장음표시 사용
961쪽
titudine, postea de temperantia Philosophus, ostendendo Primo obiecta eo ru circa quae versantur,deinde actus & operationes ipsarum& proprietates, demum comparat ipsa e trema, & talem ordine seruat quasi in omnibus moralibus. Quarto aute in libro sequitur Philosophus docere de alijs virtutibus videlicet de liberalitate & magnificentia, de magnanimi tate & innominata virtute, de mansuetudine, & de tribus mediocritatibus quae dicuntur versari circa communem vitam & conuersatione hominu in verbis & actibus,videlicet de veracitate seu de veritate,ut ita loquar, & aflabilitate seu amicitia,quae penuria nominu improprie appellati irtalibus nominibus.Tertia est ipsa urbanitas seu comitas. Postremo de verecudia docet,quam ostedit no esse virtute cuni non fit habitus, 1eda flectus, licet in iuuenibus signum quoddam bonae indolis esse videatur,ut patet. Quinto in libro Philosophus aggreditur doctrina de ipsa iustitia quae inter morales est virtus valde praeclara, Smiro quodam ordine procedit. Primo enim incipit generaliter&in comuni tractare de ipsa, deinde paulatim eam distinguit&aperit. Primo enim describit iustitia in comuni,similiter & iniustitiam: deinde quia multifaria iustitia dicitur,&etia iniustitia, ut omnem confusionem tollat incipit eam diuidere dicendo quod quaeda est iustitia legitima quae tota dicitur virtus,&aggregatum quodda ex omnibus virtutibus costas: alia est iustitia quae pars vel particularis dici solet,& est distincta virtus sicut aliae virtutes. & primo declarat legitima,& ostedit eam esse perfectam virtute,&continere in se virtutes omnes morales,eia seq; idem rei in virtute tota, differre autem ratione.sumit deinde particulare iustitia,&eam sub diuidit in distributiva,& comutatiua seu correptiua comerciorti, & utraq; exactissime declarat:& primo distributiva ostededo eam esse medio acritate secundu similitudine rationis geometrica,ubi praeci pue atteditur dignitas & conditio personaru:deinde comutatiua seu correctiva c5mercioru mediocritate esse ostedit, praecipue secundu similitudine rationis arithmeticam, quia respicit magis aequalitate r er ii quam dignitate vel coditione personarii. Post haec Philosophus mouet quaestiones quasdaad hanc materia pertinetes, & eas soluit,& multas proprietates inquirit atq; declarat quibus magis patefiat natura ut ita
962쪽
loquar iustitiae. Affert deinde Philosophus illam praeclarissimam virtute,quae dicitur aequitas & bonitas: haec videtur quod amodo esse iustitia quaedam vel potius praeter iustitiam vir tus praeclarior ipsa,cum sit emedatiua iusti legitimi,&vir bonus & aequus emendator eius in quo lex aut legissator deficit
non sua forsitan culpa,sed natura atque varietate rerum quae
non videntur lege omnino &ad unguem posse coprehendi. Postremo Philosophus soluere videtur quaestione vel dubitatione quandam antea motam,qua quaerebatur virum quis sibijpsi iniuriam faciat.& ostendit quod non potest quis sponte sibi iniuriam facere, nec etia iustitia proprie ad seipsum dicitur cum sit ad alium , nisi per transsatione&similitudinem quandam.