Studia Terentiana

21쪽

quibus Plautus plebem sibi conciliavit in uni Ver Sum respuisse aut ei non usum esse nisi ortis ausis om- motum statuimus Inde autem apparet restringendum es Se

Ritselioli iudieiuni proli in Trinum m. p. XLIII adn. quam

autem tilia qua prisca ibi Latinitas vindicat, iam Plautina aetate non potuerint non obsolet esse, intellegi vo hoc argumento potest, quod multitudinem Plautinarum formarum ipsa Torontiana aetas repudiavit vi Viginti annorum intervallo amori Philiti distans'. Quae sine dubio X parte luidem rectes habent, sed simul oputandum est multis formis Phautinis ne tum quidem Terentium usurum fuisse, si viginti annis ante scripsisset, dico formas plebeias, quippe quae HamVi neque Teronti aetate obsoletae essent, tamen non Onveni S Sent Sel moni Romanorum litteratorum a Terentio expresso CaVendum igitur est, ne praepropere hanc illamve formam a Terenti aetate alienam eam ob causani piutemus, quod poeta eam non adhibuit. Namque multas formas otiam post aetatem Terenti reperiri cuius rei exempla luculentissima fragmenta comi- eorum OSteriorum Suppeditant quas ipse nusquam adhibuit, argumento esse debet 0etam in sermone latino quod animodo no Varum rorum studiosum fuisso atque id inprimis egisse, ut ubi fieri posset sermonis Volgaris speciem effugeret et formas ni V ara, quae tum eo moedia alienae erant, antiquatis sed in Sermonee Omicorum adamatis praeferro t. Atque id consilio sese fecisse' Terentius ipso testatur et gloriatur in Haut . pr0L v. 46: in hac est pura ratio ...' Sed restat difficultas quaedam, quam hoc loco non OS- sumus silenti praeterire. Iure inim inliquis obiciat certum

M poetae collegae et adversarii, qui comoediae sermonem minus elegantem et magis gravem esSe voluerunt, crimini ei verterunt, ut mihi apparere videtur e Pli Orm. Prol. V. 4 Sq.: URS antelia fecit fabulas Tenui esse oratione et scriptura levi'.

22쪽

atque omni e parte iustum ferri non posse iudicium, utrum Torontius o illove loco forina Vetusta usus Sit neene, uni fabulas Terentianus post poetae mortem plus minus retractatas osse ab eis, qui illas aut acturi aut daturi essent, consentaneum sit ' et luculento dom0nstretur exemplo alterius Andriae Xitu S. Neque ego i Sum qui poetae manum mos io 88 Vel in Verborum apicibus recuperare perem et quodam modo iustam fuisso Bentio suspici0nem de magistrix puerorum auS Sermonem Terenti emendantibus negem. At si reputamus Plauti fabulas, quamvis et iam ad risum posterioris aetati nee mmodatae sint, clanien et ipsas refertas esse me Ieateres formis vetustis otianis in libris manu scriptis traditis et posse augeri

eiu modi formarum numerum in Servatis quoque comoediis maia Veterum gl0880graphorum Op118, inliter me cierenti form0ne Mo UM iudieandum esse apparet, cum ne glosso graphi quidem formas, at μα- D. Vetustas Obi suppeditent, quas non e librorum manu Scri-

pt 0rum vestigiis expiscari ieeat.

Sod ne in aliam partem ac dicta sunt Verba mea aecipiaS, Scito me haud ignorare, quantilla auctoritatis sint codices in conservandis formis grammaticis, et mihi quoque rationem centum codicibus potiorem esse at si Terentium praeter Ceter08 lectitatum formasque vetustas certe inde a M. Varronis tem-p0ribus diligenter notatas esse in propatulo est, haec ipsa rati Suadet, ut nos contineamus intra fines, quibus miro

QOnSensu et Veteres grammatici et eo dices formarum priscarum usum Terentianum ircumseribunt. Itaque pro certo affirmaret μ ξ si ausim iam M. Terenti Varronis Reatini temporibus

fabulas Terent innas, quod quidem ad forma Vetustas attinet, ita fere fuisse lectitatas, ut nunc habemus. Porro, ut ingenue fatear, iam non amplius dubito,

' CL Ritschel prod. p. XVIII: non quaeram nilne utrum SPerioressi, quam Plautus numeros Terentius indulserit, an huius comoediae ut studiosius etiam quam Plautinne et lectitatae et a grammaticis tractatae maioris integritatis speciem mentiantur tantum reapse adeo graviorem interpolationem paSSae sint quod ut credam, non leves me causae movent.'

