Vocabularium architecturae aedificatoriae

41쪽

ARCHITECTURAE AEDIFICATORI E . 27 quantum σπ 'udur ducev κω Iugerum Recte dedit . Au L . Pars domus reliquis amplior. Proprie adaperta &subdialis , quapropter atrium etiam appellatur . Hodie laqueatae sunt aulae ; ibique famuli a pedibus degunt . Sate. Pro Re gia usurpat Lucanus l. 8.

Liui vult esse stius.

AuRICuLA. Genus munitionis novitii inventi. Additamentum ad latera propugnaculi, ad formam auris humanae , quo adaugetur spatium tormentis, & libratoribus. Orec-ebia, Orecchione. AuliuM . Nobilissimum naturae partum , quoniam in deterioreS usius, & avaritiae pabulum , luxuriae magistri detorserunt, plurimi maledictis incessunt, quasi ad perniciem vitae repertum . Laudatissimum ejus usium agnovit Rex Salomon , immensa ejus metalli copia quaesita , , comportataque in templum Hierosolimytanum , stupremo Numini, stupra omnia mortalium opera , magnifice splendideque dicatum : ubi inter caetera , ut habemus Exod. 2I. ab aureo Propitiatorio tegente Arcam geminae Cherubinorum statuae aureae sustinebantur . E diversi, auri pretio ac nitore turpiter & siacrilege abusus est Nabuchus Assyriae Rex, qui, ut refertur Daniel. R. aurerim simulacrum sexaginta cubitorum altitudine Numini commentitio apud Babylonem , pari impietate, atque stultitia, erexit. De auri inventore, modoque illud excoquendi, signandi, & ad usus varios comparandi, vide Plinium l. 3. & Salmasium in Solin. In pluribus Europae provinciis proveniunt aurifodinae , quibus parcimus: Americanas per ignotorum marium vastitatem inquirimus ; quasi plus sapiant opes quaesitae periculis . Axis. Pars illa est in machinis , circa quam aliquid volvitur , cum ipsa sit immobilis, ut tignum in medio erga tae, cui sun is obvolvitur . Axes in volutis capitulorumhZbet etiam Vitruvius. Idem quod cardo . Adse, Cμ 'dise, Polo , Stelo.

42쪽

AxIS IN PERITROCHIO . Alachina tractoria ad modum tympani, quae Volutatione axis , per radios Vestesique, in rotae peripheria ingentia robora sublevat. Sottolcvs .

ALAUSTIIIM . Proprie est flos mali

Punici . Ad ejus foris effigiem , &imitamentum , excogitatum est scal- pice columellae genus , quae gemino constat bala ustio , decenter inverso ,εc utroque pediculo simul adnexo . Septa quaedam , & cancellata opera ferisiolent ex iis, aequali spatio distributis ; b a si etiam , & epistylio infra supraque dei is, ado. ptati sique insuper per certa intervalla pusillis pilis . Spe istabile est maxime id opus in Xystis , in ambulationibus,

in mentanis , & intercolumniis . Nec vero est ad solam venustatem , verum etiam ad securitatem inambulantium , & ad prohibendum aliis aditum, accommodatum. Praecipuum hodie tisium habet in templis, ubi ea septa Aram maximam , & Sacella concludunt; commodius etiam de genu orantes excipiunt. Dalaustro . BALNEuΜ . Cicero . Et BALNEAE, arum. Locus ubi aquis frigidae, tepidae, & calidae , ad lavandum aptantur . Earum usus tum valetudinis recuperandae gratia, tum viribus firmandis: frequenter etiam sola jucunditatis causa sumebantur . Sunt etiam qui inventas primum balneas putent , ut quotidianas Q rdes abstergerent, mundumque retinerent corpUS ab omni colluvie . Nam rarus erat apud Veteres usu S Vestium linearum; ideoque sordes facilius , & majori copia corporibus inhaerebant . Non privatae solum Roinae , sed publicae in si ingulis regionibus aderant balneae . Hye males aliae, aliae aestivales; item planae alicubi alicubi pensi-

43쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE.

pensiles construeti . Has suo inventas tempore memorat Seneca Epist. 9O. Sed Plinius earum inventorem tradit