& sic videtur tangere opinione Platonis,qui iusti tiam esse dicebat n5 modo ad alia, sed etiam ad seipsum cum tribuebatur cuique potetiae quod suum est ordine naturae, id est imperium rationi, obedientia vero &obsecutio appetitui sensitivo. Sextus deinde sequitur liber,in quo Philosophus de virtutibus intellecti uis tradit doct rinam, & praesertim de ipsa prudentia quae coniungitur cu morali virtute,de qua coissiderare necessariu erat cum in definitione virtutis dictu esset medium esse sumendit,ut recta ratio, id est ut ipsa prudelia dictat, simul etiam considerandu erat de alijs habitibus intelle ctiuis cu in fine primi libri diuisisset virtutes in morales,& intellectivas secundum potentias:& expleta doctrina virtutum moralium consequens erat ut de intellectivis quae restabant etiam doceret, p raesertim cum earum cognitio ad perfectam cognitionem utriusque felicitatis magnopere pertinere vi deatur. Actiua enim felicitas praecipue ab ipsa prudentia,speculativa vero a sapientia proficisci videtur. quare Philoso phus in hoc libro incipit resumere potentiam rationalem animae, quam de virtutibus morum tractaturus in hunc lo cum distulerat, eamque primo duplicem esse declarat, id est unam speculativam circa ea quae aliter se habere non possunt. Aliam circa ea quae possitnt aliter se habere. In speculativa ponit habitum principiorum qui dicitur intellectus, tum scientiam,& ipsam demum 1apientiam: illa vero quae versatur circa ea quae possunt aliter s. habere, & fiunt a nobis, aut sunt agibilia, aut factibilia,& ipsa quoque aut activa erit, aut factiva, ct in activa ponitur ipsa prudentia,in facti-
963쪽
ua vero ipsa ars. Congruum enim ac prope necessarium sibi videtur ponere principium activum esse diuersum a principio factivo, diuersitate obiectorii circa quae versantur. Aliud est enim obiectum factibile circa quod versatur ars,& aliud agibile circa quod versatur prudentia. Quare cum diuersa sint obiecta,diuersi erunt habitus, & diuersae potentiae, sicut de speculativa etiam potetia dicimus: & arguimus eam esse diuersam ab activa vel factiva ex diuersitate obiectorum,quan uis eius diuersitas magis appareat.Sic igitur quinque habitus intellecti ut afferuntur ab ipso Philosopho, videlicet prudentia,ars intellectus,scientia,&ipsa sapientia, quoru unuquenque Philosophus diligenter declarat afferendo definitiones eorsi, & ea quae copetunt illis, & distinguendo eos inter sese tres aute ut diximus,in potentia seu mente speculativa ponti tur,intellemutis qui est habitus principioru ,&scietia quae est habitus coclusion hi & ipsa domina sapietia quae est habitus costans ex utrisq; cu summa perfectione.Vnde a Philosopho dicitur esse intellectus simul,& scientia praestantini morti natura: in activo vero intellectu prout ipsa prudentia, in factivo vero ars,ut antea diximus.Post haec Philosophus omissa arte, quia paruad felicitate videtur conferre: omissa quoq; scietia& habitu principioru quae sapientia cotineri videntur, dein eeps loquitur potius de sapientia atq; prudentia, quaru virtutum alia ad felicitate speculatiua,alia ad activam, ut saepius diaximus, maxime spectare videtur. Sumit autem ipsam prudentiam,&eam diuidit ostendendo quod ea aut est ad una aut ad plures: & si ad plures, aut est domesticar aut ciuilis, & rursus ea quae est ciuilis, aut est deliberativa, & iudicialis, ant ver
fatur circa condendas leges,& talis facultas prudentiaque ciuilis legum ferendarum obtinet locum architecturae,ut ma
nifeste ostendit Philolosophus. Ulterius Philosophus affert quosdam alios habitus seu dispositiones mentis activae, id est
bonam consultationem,sagacitatem atque sententiam, at
rue haec omnia declarat,& ostendit esse aptitudines quas am coniunctas cum ipsa prudentia. Post haec Philosophusnio uel dubitationes quasdam ad sapientiam & prudentiam
pertinentes, ad solutiones earum,atque eius praesertim qua dicebatur has duas virtutes non esse necessarias, sed super
suas: quia si adsint virtutes morales non est opus prudentia.
