장음표시 사용
931쪽
felicitas activa proueni ens a prudentia & virtute morali , est
humana: contemplativa vero, etsi sit hominis, superare tamen videtur conditionem humanam: ergo activa erit inferior contemplativa. Maior est nota. Minorem declarat Philosophus per quatuor conclusiones tales. Prima hoc pacto: Operationes quae versantur circa res humanas sunt huma naei sed ea quae proueniunt a virtutibus morum versantur circa res humanas: ergo sunt humanae.quod autem ita fit,declarat Philosophus discurrendo per operationes fortitudinis&iustitiae,& similium quas ostendit ver1ari circa actus externos vel affectus internos, quae sunt humana,vt patet in textu. Secunda conclusio est talis . quod virtutes morum de prudentia sunt inter se coniunctae . ex quo sequitur quod si virtutes morum sint circa res humanas, erit etiam ipsa. Probatur autem conclusio hoc pacto,Virtutes quae sunt ita inter se ut altera mutuo dependeat, sunt coniunctae inter se atque conne xae: sed virtus morum, & prudentia sunt huiusmodi: ergo sunt inter se coniunctae atque conexae.Ratio patet , quia principia prudentiae quae sunt fines consequendi honesti proue
ni re videntur a virtutibus morum: rectitudo versa vice vir tutum moralium,qua diriguntur virtute, tales ad cosequen
dum bonum finem fit ab ipsa prudentia. unde in sexto,Insuper, inquit, opus perficitur secundum prudentiam, de moralem virtutem , etenim virtus intentionem facit rectam:
prudentia vero ea uniuersa dirigit quae ad illam perducunt. sed haec latius in sexto. Patet ad propositum nostrum quod istae sunt inter se colunctae ex ijs quae diximus, & etiam ex de finitione virtutis, ita ut ad se mutuo pendeant,& prudentia sit gubernatrix,& quasi clauum tenens inter ipsas secundu dirigit cursum ad portum,id est ad finem optiniuattingendum antea sibi propositum.Tertia coclusio est, quAd virtutes morum &prudelia sunt circa copositum, Hae virtutes quae videntur esse coniunctae cum affectibus,sunt virtutes ut circa comopolitu: sed virtutes morales & ipsa prudelia sunt huiusmodi:
ergo circa copositum.Et ratio est, quia morales virtutes sunt coniunctae cum affectibus prudentia cum moralibus virtutibus: ergo eum affectibus. sed affectus sunt communes com posito ex anima & corpore cum pertineant ad partem sensitivam. Ex quo affertur 4 Arta coclusio talis,quod virtutes
932쪽
morales,&ipsa prudentia sunt virtutes humanae:hae virtutes quae sunt circa compotitum sunt humanae inquantu homo est copositus ex anima & corpore: sed tam virtus moralis quam prudentia est huiusmodi: ergo tales virtutes dicuntur humanae. Exauo patet quodvita quae est secundum prudentia & virtutem moralem dicenda est humana: & haec dicitur vita acti ua,& per consequens felicitas activa dicetur humana. Ex quibus concluditur probatio minoris piimae rationis & conclusio principalis,quod est inferior contemplativa, quae videtur superare conditionem humanam, cum sit intellectiva & separata ab ijs affectibus & actionibus humanis. unde cum prue tia sit virtus intellectiva, & videatur separata etiam ab istis humanis, ideo attulit Philosophus eam rationem qua probare nititur eam esse chi moralibus,quae sunt circa affectus & actus humano s. unde cum & prudentia circa talia versetur, & ad ta i lia se vertat,videtur humana. sv IDAEI TvR aute & externa affluentia. J Allata prima ratione, & cofirmata multi, conclusionibus ad declarandia principale intentum quod felicitas activa est inferior quam speculati ua: nuc affert secundam
qua idem ostendit quod speculativa est praestantior, hoc pacto, Ea vita quae paucioribus indiget est praestatior ea quae in diget pluribus externis: sed coteplativa indaget ad modii paucis,activa pluribus: ergo coteplativa est praestantior'activa. Maior patet,quia minima indigetia arguit maiore sufficietia,& per consequens maiore perfectionem vitae quam illa quae
