Aristotelis ... Ethicorum ad Nicomachum libri decem. Ioanne Argyropylo Byzantio interprete, nuper ad Graecum exemplar diligentissimè recogniti. Cum Donati Acciaioli Florentini ... Commentariis, denuò in lucem editi. ..

941쪽

LIBER DECIMUS. 89storis animu antea moribus esse cultu, ad recte gaudendi , ac abhorrenda, perinde atq; terra quaesen na fit nutritura. Qui niq; vivit cum perturbatione, no audiet ea verba quae dehortantur: neq; nntelliget. is uero qui ita di ositus

st,qui feri potest ut dissuadenti obrepereis omnino auteno uerbis ipsa perturbatio ed ut cedit. mores igitur praecedant aliquo modo uirtuti similiares oportet,amates boni , atq; abhorretes a turpi. Difficile aute est ut ab ara, Iescentia recte quis ad uirtute instituatur, non sub talibus legibus educatus. Modeste natas uiuere colinenters,plerisq; hominibus praesertim ex iuvenibus no est iucundu . Quapropter educationem, ars officia a legibus instituta be oportet. N5 enim dolore adirent si fuerint consueta. Fortassee aute non sufficit, dura sunt adolesceles,rectu educatione Cr cura esse adeptos sed cri oporteat viros quos scios,i a agere ac assuescere, Cr in his CT omnino omni

in uita legibus est opus .ntaltitudo enim nec stati potiusquam rationi, π poenis quam honestiti paret. Idcirco sunt qui legumlatores oportere censent ad uirtute invitet re,ac prouocare honestatis gratia, propterea quod i qui probi sunt,ob consuetudine praecipue obleperablit. Adriuersias ante inobedientes Cr hebetiores ingenio, castigaritiones poenasq, instituere . At eos qui curari ac emendari

nequerint,extrudere atq exterminare. probuenim bonunem, ex ad honestale vivente,rationi obtemperatur u imae

quiunt esse. improbu uero uoluptate a dictantem, dolore afficiendu esse perinde atq iumentu. Quapropter Cy eos dolores asterri oportere dicisnt,qui maxime cocupitis voluptatibus aduersantur . Q nod si ea qιi bonus Aturus sit, Sobene educatu ut dictii est a: moribus bonis albumctum

esse oportet, deinde bonia in exercitqs uiuere, Cr neque

942쪽

mente aliqua recto s ordine vires habente uiuatur. Opus est mente prostrio, nunere cum iri haec euenire posint. Igitur patris quide praeceptio vires no habet,nes necesscitem, neq; ustius omnino uesivi uiri, nisi sit rex aut alia quis talis. Lex aute u:m habet cogente, quae quide est feromo ab aliqua prudelia atque mente pro rectus. Et homines quide eos odisse solent, qui appetitionibus aduersantur: es recte idipsi jaciunt. Lex aute non est eis mole t SP probitatem iubens. In sola aute Lacedaemonioru ciuitate cum alijs paucis , cura adhibuisse in educatione atq; οἱ iis cys legislator uidetur. In pluribus autem ciuitatibus nitares sunt neglectae. Et ita unusquisq; uiuit, ut sibi placet, ritu cγclopii filios regens uis uxorem. Praeflabilis uigitur est diligentia rectamve cura adhibere cominem:

88 idq; ipsi ere. Quodsi negligitur publice,ad linamaequens pertinet filios suos ais amicos ad uirtute dirigeaere,uel salte uelle dirigere .uts maxime idipsum posse uia

ἔκ p Φή, debitur ex his quae diximus, idoneus ad leges stred usis MD . Gus. Publicus igitur diligetius ais curas, per leges feris, constat bonus aute, per studiosus. Nec interese quicquaeso uidetur,scriptae sint, an nonscriptae .uημs, an plures per illas instituatur. ut ex in musica, exercitandis scutale, si Cr eruditionibus caeteris hoc nihil restri. Na ut in ciuinistibus leges, ac mores: sic cr ni domibus posunt paterni

sermones ac mores.qvnnetia mays ob cognitione benefiscias collata. Sunt enim ipsi flj1 iampride affectione deis