Sergium Oratam , qui Gnei Pompeji , Sc Mithridatis

Regis aevo floruit. Post ambulationem illarum erat plerumque usus. Balnearum hora hyeme , nona erat , aestate , Octava . Eadem hora tabernae vinariae , & lupanaria aperiebantur; ex quo scortis venalibus nomen Nonariis adhaesit, quia ad nonam prostabant. In usu etiam erat

apud delicatiores , edere in balneis ; quod de Commodo Lampridius memorat. Idcirco Libarii , Botularii , Crustularii , 8c omnes popinarum Institores circuibant balnea , ut scribit Seneca Epist. 36. Partes praecipuae balnei Apodyterium , Frigidarium , Tepidarium , Calidarium , & sudatio calida , sive a s a, sive Lagonium is . Apodyterium locus erat , ubi loturi vestes deponebant. Erat autem ea pars admodum ampla , & cuivis perviata ;it aut Opius accideret , eorum , qui lavabantur , vestes surripi. Ideo fures balneorum severius nuniebantur a legibus : adhibiti etiam Capsarii , qui diligenter custodirent vestes. JuVen. Sat. IO.

1inem sequutur culsos angustae vernula ca se . Frigidarium locus erat ad eorum usum , qui de Calidario , vel Tepidario egressi , aere frigido optabant uti , ut passim exponitur . Sed quoniam corporibus non dubie incommodum censuerim transitum ab aquis calidis , vel tepidis , ad frigidiorem aerem , ideo conjicio , Frigidarium non fuisse locum subdialem , & vento perflatilem , sed potius conclusum , ubi nulta erant aquae : nam nulla de aquis mentio apud Authores in frigidario . Inambulabant autem ibi , vel sessitabant , post lavationem calidae , vel tepidae. Eam ob causam facilius iis assentior , qui Frigidarium , R Apodyterium eandem partem balnei constituunt . Hoc vero de iis solum balneis censuerim , ubi lavabat populus . Nam viros nobiles post lavationem discurrere in loco , ubi servorum turba vestes as servabat , non admodum mihi probatur Idcirco populi

44쪽

frigidarium Apodyterium fuisse; Frigidarium vero Nobilium , separatum arbitror extitisse locum. Sed quOniam non est dubitandum frigidae etiam aquae usii in suisse in balneis, & ad id quidem piscinas adhibitas, ideo vel diversia loca suis se existimandum est Lavationem frigidam , & Frigidarium , vel duplex suis te Frigidari uino , aliud , quo lavarentur frigida , aliud , ubi post lavationem calidae, vel tepidae, in frigidiore loco, sine aquis,

degerent ad aerem captandum. Calidarium praecipua fuit pars balnei: erat autem cella cum labris , ad aquam calidam continendam dispositis . Uitruvius Calidarium , I epidarium , & Frigidarium , tria vasa suisse memorat, ita composita , ut ex Tepidario in Calidarium, quantum aquae calidae exisset, influeret; & ad eundem modum de Frigidario ad Tepidarium . Sudatio calida , eadem Assa dicta , quod , sine aquis, solo aere nam A Gsum Priscis solum erat) cella erat, ut dixi, sine aqua , ubi calido , siccoque vapore incluso , sudorem provocabant . Hujusmodi sunt, quae hodie hypocausta dicimus, vulgo Stus . Martiat. l. 6. Ritus si placesut tibi Lgcstuum ,

Contentus potes arido Papore , Cruda Virgive, mrtissue mergi . Ubi crudam Virginem , & Martiam aquam e X pone Vapores , ex proximo aquae aestuario cellam vaporariam complentes; ad quam formam in pharmacopoliis herbae stillantur, quae incalescunt vaporibus si blatis in earum vitrea receptacula a lebetibus aquae serventis. Nam si Martialis locus aliter exponatur, confunderet Poeta Laconicum cum Calidario. Non omittendus est alius in

balneo locus, quem Alypterium , Latine Umstuarium appellant . Ibi toti ungebantur , quod non solum rei Gymnasticae fuit proprium , & Palaestritarum , sed reliquorum etiam ad tuendam scilicet valetudinem , vel ad delicias. Idcirco etiam non simplices Depe aquas, sed medicatas adhibebant, priecipue qui molliores erant.