est maioris indigenuae. Minorem declarat Philosophus,id est quod activus pluribus indiget. Primo, activi & speculatiui clisint homines, rebus externis necessariis ad viuendii ambo indigent : verum circa corpus magis laborant activi & ciuiles homines, quam comeptatiui: quod nonnulli exponiit quia in
exercendis operationibus suis magis exercent corpus.tamen
exponi quoq; aliter potest quod maiore curam adhibent cir ca corpus,ut circa victum,&vestitum & domos,&alia eiusdefenetis pertinentia ad cultum corporis: speculativi vero ha-itis necessariis non curant de alijs. sed ponamus, dicit Philosophus, quod in talibus necessariis ad viuendum & alendam vitam lint pares vel parua sit inter eos disseretia in his, veru- tamen in eo erit disterentia magna, quod activus multis indi
Set ad operandum quibus non indiget speculativus. Liberalieni m
933쪽
enim ad dandu,&iusto ad remunerationes faciedas est opus externis bonis: sic etiam forti est opus viribus,& temperato licentia rerum circa quas possit concupiscentiam moderari.& sic de alijs virtutibus quae furit circa affectus vel actus .sed cualiquis dicere potuisset,virtus consistere videtur in actu interno,quid enim si non adsint nummi & facultatesZest enim dis positus prompte ad operationem studiosam producendam
si adessent facultates: ideo subdit Philosophus quod volu tates hominu no sunt manifestae, scilicet sine operationibus ei ternis. multi enim iniusti limulant se velle agere iusta, & fortes fortia ,& sie de aliis: quare oportet ut concurrant etiam actus externi ad completam perfectionem virtutis. Vnde quaeritur&quaeri solet in viro magis consistat an in electione,an in actu externo,quod est lignu eam consistere in utrisque, &quanuis electio sit principalior in virtute morali ut antea dictum fuit,tamen ad omnimodam ut ita loquar perfectione virtutis moralis requiri videtur non solii electio,1ed etiam a- ctus exterior: sed conleptantino est opus tot & talibus, quin etiam ipsum impedire videtur potius & distrahere.Vnde an ira etiam dixit quod nimiae prosperitates impediunt felicita tem ciuile,&activam: ergo multo magis speculativam. & nosolii nimiae, sed ea etiam externa quae tibi adessent praeter necessaria ad viuendum quibus indiget inquantum est homo &vivit cum pluribus,& inquantum interdum subit vicem acti ui expetendo ea agere quae sunt secundum virtutem morale&activam. Cocluditur quod longe paucioribus indiget contemplativus quam activus,& ex tali minori indigentia infer tur , quod conleplativa est praestantior quam ea quae est secundum virtutem moralem&qiuim activa. l AT vero felicita tem perfectam. J Affert tertiam rationem Philosophus qua idem probat , scilicet quod felicitas contemplativa est perfe-
'f' ' gsti μ' hQς p sto, Ea operatio atque felicitas quae
est similis operationi quam substantiis separatis vel ipsi eo
tribuunt est perfectior ea quam eidem non tribuunt : sed contemplativa tribuitur ei,non aute activa proprie: ergo conte-plativa est perfectior & excellentior quam activa. Maior est manifesta,quia omne perfectum tribuitur in deo .Minor de claratur a Philosopho: & primo quod activa non tribuitur '. substanti js vel deo secundu morale vitam,quia si talis tribue-
934쪽