92 vincti, Cr facile obtemperantes natura. Disertit insuperer instituta priuata a publicis,perinde atq; in medicina. Vniuersaliter enim, febricitanti constri inedia, π quies: AEt alicui Νrsitan non conducit. Magister quos ludi, non omnibas

943쪽

LIBER DECIM' S. omnibus βrtasse pugilibus eande pugnam imponit.Singuti alite magis exacte feri uidebatur,adhibita cura diligetiaq priuata. magis enim id adipiscitur unusquisq: quod congruωm est.Atq; optime quide in singulis cura ac disiis gentia adhibuerit, ex medicM er ludimagister, Cr quiis vis alius,qui hoc uniuersalescit. omnibus,inqua, t taliabus hoc esse accomodata .Scientiae enim,coimnis ipsius

esse dictitur er funi. Nihil tamen frsitan obstat quin cris qui scientiae quide est expers, exacte aule ea per exit

experietia quae in unoquoq; accidunt,recta in uno aliquo diligentia adhibeat atq; curam . quemadmodu er quidam

optimι fbkUse se medici uidentur, qui tamen nulli alij

possunt opem terre. Veru non miti s forsitan oportere videbitur eu qui vult ari x,Gr coiit lator euadere,ad

uniuersale pergere,atq; illud ut feri potest cognoscere. dictum est enim scietias circa hoc ipse m uersari .Fortasse ante er is qui uult sua cura diligentiaue meliores jacere sue multos ue paucos,enitatur oportet ut ad Irrendas Ieges aptus euadat: si boni legibus feri possimus. Non est enim cuiusvis queuis disponere.Sed β alicuius est, scietis est. ut in medicina fit cr in caeteris scultatibus,quaru est aliqua cura atq; prudelia .Haec cu iti sint,cosiderare post seshoc oportet, unde nam er quomodo qui pia legamlator euaserit. An ab ijs qui rempublica gerant,quemadmoduCr in caeterissacultatibuου fieri solet s nam pars ciuilis est sh imstrendarii legu Ocultas. An no sextiter in ciuili ercaeteris inscultatibus fit ex sciet s Na in caeteris quidei dem tradiit Acultates, crper ipsus operatur. ut medici, atq; pictores. Res autem ciuiles docere quide pollicentur

944쪽

Ds ΕΤΗ Ico Ruralia potus quam mente. Neq; erum scribui de talibus,nes loquuntur. quod tame praeclarius Νrmn esset,quam iuudiciales orationes vel deliberativis coponere. Neq; filios suos, aut simcorti ullos idoneos ad gubernandu rempublicam ejiciunt. Erat alite consentaneum rationi si posent. Neq; enim melius quicqua civitatibus reliquissent: nequesb Us aut char imis aliud magis optabent,quam talia pose. No tamen parum experietia con erre uidetur.non enim feret per ciuile consuetudine ad gubernandu rema publica aptiores. Quapropter 's qui de re ciuili cupiunt scire, experietia insuper opus esse constat. Sophistae auteij qui facultate hanc prositetur, tradendi uia ignorat.nes enim quale quid est, neq; circa quae uersetur omnino scium Non enim ipsam Cr oratoria Dcultate idem,nes inferiorem ponerent,congregatu iis legibus quae sunt probatie. Fieri enim po se dic ut, ut optime deligatur proinde quasi selectio no esset sagacitatu, ex iudicare recte no ebbet max u. ut in musica. Qui nus sunt in singulis experti,recte opera iudicant: Cr quibus,aut quomodo perficiuntur,er quae sunt his consona coprehendat. lnexpertis aule satia est si non luteat ipsos bene an male fctii fit opus,ut in pictura. Leges ante operibus finales ciuilibu4 sunt. Αοα nam igitur modo qui tu ex his legu fuerit lator: aut eis quae sunt optime iudicauerit s Nes enim medici ex libris