23쪽

qui Terentius ipse formarum priscarum non adeo magis amans fuerit, quam quem fuisse nobis e testimoniis nostris id sit suspicari. Nimirum si iam Vetere lectum elegantem purum Terenti sermonem elebrasse nemo non potest sibi persuadere, apparet eis qui poetae fabulas retraetandas urabant, omnino non fuisse necessarium antiquitatis speciem in formis vetustis

conspicuam delere, quippe cum poeta ipse quantum fieri p0sset sese ab illis consulto abstinuisset. Haec igitur praemittenda putavi quaestioni de priscis aevetustis apud Terentium formis, quam ita iam sumus instituturi, ut illas formas enumeremus simulque in illustranda Terenti scribendi arto demonstremus vel potius inquiramus, quibus causis permotus poeta hoc illove loco formam ut nobis videtur

0bsolotam adhibuerit, nam plerumque non Sine nuSR RS adhibitas esse, ex eis quae supra diXimus, iam nune, quan Vi SSingulos nondum Xaminaverimus locos, magna cum probabi litate conchidi posse videtur. Sed iam singulas formas secundum rationis parte S Uae dicuntur digesta enumeremuS.

l. De declinatione qua stirpes in a desinentes continentur.

De tritissimo genetivo Ad. 747: mater familias' non est quod hira verba faciam, sciunt enim hane formam iam pueri vel mediocriter eruditi. Alios autem genetiVOS in asne apud Philitum quidem Xstare olim contunderat Ritschelius

24쪽

D voce intervias qua legitur Eun. 629 f. Dueehelerus, Grundris de latein Declination ed. II p. 63 et quae contra Buechelerum disputavit Henr. 0rdanus, 1 itischemeitrage etc.

p. 271 sqq.

Formas genetivi in a distractas codices nequo Plautini )neque Terentiani praebent Attamen eas Plauto Vindicandas esse omnes viri docti consentiunt, quamquam Verissime monuit Buecholerii l. e. p. 64 haud ita frequentem apud scaenic0s

earum fuisse usum. BriXius ad Trinumm. 359 viginti fere quinque, 0rengius ad Mil. 84 quattuordecim locis formam in Plauti comoediis legendam esse statuerunt. In Terentio quinque locis Bonti ius formam reponebat Andr. 439: hospitat', aut 515: Clinias, ib. 893 'sponsas, Phorm. 597: Phaedrias, Hec. prol. I fabulat'. Atque ex parte saltem ei assensus StLachmannus ad Lucret. III 374. Primus eius modi genetivos a Toronti abiudicavit Bitschelius proll. p. CCCXXV sqq. quem

secutus est inter plerosque uechelerus. A ceteros locos aBentiet temptatos praetermitto, de quibus hodie nemo dubitet unus tantum VerSus, est autem aut. 15, medellae a Lentiet adhibitae quandam veri speciem afferre videtur:

Num follit hos eo id struere videlicet

Illo Cliniat servos tardiusculus est'. Nihil nim mutavit vir sagacissimus, niSi quod ut VerSumos fidoro ' Cliniat pr0 Cliniae scripsit. 0ntra Ritscheli emendatio, qui addita voce ' quia et verbis transpositis seripsit quia Clinia ille servos te.' mihi non satisfacit neque possunt hae certe in re reprehendere Umpfenbachium, qui Benileium quam itscholium sequi maluerit. At egregie Brixius ad Trin. 359 locum sanasse videtur scribens 'ille adulescentis servos tardiusculust, nam ita loqui Terenti fuisse, 0mplures c0mpr0bant l0 ei, e quibus hi suffieiant aut. 30: istum serv0lum dic adulescontis'. v. 546 adi te adiutare