964쪽
ubi ostendit Philosophus quod virtutes faciunt intentionem rectam ad fine bonum: sed executio fieri no potest sine prudelia quae est caput vel potius oculus in rebus agendis dirigens actiones nostras ad tale finem,& media optima inueniens atque ostendens quae ad illu perducunt. Ostendit praeterea virtute moralem sine prudentia esse no posse, neq; prudentiam sine virtutibus moru.quaedam etia dicit de ipsa sapientia valde praeclara,& coparat eam cu prudentia, & simul soluit dubitationem quam antea de illis attulerat,quaerendo utra earum
excellentior esset. Soluit igitur & ostendit sapientia,& nobilitate&dignitate anteponeda esset pli prudetis. Septimus deinde sequitur liber in quo Philosophus declaratis virtutibus tam moralibus quam intellemuis de quibusda habitibus seu dispositionibus determinare incipit, quae,etsi nosint proprie vitia vel virtutes, tamen sunt circa mores aut fugienda, aut prosequenda.&ideo ad consideratione philosophi moralis pertinere videntur.fugienda aut e talia sunt,ut immani tas quae videtur esse quoddam prauunicopetens bestiali naturae,&ideo feritas dicitur cui opponitur heroicavirtus. Sunt praeterea inc5tinentia,& mollities,&his oppositae dispositiones laudabiles, cotinentia videlicet atq; constantia, de quibus Philosophus diligenter cosiderat, afferendo opiniones priscoria,&arguendo pro utraq; parte,&demusentetiam suam adducendo,ut cotinentiae atq; costantiae natura magis illucescat.Has autem ostendit dispositiones esse laudabiles nondutamen esse virtutes: fit enim pugna in homine continente in ter appetitu dc ratione,& etiam in ipso inc5tinete: veru si ratio superat appetitu sensitiuum, tuc dicitur cotines:sinsuperatur, dicitur incolinens: sed in homine teperante no fit talis pugna ,quia extem plo appetitus sensitiuus cedit rationi, in ip soquoq; inteperante nulla cotentio fit, quia statim ratio cedit appetitui. Post haec Philosophus cu antea ostendisset omne virtutem moralem versari circa voluptates vel dolores, & no uissime dixerit has esse obiecta cotinentiae & incontinentiae, merito hac materia aggreditur asseredo more suo opiniones priscorti &rationes eorude,&solutiones:postremo ipsas distinguit,& ostedit quanda voluptate esse bona, quanda mala.
quare dicere possiimus quod duae partes principalissimae hoc in libro cotinetur.V na in qua Philosophus determinat de il-
965쪽
lis dispositionibus quas circa mores diximus fugiedas esse vel
prosequendas:alia vero qua docet de voluptate & dolore,co siderans praecipue ut sunt obiecta cotinentiae & incolinentiae,&supradicta rudispositionii,ut diximus. Octauo aute in libro Philosophus de amicitia tradit doctrinam, quia non sibi aequum esse videbatur,ut vir felix quem ipse his libris constituere primo intendit carere debeat amicis, & summa locunditate priuari, quae in vera amicitia inueniri solet. Praeterea cum ad felicem virum pertineat beneficentia & liberalitate uti, congruum esse videtur, ut habeat amicos quibus ante alios lar iri ac benefacere possit. Merito igitur de amicitia docet Philosophus afferendo in primis eius definitionem: R inicitia est beniuoletia mutua no latens. deinde diuidit eam in tres species,inutile, voluptariam,&honestam secundu tria obiecta,videlicet utile,iocundit,& honestu. Ostendit deinde in unaquaq; societate reperiri quodamodo amicitia, demum cocludit amicitia honestam quae est ob ipsam virtute esse veram,&simpliciter,& proprie dictam amicitiam, & hanc tri
buit viro felici &studioso posthabitis alijs,ostededo huic amicitiae honestie no modo honestate, sed etia utilitate atq; iocunditate inesse. Nonus deinde sequitur liber,in quo Pnilosophus persistens in ea de doctrina de amicitia cosiderat multas proprietates quae amicitiae videntur copetere. Et primo de terminat de coseruatione & dissolutione amicitiae,&actibus eiusde,& de querelis quae in amiciti js fiunt,& remedi js earundem. declarat praeterea beniuolentia cocordia, beneficentia,& multa officia quae ad amicitiam pertinet . Affert postremo
quaestiones,tum ex parte amatis amici,tiun ex parte eoru qui amantur,& solutiones earunde,explicans omnia exactissime quae in tali materia amicitiae sibi videbantur cognitu necessa
ria. Decimii postremo Philosophus atq; vltim uaggreditur librui ut nos ad fine quem in primo proposuit libro per virtutes & ea media quae ostendit nobis quoad fieri potest perducat. Et primo incipit tractare de voluptate eosideras eam novi est o biectu cotinetiae aut ine5tinentiae , ut fecit in septimo, sed ut inueniat eam quae est annexa felicitati humanae, de qua felicitate principaliter eonsiderare intendit in hoc decimo libro,ut de ea re quae est prima in intelione,& vltima in execu