sunt: er tamen dicere conatur non solum curationes,sed etia aegrotantes curari pose, Cr ut curare oportet,habio tu uniuscuiusq; distincto. haec aute expertu quide utilia:

s vero qui scietia carent inutilia sunt. Et legu igitur ipstan, Cr rei u publicar u congregationes iis quide q*i perαlyicere atq; discernere posunt,quidnam ricte sese habet lici contra, aut quae quibus accomodantur, utiles ese posse sunt.

945쪽

LIBER DECIMVS. 897 si ιged is qui fine habitu talia tramant,recte quide iudia care non possunt,nisi fortuito . Magis ante ad ea comprehendenda fortasse fuerint apti. cum igitur nostri maiores ea quae a cietate Medaerum legam pertinent me peris scruntione reliquerint,no ipsos in fortasse praesta conis

siderare.er omnino de republica pertractare oportet. ut

quoad feri potest,ea philosophia perficiatur, quae circa res humanas versatur. Primu ris si quid recte sit a mais

ioribus dictum, id enitamur recensere. deinde ex co reae galis rebus publicis cosiderar , quaenam ciuitates er reaerum publicarum singulas eueriunt,atque conseruant. Crquas ob causas aliae recte gubernantur: aliae contra. His

enim persteriis, magis fortasse perceperimus,quaenam βι respublica optima, cr quomodo unaquae in disposita: quiubas te legibus utens, ac moribus bene haerit constituta. Dicareus igitur, hinc initio si pto.

A τε si M si de his ipsis atq; virtutibus,&insuper. J Hoc stest quartu capitulum huius tractatus & vltimii totius libri,in quo Philosophus copleta iam doctrina de moribus,& postremo de ultimo fine humano, nunc determinat de feredis legibus,quibus homo potest euadere bonus, ostendendo non solii oportere scire quid sit virtus,& ratio bene vivendi in ijs quae asunturi sed etia deducere in actum.& hoc addere videtur Philosophus,ut hinc occasione sirin pta commode traseat ad librii Politicorii, ut homine primo in hoe libro bonis moribus virtutibusq; instituat,deinde per illuconstititat in ciuitate,&in ciuili vita quoad fieri potest felice reddat. Diuiditur aute hoc capitulum tres partes, quae suis locis patebunt. Primo igitur ostendit Philosophus quod no sussicit cognoscere haec praecepta, sed o portet deducere in actum&exequi. nos igitur volebamus ostendere quona pacto homo bonus & bonis moribus institutus euadere potest, loce do de virtutibus,& amicitia, & voluptate .est ne finis nostrae

946쪽

intentionis h. videtur respondere quasi quod nostra inistentio quantum ad doctrinam de virtutibus & moribus esisset completa: sed hoc non susticit cum finis in rebus agendis non comistat in doctrina Scognitione, sed in actione. non enirn latis estici re quid aut quales sint virtutes:sed requiritur 81 ulterius ut eas consequamur & operemur secundu illas. fs I uitur verba suiscerent. JOstendit quod doctrina non 1ussicit a i iaciendu virum bonum . Nam si hoc esset,dicit Philosophus, magna mercede reportaret sermones suasiui,Theognidis sententia: sed reqniritur bona institutio. quare sunt nonnulli ingenui ita educati, ut ver bis & monitis ad virtutem ac honestatem consequenda facile possint compelli plerique vero, ut est. imperita multitudo sic se habet ut trahi ad virilites,aut reuocata a viiijsno posse videatur suasione verborum aut monitione atque doctrina: sed si a turpibus abstinent,id potius faciunt in et uvel poena. quare patet quod ver

ba dc sermones per se non sufficiunt ad faciendos viros bo-I3 nos, s d requiritur & bona educatio&consuetudo . Γ Saoiatis est fortasse. J Quali dicat: satis putandu est si ista omnia adsint, icilicet bonum ingeniti,& doctrina, &institutio quibus disponimur ad bene operandu, tandem ipsam virtutem consequamur, quae cum acquiratur cum difficultate non sermonibus contenti esse debemus , sed etiam consuetudinem