25쪽

oportet adulescentuli causa', Andr. 466 ' bonum ingonium narras adulescentis', li0rm. 3l: ita patrem adulescentis facta haseo tolerare audio violentem alii multi. Quae cum ita sint, neque ego formas distraetas a Terenti abiudieare dubito. Cetorum praeter Ennium, Plautum, Lucretium etiam Ciceronem Vergilium tuo eas adhibuisse notum

Dativi in e X stare videntur e0sque Flechei senius restituit, quamvis in codicibus vestigia n0 Supersint:

Andr. 296 'bona nostra hau tibi pormitto et tua mando fide', Eun. 886: ego si tua commendo et committo fide', ibid. 898 recip0re posthac Cur n0n Cro de hoc mea fide.' Genetivum ita exaravit aut 10 2 od. 0rol. 1872 Wagnerus, ut ordinem quo singula verba in A sese excipiunt SerVaret: eum mihi precatorem paro seni nostro fide nil habeo', sed num o littera corripi potuerit valde dubito, quam ob rem cum Bonilei et lectioisonio nil fidei s. fide habeo scribsendum est. Sunt qui etiam Eun. 801 eribant: faciam ut huius loci dieque meique Semper gmineris', quamquam equidem homoi-oteleuton figuram dieique meique delendam non putaVerim. Idem versus legitur laut. Capt. 800 orbis 'lodi dioiquc

transpo Sitis. A quamvis fortasse hibricum videatur urtius quid statuere, eum non Olum codice S, quamquam hos nulla esse auetoritate exemplo perbello docuit Bueehelerus L . . i), Verum etiam Veterum testimonia Terentiana nihil ad rem diiudicandam Suppeditent, tamen cum . . omnibus loci - XoeptiSpaucis illis quibus utri necessitato coactus in fine Versuum iambicorum r01' dicere poeta debebat sit pronuntiandum rei, Spei, haud absonum est in vocibus m0nosyllabis impliei littora est', uti Apud Plautum corte partim codicibus

26쪽

partim veterum testimoniis formae in o servatae sunt es Briκ

Trin. 117 Loren Pseud. 12 et Mil. 162, at tuo uellorus Plaut. Prosod. 10 et Additam ad Plaut pros. 23 sqq. ubi fieri possit e restituendum esse contendit. De formae usu apud Ciceronem aliosque f. uecheler p. 66 et 105, siue I 379. Sod iam asserendi sunt loci qui restant Terentiani: spes gen. Andr. r. 25 Eun. 1053 spei ist). Haut 659,Ph0rm. 474.

bae hius statuerunt: ne rei fere sane amplius quicquam fuit sed J0o quoques loco vocem omius syllabae esse magnero

ed. Berol. 1872 concedendum est ef Mueller prosod Plaut.182 . Contra aliquotiens assi apud Plautum logitur cf. Loren Zad Mil. 103. Genetivus r01 in fine versus exstat Eun. 652 Hec. 807 Sulp. poli per Ad. ). In fine rationis et prioris Versus partis Hec. 10: Quid ressi Tua quod nihil reseri, pereontari desinas.' Ad. 644: Tibi vero quid istic est ei Nil mihi quidem,' quam rem cum Flechoisoni post nil indule otiar ost'

Una forma diei ex usu Plautin cf. Trin. 811 Asin. 253 diei tempus' bis reperitur Haut 168: miseretquo me eius sed ut diei tempus est' ib. 212: tu, ut tempus est diei, vide sis nequo hinc abeas l0ngius cum eme diei Eun. 801 legitur.