rione. Ostedit igitur primo Philosophus hanc eosderatione
966쪽
de voluptate esse necessaria, deinde affert opiniones antiquoru qui bonu vel summum bonum voluptate esse dixeriit. Postea affert eas quae dicebant voluptate esse malit, hinc inde rationes adducens pro utraque parte: dem uin mediu affert sententia suam qua ostendit diuersas esse specie voluptates, sicut sunt etia operationes cum quibus coniunguntur: quassedam enim esse malas, quasdam bonas: malas autem & turpes non esse appellandas voluptates,bonas vero habere gradus, & operationes perficere atque augere. Itaque ex dictis eius colligitur descriptio quaedam voluptatis hoc pacto, Voluptas est perfectio formalis accidentalis ipsius operationis quae prouenit ex bona dispositione potentiae, & conuenietis obiecti. & ex hac definitione explicatur etia illa quam in septimo attulit quod voluptas est operatio habitus qui est secundu natura fine impedinieto. Nam ibi dicit quod est o peratio, hic autem quod est perfectio operationis. & reuera' oluptas videtur differre ab operatione iecudii ratione,quialia videtur esse ratio voluptatis,alia operationis. Ide tamen dicitur esse cum ea: sicut quida affectus proprius dici solet Ie idem cum subiecto suo,& non separatur ab operatione iii si ratione sed qualis est operatio talis dicitur essevoluptas,& quanto operatio perfectior est, tanto maior dicitur esse voluptas. De obscoenis auteno loquimur, quia Philosophus non putat eas appellandas esse voluptates, cum sint mixtae atq; impurae,& non sint sine impedimeto. Sed illae erui verae,&summae voluptates,quae perfectissimas &praestabilissimas comitatur operationes &ipsam omnino felicitate. Post haec Philosophus resumit distinitione felicitatis quam in primo proposuit nobis repetens summatim n5nulla quae antea dixerat,vi eius explicatio euidentior esset: & primo tractat de e comuni ostedens quod est operatio per se expetibilis a' tute prouenies,& quod non consistit in otio vel ludo, ut illi forsita imperiti opinaretur. Deinde determinat de feritate in specie. nam cum ea sit duplex, eoteplativa videlicet . e activa, incipit docere prius de conleptatiua,quia prestan- ior est, dc quia antea de ea par u tetigerat differes eius doctrinam in huc decimii libru.Itaq; multis rationibus ostedit contemplatione secundu sapientia suprema esse felicitate humanam, eamq; simile esse operationibus substatiaru separatam, atq;
967쪽
atque ideo e5petere homini viventi secundum virtute menistis,& vita quadam a curis quae plerunq; mortales exagitant, M. perturbationibus aliena. Comparat deinde Philosophus contemplativam felicitate cum ipsa activa quae est operatio secundum prudentiam & virtutem moralem, & multis rationibus contemplativam longe anteponit, no n quod acti-ua non sit felicitas,& summum bonu in genere suo,sed com Parata cum ipsa contemplativa non parum est inferior illa huius Philosophi sentet ia. Itaq; multis laudibus hanc conteniplativam extollit, & ostedit vir u sapientem per talem ope rationem euadere charissimu deo ,& quoquo modo ,si dicere licet, per huiusmodi contemplationem,atq; ea praesertim qua ipsum deii conlepiatur,coniugi causae suae,atq; ex eo sexcissimu euadere felicitate quide humana quoad fieri in hastvita potest Postremo autem loco Philosophus expleta iandoctrina de moribus cum esset ad politicam transiturus,cum qua& oeconomica cotineri videtur, attulit quanda partem quae est quasi conexio quaeda cuin libro ciuilium, ubi ostedit non susticere hac de moribus tradidisse, aut eognouisse doctrinam, sed oportere executioni mandare atq; in actioneAdeducere: hoc aute fieri non posse si bona institutio iuuenibus &adolescentibus adiit, re etiam perseueret,& hocasI qui posse si vivere assuescant sub legibus, aut publicis, aut priuatis,si publice non adhibeatur cura: quare Oportere patresfamilias,&ciues qui vere sunt ciues aptos esse ad fer edas leges. Sed quis haec docere potest 3& de hac facultate quae ad ciuilem pertinet doctrina tradereξNam ii qui in repub.ver santur non sunt satis sufficientes: sed multo minus sufficientes videtur esse sophistae qui eam profitentur. Quare hoc minus cum sui maiores omiserint,se suscepturum profitetur,ut tali doctrina in vita ciuili quoad fieri potest felix euadat &sufiiciens adferendas leges: talem enim architectu appelli re Philosophus solet,&eius facultate architecturam, vetus
praestantiorem caeteris activis facultatibus,ut antea vidim .
Et hie sit finis decimi & vltrini libri Ethicorum.