βψ adhibere. I p iER i autem bonos alij natura.JOstendit hac . in parte Philosophus quod ad hoc ut homines communiter fiant boni sermonibus & praeceptis doctrinae,requiritur c 1 uetudo vel inititutio bona. Probatur, Homines fiunt bonic5muni sententia, aut natura, aut doctrina,aut cosuetudine,

sed non proprie natura,nec statim etia in doctrina: ergo cOsuetudine. Patet ratio, vel declaratur a Philosopho, cum probitas pendeat ab electione nostra,&sit in nostra pote state, natura lio proprie efficimur boni.hoc probauit Philosophus in lectulo Echicorum,ubi disseruit & ostedit nullam virtutem inesse nobis a natura, etsi apti simus natura magis

aut minus ad illas fusti predas. unde nec a natura, nec praeter natura nobis inesse dictitur: tame non consistit in ea proprie cum simus liberi ad viridibet consequendii vitium vel virtu tem,&in nostra nosti potestate natura esse aptos magis veliminua: sed est dolui naturae vel det,d diuinae causae, a conce-

947쪽

ptione enim trahunt indiuidua complexione,id est partim a

paretibus, partim ab influxu corporis coelestis: hinc cocedente deo variae dispositiones naturales oriuntur,& aptitudines ad virtutes suscipiedas quas aptitudines in sexto huius appellauit virtutes quoquo modo naturales,quanis non lint virtutes proprie. Itaque eo in loco ait Philosophus,ut in ea parte animi quae principiu est opinandi, sunt diue species, aptitudo scilicet pers piciendi, atq; prudentia:lic & in ea parte quae ad ipsos pertinet mores sunt species duae: una naturalis virtus, altera proprie virtus.ex quo patet quod licet naturalis illa dispositio conferat ad virtute, tamen parii prodestet, nilicon suetudo accederet ex libero nostro arbitrio,&recta electio

ne proueniens. Ite doctrina no satis lassicit sed in ij, facit fructum qui quoquo modo bona educatione sunt ad ea suscipieda dispositi, sicut ager cultus qui semina sit nutriturus. unde in principio, Bene, inquit .institutii moribus eu esse oportet qui de honestis de iustis,& omni ciuili ratione sussicienter est

auditurus.Quare animus eius qui est doctrina suscepturus est tanqua ager, mos & educatio laquam cultus terrae, doctrina vero ut seme quod no habet vim in omnibus,sed in terra be ne culta: lie doctrina no habet vim nisi adsit institutio bona. na qui sequitur perturbationea nimicosuetudine firmata, noeedit soli sermoni,sed oportet ut vi ipsa reprimatur. ex quo patet i consuetudine principaliter boni fieri videmur .unde in principio secudi, Moralis,inquit, virtus cosuetudine copa ratur. Quare ut monentis doctrina emcacia habeat, oportet bona educatione praecedere, qua aliquo modo disponatur animus hominis ad dedit turpia,&gaudedu rebus honestis.

Α etenim dissicile est recti J Ssimo ordine, ut cos leuit, pro Sscedit Philosophus.Nam cudeclarauit bona institutione esse quodam odo principaliter causam vi essiciamur boni,nolo qui inuraute de uniuersalissima& principalissi ina causa bonor u omniv,id est ipso deomsie ostendit q, lex requiritur necessario ad bona assuefactione& bona institutione coparandam quia ipsa copellit,& quodamodo cogit homines vivere secundu bonos mores.dissicile est enim quod aliquis ab prae sertim iuuentute ducatur ad virtutes, nisi sub bonis legibus nutriatur :ideo oportet ut lex afferat bonam institutione &exercitia honesta,copelledo iuuenes ut bonis moribus astu

948쪽

stant,studiisq; honestis, quae etsi molesta ab initio appareat,

tame cum sint c5munia aequo animo fertitur,& posteaquilininconsuetudine venerint,iocunditate & facilitatem afferiit.