45쪽

ARCHITECTu RAE aEDIFICATORIAE .

Heliogabalum numquam in piscinis se lavari pas um , nisi

illae croco, aliisque pretiosis unguentis fuissent infectae, scribit Lampridius . Alia loca, quae balneis inservirent, haec ferme erant: Hypocaustum, fornax nempe supposita Calidario, in qua succedebantur ignis, qui ne extingueretur , curabant servi balneares , a Papiniano Fornacatores dicti, qui pilis &glomis pice illitis eumdem excitabant . Stat . in Balta. Et rus ignis inerrat dibus, tenuem volsunt pocausis Paporem . Propnigeum , quasi Prie furnium a Vitruvio vocatum ;via quaedam ante hypocaustum . Aquarium , cella adnexa calidario , idem facile quod Alveus , aquarum nemp receptaculum , ex aqua ductibus invectarum Uafarium ubi vasa balneis necessaria servabantur . Labrum , balnei ora , vel limes , circa quem spatiosi erant margines, quos Vitruvius scholas vocat, ubi circumspectantes degebant . Lavabant praecipue Pa stritae , Praecones , Comoedi, Tragoedi; hi quidem, ut aquarum humore molliorem vocem , illi , ut validiora haberent corpora Nihil solvebant pro balneis , qui ante decimum quartum

annum lavabant: reliqui quadrante exhibito admittebantur . Antoninus Pius balneum populo sine mercede constituit . Foeminae , virique lavabant olim promiscue, nullo pudore nuditatis; id que a Romanis Graec OS accepi sse, queritur Plutarchus in M. Catone . Agrippa huic aditum licentiae aperuit, cum primum balnea publice instituit. Hadrianus Imperator frustra vitio sa re .

consuetudinem tollere conatus est. Idem etiam non modo irrita opera tentarunt subsecuti orsa res , sed diu multumque a Christianis Praesulibus suit laborandum , ut publicum morbum severior demum legum medicina , superaret. CHerum cum balneorum structura in privatis etiam aedibus fuerit magnis centillima, ut liquet ex Seneca Epist. 86. , ex Statio l. r. Silv. , & Martiali,

splendidissimas prosecto esse oportuit balneas publicas M

46쪽

Pavimentum vitro exornatum , imbutun)que siuccis odoratis notat Lipsius ex Vopisco . Perampla specularia admittebant lucem : parietes etiam , & laquearia Ornamentis variis inducta , tradit Cassiodorus . Balneorum

publicum usium post Christi Domini tempora viguisse , constat. Cum incremento Religionis , & pietatis Christianae , elanguit primum , postea si blata illa penitus est consuetudo . Nam quae alicubi ad corporum munditiem , vel valetudinem , celebrantur hodie balnea , & frequentiae parum habent , & nihil officiunt honestati , praesertina si cum Ueterum balneis conserantur . Ne agitet a balneis corpora aegrescerent , paulatim cleptum est pomiS , aliisque arborum fructibus uti largius , ut per ingesti O-nem humidioris cibi adminiculum humidi balnearis pensaretur , ut observat Braccius in opusculo de Aquis Tiberinis . Potestas in balneas inducendi penes balneatores erat. Ne cesse tamen est , audaculos interdum eorum facultatem non expediasse , ut constet veritas adagio Aristophanis : Ipse mihi balneum parabo. Quod iis congruit , qui ad convivium , ad theatrum , ad munus quodlibet , non expediant admitti a curatoribus , sed ipsi lo

cum occupant.

Ba1ΤΗaus . Vitr. l- 3. ult. a similitudine balthei militaris , baltheus item dicitur ab Architectis fascia in capitulis Ionicae columna: , quae volutarum pulvillos terminat. Tertullianus de Spec t. balthea vocat divisiones ordinum in theatri sedilibus , & graduum interstitiis , quae repagula quaedam erant, quibus claudebantur simul, & distinguebantur iidem ordines . Uitruvius i. 5. 7. dietione Graeca appellat diaZomata , & l. 3. 3. Latino vocabulo pracinctiones . Ricinii , Cordoni . BANAusos . Vitruvius tradit genus esse machinae tractoriae . Peloponnesiaci , ut notat Baldus , caminum Baunon dicebant , ad ignem sufflare , Avin . Ex quo camini purgatorem , eosque , qui ignem flatu excitando Mechanicam sordidam exercent , Banausia appellamus.

