordine Cosano , Antico . ANTITHALAMus . Vide Thalamus. ANTO CHE . Latine nexus duorum, sibi invicem opitulantium . Notat praecipue claves , seu laminas ferreas , quae

catenatos parietes mutuo nectunt firmantque .

APODYΤERIUM . Plin. l. 3. Epist. 6. Locus , ubi balnea ingresseri vestes deponebant. Vide Balneae . ApopHYGIs . Latine effugium . Baldo est columnae annulus , Philandro , & aliis conflexus contracturae in ima , &summa parte scapi. Nimirum columnae sca pus gracilescit utraque terminatione; sensimque deficit ab ima parte, & iterum modice dilatatur in summa . Hae terminationes , sive conflexus contracturae proxime tangunt inferiorem, & superiorem annulum . Cato, e rfulit odella Cotonna. Vide Hypotrachelium. APOTHECA. Rei cujuslibet conditorium , sed plerumque de vino , aliisque venalibus usiurpatur . Tria haec, ApOtheca, Ossicina, & Taberna, licet indiscriminatim ac

cipi

28쪽

cipi soleant, sic tamen distinguuntur : Apotheca locus est, ubi venalia, ut dixi, reponuntur: Ossicina, ub eadem conficiuntur ; ossicina enim , quasi opificina dicitur : Tabernas vocamus, ubi eadem publice divenduntur. Bollega . Quoniam vero ejusinodi tabernarum peram plus est numerus ; & , sola fere rerum venalium diversitate discriminat te , nihil habent structurae singularis, ut pu'blica habent aedificia , idcirco easdem singillatim recensendi laborem compendi secimuS . ApoΤΗEs Is . Confunditur a Vitruvio cum apophyge; distinguit illas in hoc Philander , ut apophygis sit utraque

terminatio, seu conflexus contracturae in scapo columnae ; Apothesis de superiori solum conflexo dicatur .

Congruit etymon: est enim apothesis repositio, id est ejusdem operis nova collocatio alio in loco. Si Baldum sequeris opinantem Apophyges esse annulos, qui in summa imaque parte scapiam excipiunt, Apothe sin dixeris

superiorem annui Um . AppARIΤIo , Onis. Prίr paratio rerum necessariarum ad opus

moliendum . Idem quod apparatus . Utitur ea voce Uitruvius l. 2. IO. De par2eribus, uritionc generatim materis eorum exposuI . Notionem hanc hujus vocabuli , ut non pauca Uitruviana , Lexicarii etiam novis smi non advertunt .

APPARAT us. Vid e Apparitio Apsis. Implexum est vocabulum, & parum dilucidatum . A tangendo dicitur ex Graeco, R exponitur passim procurvatura rotίe, nempe pro ligno circulari , qua parte rota terram tangit , Inde sitimi assolet pro fastigiata , extremaque templi parte , ubi Psalnio diίe cantus certis horis distribuuntur. Tribunc . Et in hanc acceptionem

passim sumitur ab antiquis Scriptoribus Ecclesiasticis : ex quibus sunt, qui gradatae a pii d e meminerunt, quoniam per gradus ascendebatur ad sepositam & editiorem illam templi partem, quam vulgo Presbyterium , aliqui Retro chorum nominant. Eadem pars templi a Scriptoribus

29쪽

ARCHiTECTu RAE AE DIFICATORI E . bus inferioris Latii dicitur etiam Concha, a similitudine

conchae vasis. Mihi Scriptorum Veterum loca reputanti , Apsis non est singularis ulla , aut designata species curvaturae in aedificiorum fastigiis , sed nomen genericum curvaturae; & ad eundem modum existimandum puto de vocabulis, arcus, camera , & fornix , quae Omnia. significant quod Italice dicimus Holta, festo dellaetolia. Expressius postea & speciatim addimus, apsis, arcus, fornix , camera , testudinata , lunata , dolia- ris, ad sormam crucis , cunei , veli , hemicycli &c. Apsis ex Graeco dicitur a luce . Solet et enim, quemadmodum omnes curvaturae , propius & uberius lucem accipere , eamque reliquis aedificii partibus reflexam impertire . A ActuM . Quasi aquae agium . Festur . Ab agenda aquata, dicitur , ut aquaeductus a ducenda. Vide Aquae L s. Aqua IuM a Cato. Locus, quo animalia potum aguntur. Fontanile . Item ex quo eliciuntur , vel derivantur aquae ad usius urbanos . Item cella in balneis, adnexa Calidario is Astu AEDUCTUS . Deductio aquae ad usius publicos . Alicunde derivata , Vel per canales subterraneos agitur , vel acta

canalibus structilibus, arcubus, pilisque substructis incumbit . Quae ad privatos bibendi, vel irrigandi usius ducitur, fictilibus tubis , vel plumbeis fistulis agitur . Hoc differre quidam putant Aquagium ab Aquaeductu , quod hic opus sit arte elaboratum, illud alveus, seu Cana' lis a natura ipsa adapertus , & quasi sulcatus, ut ipsa sibi

Viam fecerit, aquarum copia , & redundantia . Ad mi rabilis in primis apud Romanos Aquaeductuum fabrica, seu per montium perforata viscera , operosis molitionibus , perampli canales mire sornicati, directique protenderentur ; seu marmoreis arcubus superfluentes aquae ad multa per agros milliaria , quasi in triumphi speciem, S pompam excurrerent. Claudianus potissimum Aquaeductus fingularem famam obtinuit, quem , a C ajo CC

30쪽

sare inchoatum , Claudius persecit . Is , teste Plinio

l. 36. I S., a quadragesimo lapide ad eam excelsitatem sublatus est, ut in omnes Urbis montes levaretur . In id opus erogatum sex tertium ter millies. Frontinus initio sui operis scribit, Romam iis annos CCCCXLI. caruisse, cum satis haberet aquas ex Tiberi, puteis , vel fontibus haurire. Idem statim enumerat aquas aevo suo

in Urbem influentes, Appiam, scilicet, Martiam, Te pulam , Juliam , Alsietinam , Augustae nomine etiam dictam , Claudiam , deductasque ex vetere , & novo

Aniene. Earum porro conceptoria , erogatoria , cur 'sus modulum , & quo quaeque tempore , item quo Ca sarum principatu sit ducta , enucleate distributeque demonst rat. Quibus expositis, scite , sapienterque concludit, tot aquae ductibus, mira magnificentia ad necessisarios Urbis usius comparatis, minime comparandas esse

AEgyptiarum Pyramidum moles , inertes scilicet , &otiosa S .

AQUILSGIUM . A quae collectio . Subterraneis in locis ad id praefodiuntur scrobes , caveaeque concameratae, ut , si sorte cisternae, puteique deficiant, ad earum implementum , & usus domest icos adhibeantur . Cous mPs . ARA, ae . Vel ab ardendo , vel ab arearum similitudine , quas puras esse oportet, appellatur . Tria erant apud Veteres sacrificiorum loca , Scrobiculus , quo inferis Diis, Ara, qua terrestribus , Altare seu Focus, quo Caelestibus faciebant. Figura arae erant quadrata, pa rum ab humo extantes: caespite gramineo tegebantur. Lex aras dedicandi a Georgio Fabricio recitatur . Alia vero Altaris & Arae diviso sic a Festo traditur, ut arae Diis infimis, altaria Superis erecta fuerint. Sed Nicolaus Abramus in Comoe ut. Milonianae docet, altaria

D iis , aras Heroibus dicari; adducitque testimoni una Virgilii Ecol g. S.

Ecce duas tibi , Daphni; duoque altaria Phoebo.