27쪽

Erasino restituebant Eun. 624: Voluit fauero contra liuio aegre heu8, inquit, Puere,

Pamphilam Aeeerse, ut delectet hic nos illa exclamat minimo

gentium.'VOX uncis inclusa metri causa stare nequit. At Flechei senius G. Hermannum secutus eam ut servet, delet voluit et inserit arcesse post puer, entleius scripsit 'puerci', quam lectionem haud apto exemplo comprobavit Eun. 92 'nutricem arcessitum iit' sed sexstat plane similis locus Plaut. seud. 30: propera quid stas i ae ser se agn0s', ubi ' oeulani misit Rit scholius recepit orengius e codice , in quo eam Astare Studentun dius stud in priso script lat. I ii not. docuit. Doindo Hec. 19 ' faciam ut mones elio patere curre ad Bacchident hanc facili transpositione curre puer eum Benilei et codice F loco laboranti succurri potest. Ac lautum omnibus locis puero dicero demonstrat Lorengius ad Pseud. 65 uellerum, additum ad pros Plaut. p. 139 sine dubio secutus Τ), formam quo longe hirimis locis etiam eo diues SerVRVerunt. Contra Oentivus puer firmatus est apud Terentium, eum in fine orsus legatur Andr. 4: venitiniis aut abeuntis: 0gitabam heus puer

fac promisi Og illis Promisti autem P de te largitor, puer 'Praeterea ante' exstat Phorm. 52: puer heus . nemo hoc prodit ' cape, da hoc Dorcio. Iam si reputamus mihil de prisco illo vocativo apud Terentium tradere grammaticos loque librariorum insciti ius

' Ritsehelius Pseud. 252 etiam contra eo lices scripsit eum Her- manno vorte hae te puer. Non licet conloqui te et Goelgius Mere. 2 libros secutris puer' Xaravit, quamquam h littera insequitur.

Engelbrecht, Studia Terentiana. 2

28쪽

vestigia prorsus deleta esse Veri simile, eum eundem identidom recte servaverint in lautinis libris, utrumque denique locum ab Erasmo temptatum ita esse comparatum, ut alter graViore corruptela aperte sit affectus, leni autem transposition sanetur alter equidem Terentium ubique vocativum puer adhibuisse persuasum habeo. 2. Genitivi plur in um exstant apud Torontium aut. prol. 24 amicum ingenio' ib. prol. 7: no plus iniquom possit quam aequom oratio', eo prol. 22: iniuria adversarium', Phorm. 393 ' si talentum rem reliquisset decem', d. 431: maiorum suom' ib. 793: eorruptela nostrum liberum' Andr.

237, Eun. 43 ir duum fidem', Andr. 246, Haut 61 Hec. 198 pro deum atque hominum fidem', horan. 35l: pro deum immortalium', d. 746 pro divom fidem'.

Vidos locos quibus deuii legitur, omnes ita 8Se Omparatos, ut obsecrandi formula eis Contineantur forma autem doorum legitur Haut 693 ' deorum vitam apti sumus. Frustra

operam Opinor uino neque dubitari potost, quin Andr. 59eodo modo poeta diXerit: ego deorum Vitam apropter sempiternam esse arbitror. Itaque perperam contra e0dices

scripsit Umpsonbaehius ' deum', ut servaret ' propterea', quod quamvis libri praebeant, falsum esse e Servi ad Verg. Eel. VII l testimonio lueet. Duniquo Haut 606 legitur ' mille nummum poscit', contra pro usitatior ' nummum' cf. Cic. 0rat. 46, 156 ' nummum, non nummorum q): quod in his consuetudo varia non est' exstat Phorm. 38: orat relicuom pauxillulum

Quam ob rem immerit Ritschelius, quem Brixius secutus est, in Trin. 152 lectionem omnibus codicibus traditam et exemplo Terentiano confirmatani ' nemo si nummorum Philii peum ad

' Quamquam Neu L 106 nonnullos e Verrinis locos quibus nummorum' legitur affert.