47쪽

BApTISTERIuM . Lavacrum , balneum , sed sere domesticum. Bagno , Lazatbo . In balneis publicis locus erat in piscinae formam lapide constratus , cum gradibus , & cellis ordinatim dispositis , & separatis , modestiae causa ;simulque ad liberiorem lavantium usum. Lavacrum autem frigidae erat aquae . Baptisterium apud nos est fons sacer , lavacrum regenerationis , ubi Bapti simi Sacramento suscepto , in Christi Domini , divini Pastoris , ovile primum inducimur. Ut plurimum certa quaedari est , ad id designata , pars Templi , cum apto ad sacrum munus ornatu . Alicubi separatum est a primaria Basilica Sacellum , quale prope AEdem Lateranensem Romae visitur , ubi Constantinum Magnum sacris aquis suisse ablutum est: traditum . Licet autem vetus consuetudo collocandi Baptisteria extra Ecclesiam non fuerit sine mysterio , ad notandum scilicet , degentes extra Ecclesiam, sacri Fontis inspersone , vel immersione , in eandem

recipi , nihilominus post Clodo velim Francorum Regem , a S. Remigio in Ecclesia baptigatum , inunctumque oleo caelitus in ampulla delapsi, , in usu esse caeperunt Baptisteria intra Ecclesiam , in primo ejusdem aditu , ad sinistram partem , ut habet Gregorius Turonensis in vita

S. Martini.

BARYCAE . Et

BARYCEPHALAE . AEdes latae quidem , sed humiles , propter raritatem columnarum , quae illas sustinent. Vitr. l. 3. a. BASILICA. Locus ad regiam pompam extructus , prope fo

rum , ad judicia , & negotia peragenda. Porcia , S Jum lia apud Romanos olim celebres . De earum structura sigit Uitruvius i. S. I. Ad jus dicendum , Omnemque exercitationem forensem peram phe Basilicae constitutae. Senec. de Ira l. 3. 33. Fremitu judiciorum BusHicae resonaut . Regum etiam , summorumque Magistratuum domos , locum publici Consilii , Urbanarum negotiationum diversoria , hoc insigniri nomine , ex Varrone , Saliis discimus. Hinc apud Plautum Subbasiliani , qui E pluri-

48쪽

plurimum in Basilicis versabantur . Satis constat , primaevae Ecclesiae Pontifices Basilicarum hujusmodi plures molitiones in Templa Regum Regi, & Caelitibus dicata, vertisse . Auson. in Grat. Aet. Basilicae olim negotiis plenae , nunc potis pcr tuam salutem susceptis. Non omnia tamen Templa in disicriminatim Basilicae audiunt; sed quae splendore , dignitate, & magnificentia caeteris praestant . Palaeteto Reais, Tempto , Curia , Basilica . BASIS . Pedamentum , sustentaculum . Basium columnarum formae sunt, Tuscanica, Dorica, Ionica, Attica. De earum partibus agimus singillatim . Das , Ba

mento α

BAsas sTRUCT1Las . Non solido lapide , aut marmore caesae , sed opere caementitio .

BEs SALES LATER CUM . Vitr. L 7. q. Qui odio pollicum latitudinem habent . Budaeus de AC BIBLIOTHECA . Locus ubi libri magno numero dispossiti asservantur . Ad Orientem Bibliothecas construi praecipit Vitruvius; quoniam earum usus lumine indiget ; & libri ad eum prospectium non putrescunt. In Bibliothecis locari solitas Virorum doe trina illus trium effgies , ex auro, argento, Vel aere , refert Plinius L 35. 2. , additque Alexandriae , & Pergami Reges in Bibliothecis instituendis antiquitus certasse ; Assinium vero Pollionem eas primum ostendisse Romanis , & sic ingenia hominum rem publicam secisse . Gellius i. 9. I . mentionem habet Bibliothecae Tiburtinar. De eadem ita scribit L I9. IS. Promit e BIbliotheca Niburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat , Arsoletu librum. Ex quo disce morem veterem Bibliothecas in templis asi servandi BICLINIUM. Locus, ubi duo sunt tedii, vel menta discubitoriae . Plautu IQBrDANS . Instrumentum fossorium , duobus dentibus ferreis constans. Utuntur etiam structo rex ad terram, & glam reosa loca , vel scruposa eruenda ἀ