Addit ulterius Philosophus quod non sussicit bonam educationem habere a legibus in iuuentute,sed videntur necessa riae esse leges etiam per totam vitam,ut conseruetur exercitia bona,& cosuetudine boni mores perficiantur. Sunt praeterea nonulli qui magis parent necessitati&poenis,quam rationi,ideo censebant nonulli legulatores,cum homines plerunq; trifariam reperiatur,aut ingenui & bene dispositi,aut tardiores ,aut insanabiles, in fere is legibus tria praecipue seruare debere. Pri in ti,admonitiones & exhortationes,quibus homines bene educatos concitarent ad virtutem capessenda gratia honestatis. Deinde iis qui sunt tardiores ad bene vi-Dendu,&inobedientes rectae rationi, poenas constituere ac commodatas, &directe c5trarias morbis illorum ut talibus veluti medicinis quibusdam ad sanitatem reuocetur,&castigatione a vitiis retrahantur.Remedia vero debent,&medi-Gnae concupitis voluptatibus esse contrariae.nam contraria, Vt inquiunt, cotrarijs curantur. Non enim auaritia abstinentia, sed liberalitate: nec luxuria liberalitate proprie, sed abstinentia & teperantia pellitur. De iis vero qui incurabiles ponebantur,patet in textu. t Q vo o si haec ad probitate.JHac particulam addere videtur Philosophus, quia cum virtus de beat esse volunta ria,declaradus est hic locus ne videamur inuiti virtute acquirere,ideo videtur resum ere quod primo dixit,adhibendam esse bonam educatione a recta & ordinata ratione proficiscentem quae iubeat & impellat ad probitate, dc tamen aequo animo feratur. sed quaenam esse potest ista, patris ne praeceptio ac institutio 3sed nuc posthabere eam videtur, quam inferius dicet oportere adesse, si educandae iuuentutis publica non adhibeatur cura. Dicit aute ad hoc propositum quod admonitio paterna non habet hanc vim ut copellat homines,&alioru admonitiones etiam si rectae sint odio

habentur ab iis qui suis cupiditatibus obseqni volunt:sed lex est illa quae copellit &iubet circa ea quae sunt proba,&cusit

Omnibus comunis,&pleritq; absint legumlatores,aequo animo sustinetur ,& non est invisa. Sic igitur per ordine patuit, quod si sermones &doctrina secerςuebeant fructu, opus est educ