29쪽

tria milia. ut formam nummum' restitueret coniectura temptavisse mihi videtur q). Cicero orat. 46, 155 sq. de eius modi genetivis disputans persaepe atque usitate dici deum, liberum, maiorum meum' amrmat. Atque hae voces ipsae in Terenti fabulis loguntur inq)neque dubium esse potest, quin hoc quoque loco aut Cicero aut auctor, quem equitur Cicero, sermonis usum Terenti auctoritate comprobet id quod supra iam alio Semplo demonstravimus. Ceteri autem genetivi inusitatiores apud Terentium, veluti iniquom aequom, mi um adVersarium', in prologis tantum-

mi Lo adhibentur. Quin unum tantum exemplum in prologis exstat, ubi adiectivum substantivi te adhibitum l0ngiorem genetivi formam si e pronominalem habeat Haut prol. 20: bonorum exemplum snam V0rborum Eun prol. 24 huc referri nequit), sed ambiguitatis emtandae causa aliter dicere non potuit Terentius vel Ambivius. Hoc igitur modo restringenda est uecheleri l. o. p. 85 observatio in prologis nusquam genetivi formam longiorem Xstare dicentis.

l V. de declinatione quae stirpes in v exeuntes c0mpi selitur.

1 Genetivus in uis et c0dicibus omnibus et testimoniis Veterum satis superque confirmatur aut. 287 eius anuis Causa opinor quae erat mortua'. E coniectura lectioiseni

Kritis elisi Miscellen p. 43 adn.), qui e Bitscheli doctrina, de

qua OX Videbimus, genetivum in us comicorum aetati abrogavit, legitur etiam Phorm. 482: quantum metuis mihi videre hue salvom uno patruom Geta', quam emendationem OmneSquod se iam editores reoeperunt. Sed Vereor ne eum OmnibuS

libris praeter , qui quantum metus est habet, et Benileio,

β In Trin. d. II et prod. p. LXXXIX. Most. 357 formam ni immorum' non immutavit itschelius, sed ne hic quidem eam posse tolerari Brixius censet, cui non adstipulatur Orengius. ' Nam genetivum talentum', qui legitur apud Terentium, non attulit Cicero, quoniam eum non solum non inusitatum esse, verum etiam fere unice adhiberi ab optimis scriptoribus nemo nescit. 2.

30쪽

queni vide ad hime ea Sum legendum Sit quantus metus est'. Neque quod Fl. scripsit Hec. 735: ne nomen mi obstet quaestuis: nam mores facile tutor hodie probatur, iam doctione io diei. Bombini obstot' pro obstot immutata, quae calami errori tribuenda est, omnia rectes habent: ne nomen mihi quaesti obsiet: nam mores facile tutor'. Ceterum genetivum in uis haud ita raro Surpatum esse eo comprobatur, quod Varronem et Nigidium Figulium non aliter locutos esse et scripsisse Gellius IV 16 1 tradit. Deniquo ab hoc loco haud alienum esse puto commemorare re elissime defendisso Flecheisenium codicum lecti nem motuis apud te. pro Sext. Rosc. 50 145 si metuis se causa hominem occidero vis ab eone aliquid metuis te.', nam genetivi illa forma Ciceronem propter equens Verbum metuis eonsulto usum esseeon Sentaneum est. Ex hoc autem et Gelli loco colligi potost Ciceronis aequalibus formam haud ignotam fuisse eamque Te-ronti temporibus fuisse urbanam Etenim in Comieorum sermone Volgari ea non reperitur. Certe de Plauto nihil habent votores grammatici et codices. Quam ob rem inivi ia Bothius quem Flecheisonius secutus os Amphitr. 1661 ' partuis ut versum diffieillimum sanaret Seripsit. Porro etiam genetivos in us aeque a Terentio Plauto abiudicat iis chelius Mon epigr. r. de tit Aletr. VII, Opus e. IV 16 sqq.): ut eadem opera et contraheretur se.-ui e s littera servaretur, hoc illud ipsum est, quod factum

QSSe negamu ante multo posteriora tempora, adultae Latinitatis' es Mus Rhon. VIII 1 852 49 sq.). Contra Bue chelerus

i. e. p. 61 sq. formam inde ab initio litterarum latinarum exstitisse et Plautum genetivo ' sumptus, quaestus adhibuisse contendit. At mihi unum y tantum praesto est Xemphim, quo Buecheleri sententia fortasse possit c0mprobari Pseud. 119 R. : nihil est hodio hic sycophantis quaestus proin tu Pseudulo',

' De genetivo lectus', quem Priscianus Anapii 513 tradit, iure dubitant viri docti vide infra).