49쪽

ARCHITECTuRAE AEDIFICATORIAE . 3 FBipo is, e . Quod duas sores habet, ut quadrisoris, quod

quatuor. Virgilius . BipEDAE, arum. Tab lae duorum pedum, quae pavimentis insterni solent. Palladius. BipENNIs . Vide Securis . BITUMEN . Genus terrae uliginois , & admodum tenacis . Limus else creditur in Asphalthite Judaeae lacu ingenti copia concretus. In Syria etiam prope Sidonem oppidum nascitur. Utrumque cretae vel limi genus in dens-tatem coire tradit Plinius I. 33. IS. Bitumine non modo serruminatos Babyloniae muros, sed statuas etiam antiquitus obduci solitas idem ad docet Plinius. BIviu κ . Virgilius. Quod duas vias habet . Locus , ir quem duae viae conveniunt, ut Trivium , ubi tres , quadrivium , ubi quatuor . Bogis. Perpendiculum, sed sere nauticum , quo exploratur altitudo . Hombino.

BovILE . Boum stabulum . BREpΗΟΤROPHIUM . Vide Curotrophium . BRONTEuM. In Theatro pars erat, vaS meum continens,

in quod immissi calculi, ibique circumacti, tonitruum

sonitus reserebant . Claudiana tonitrua appellat Festus, a Claudio Pulchro inventore . BuLE , & BuLAuTEntuM . A consilio ex Grieco dicitur . Curiae, & Senatorum locus. Sala di Conflatio. Senatores Buleutae appellati. Memorantur a Plinio l. IO. q8. Su-racusis etiam suis e Bule uterium , testatur Cicero Uerr. q. BuLEur ICON . Locus in theatro , ubi senes speetabant. Aconsilio, quo senes aestimantur , ex Graeco dictus. Pollux.

50쪽

AE LATOR. Isntilianus . Incisor.

pello . Pro fornice accipitur a Vitruvio lib. 7. 3. Cameris dispositis ,

Curium earum trullusetur . Plinius etiam in re balneari Cadum vocat fornicem Laconici seu Uaporarii . CAEMENTuM . Licet a caedendo quasi caedimentum dicatur , non proinde caementa sunt lapides minores , & assulae , excisis a majoribus lapidibus, ut traditur a Lexicariis . Nam prie grandes etiam lapides caeduntur in lapicidinis Est itaque in mentum genus omne caesi lapidis, sive sit siliceus , sive tophaceus , testaceus , vel lateritius . Imo lapides ipsos , non solitarios, sed a renato mistos insertosque , pro caementis habeo . Et in hanc sententiari expono verba Plinii l. 26. 22. Pallidus lapis in caemento raro es utilis: Ubi caementum non est aedificium , nempe domus aliqua , templum, aut quid simile, ut explicatum video a Vocabulariis ; sed sunt lapides ad ustuir

structurae aggerati, cum mistura arenae , & calcis. Ea calcis & arenae mistura a Vitruvio materia , & arenatum dicitur , ut a nobis sitio loco exponitur . Eandem nuperi Scriptores intritam , & mortarium appellant Verum

parum diligenter, ut item a nobis propriis in locis est

observatum . Observo, caementa priscis etiam caementas dicta. Ennius: Labui tur saxa, caementae cadunt. Au-tiaor etiam hujus vocis Lucilius, & vetus Inscriptio apud Philandrum in caput 6. l. q. Vitruvii . CAEsALis . Lapis erat finalis , & Tiburtinus dicebatur , quoniam , ut conjici O , ex eo erat marmoris genere , quod in