949쪽

educatione & institutione bona:ad hoc aute ut fiat bona in stitutio opus est legibus. fAT vero in Lacedaemonior ii qui 8 dem ciuitate. J Haec est secunda pars huius capituli in qua Philosophus eum antea ostenderit ad bonam inititutionem necessariam esse legem proueniente.ab aliqua prudelia: nuc se rio & ordine declarat oportere hominem eniti ut aptus euadat ad feredas leges, & quomodo hoc fieri possit ostedit. Ex quo statim post hunc libru ponit librum Politico rit,in quo diffuse docet deferendis legibus. Dictu est enim in sexto liuia ius hoe esse praecipuum munus facultatis ciuilis. Dicit aute inprimis Philosophus quod cu omnes ciuitates & respub.deberent curare legibus,ut iuuentus recte educaretur,&ponerentur leges quibus homines ad virtute capessenda concitarentur, Lacedaemonioru ciuitas sola vel aliae ad modii paucae haediligentiam adhibent legum ferendarii,& init ruendae iuuentutis: in plurimis autem neglecta sunt ista,dicit Philosophus,&vivunt ad placitum & libitum veluti Cyclopes . saevo D fg si negligitur publice.J Probat nunc Philosophus ob ea quae dixit, oportere homine ciuile aptum esse debere ad leges ferendas, hoc pacto,Si homine oportet curam habere ut diri santur filij & amici ad consequedas virtutes, oportet etia visit aptus ad leges ferendas:at primum est, ergo & secundum. veru cum leges publicae dc priuatae esse videantur,opera danda est ut publice institutio non sit adhibita legibus priuatim quisq; curam adhibeat ut fit ij ad virtutem di rigantur.& ideo oportet ut sit aptus & bonus lator legum,ut honeste erudiantur filij sub paternis legibus: quod si ex defectu filiorum lioecosequi non positi,saltem debet velle & eniti ut sit aptus,ne ex parte sua desit,quia publicae leges & priuatae videtur quoquo modo conuenire. NEC interesse quicquam videtur.J 89 Quatuor videtiar afferre conditiones Philosophus, per quas forte putaret aliquis publicas leges differre a priuatis quibus utitur paterfamilias in domo sua veluti debet,atq; ex eo crederet hane peritia erudiendi pritiatim homines no esse de facultate legunt ferendaru .Has igitur affert coditiones vel dita ferentias quae esse videtur,& ostendit quomodo conuenitit,& quod tales differentiae vel nullae sunt vel paruae. Pima disserentia esse videtur quod leges publicae sunt scriptae priuatae non scriptae: sed haec nulla pene disserentia est dummodo sit

950쪽

so bona lex siue sit scripta, siue non scripta. ON ac si per illas

unus aut plures. J Secunda conditio vel differentia esse vide, tur,quod publicae leges videntur erudire & instituere omnesciues, priuatae vero atq; paternae v nuin vel admodu paucos,&ta me haec differentia non est tanti mometi ut faciat quod priua tae etiam n5 sint leges. Nam ut in musica dantur praece pia,& siue unus, siue plures instituantur,illa tamen sunt praecepta: sic in priuatis legibus non tollitur ob paucitate eorum

qui instituuntur quin illae sint appellandae leges,dumodo sint si bonae. ONAM ut in ciuitatibus. J Alia disset entia vel conditio est pene eade cum superiore,quod vim habere videtur publicae leges in ciuitate tota,priuatae aute in una domo.tamen hoc no tollit quin priuatae lint etia leges eum habeat similem ratione,quin etia non minus ad ipsam educatione prodesse videntur,quam publicae ob reuerentia quandam innatam filijs naturaliter erga parentes. Dubitatur quia antea Philosophus dixit praecepta patris non habere eam vim quam habet leges, hic autem dicit habere maiore. haec videtur inter ser pugnare. Dicedum quod Philosophus superius afferebat in mediu homines male institutos,&dissiciles ad obtempera dum, Et homines,inqiiit eos pleriq; odisse solent,qui ipse ruappetitionibus aduersantur.tales indiget legum vi: sed apud ingenuos & faciles ad obtemperandii praecepta paterna vim habent maiore: sed apud eos qui sunt tardiores,& inobedietes facti,maiorem vim habent leges ob necessitatem,& poenas. & de talibus eo in loco videbatur loqui Philosophus.sΣ Γ D ip FER. v NT insuper & instituta. Quarta conditio vel differentia est, quae etia no n est talisvt faciat priuatas non esse leges. Nam quia leges publicae loquutur uniuersaliter,priua tae vero sunt particulares,ideo videtur quibusdam quod noproficiscuntur ab eade facultate. hoc etsi facere videatur ali quam differentia tamen leges priuatae videntur magis accomodatae unicuiq; quam publicae.Nasicut fit in medicina,ita in huiusmodi legibus euenire videtur: sed in medicina ita fit ut quida habeat scientiam in uniuersali,quida aliqua particularia percipiat per experientia quanda,& talis poterit secun dum illa magis accomodate mederi alicui quam ille qui uniuersaliter scit: sic etiam eueniet in huiusmodi legibus. nam est

uniuersalis regula in medicina,quod simpliciter febricitanti

prodest