retur, tuc ex cosequenti tribue laeessent morales virtutes quasno solemus proprie tribuere,ut patet inductive per omnes.Radiculti enim esset, dicit Philo1ophus, si operationes iustitiae in reddedis depositis,& opationes fortitudinis circa terribilia, vel teperantiae &huius inodi tribueremus deo. Nam ubicus est virtus morti,ibi perturbatio cadit vel affectus: sed in deum qui est perfectissimus nullo modo perturbatio vel affectus cadit ergo nec virtus proprie moru tribuitur deo,nec etia ars. qua recti agere hoc pacto,& multo magis facere remoueatur ab eo ,id est no tribuatur ,quid ergo i ribuetur ei praeter come platione,cii sit ei aliqua operatio tribueda ex quo concludi tur,quod cu ea operatio quae est similis operationi diuinae, sit omni uperfectissima ,&conleplatio sit huiusmodi,quod c5- templativa erit nostrasuprema felicitas,&longe excellentior quam actitia: veru cu inter conleplationes detur gradus, perfectissima conleplation uerit perfectissima felicitas. Nota du primo quod operatio aut est activa,aut factiva,aut conte-plativa, posthabitis vegetatiuis& sensitivis. Operatio igitur activa videtur prouenire a virtute morali atq; ab ipsa prudelia quibus producimus actiones studiosas: factiva aute videtur prouenire ab arte qua facimus aliquod opus,veluti statua, &plerunq; remanet opus, ut de statua diximus: interdit no re manet ,veluti in pulsatione citharae per arte citharizadi euenire videtur: sed operationes activae perficere videtur habente etia extra extedi ad alios, factivae vero videtur perficere potius i psum opus ut statua, quanqua ipsa ars quae est habitus dicatur etia esse per fectio intellectus factivi. Conteplativa vero operatio nunc ab habitu principiorum qui dicitur intellectus,nunc ab habitu conclusionum qui dicitur scientia, nunc & praecipue atque maxime a sapientia quae est utrorunque per tectissimus habitus prouenire videtur,& habente ipsum perficere secundum eam potentiam nobilissimam omnium
quaein nobis sunt,& non ordinari ad aliquid aliud nisi per
accides.quare factiva operatio est minus perfecta quam activa, & assiua quam cotemplativa quae est omnium perfectissima &praecipue cum similis esse dicatur operationi quae tribuitur deo. Na pro prie activa secund u virtutes morales hoc pacto no tribuitur ei, nec factiva sentetia philosophi,& tametribu eda est aliqua: ergo esit latio .dicere aute quomodo tri buatur
935쪽
buatur coteplatio ipsi deo, no est praesentis speculationis. dei enim coteplatio dicitur esse perpetua & unica: est ibi id quod intelligit,&quod intelligitur,&intellectioidere: veru si qua est simili indo & vestigia operationis illius, no est ni si ipsa c
templatio. sed iis omissis quae ad theologos referimus, venia mus ad illud quod Philosophus dicit, remouedo virtutes morales a deo&acti uas: sacri tamen appellant eu iustu & forte. quare notadu quod aliquo modo atti ibuere positimus quod dicatur iustissimus, sed alio modo quam nos: & similiter studiossimus id est trastatiue, ut inqui ut, no enim est ibi pertur batio vel assectus.veru distribuerevidetur deus unicuiq; quod suu est,hoc pacto,quia creauit omnia, &cusit aliud praestatius alio,& sint diuersa,tribuit deus unicuiq; quod couenit,ut ho mini mente, animalibus alijssensum, platis vegetativa,&sic de aliis successive sua partitur dona .& hoc pacto deo iustitia tribuere solemus.Itevlterius dicere possiimus deu esse iussissimuquia costituit poenas & praemia secudu merita,eodepacto liberalitate, fortitudine & alias virtutes tribuere possiimus, quas ita appellamus trasiatiue ab ijs quae sunt in nobis ut per similitudine intelligatur,no quod sint eo pacto in eo,quia in deo nosunt ullo modo perturbationesvel assectus: sed sunt rationes quaeda liberatae penitus ab huiust nodi coditionibus quae humanis virtutibus tributitur: veru superemincti quod a modo tribusitur ei ab aeterno. praebuimus quoq; omnipotetia, respiciendo ea quae no implicant c5tradictione. sed haec ad theologia pertinet,ut supra dictu fuit.quare ad sacrarii literarii veritate nosipsos referimus & hac materia. Illud latu patet ad nostru praesens propositu quod inter operationes humanas ea
quae est simillima diuinae speculationi est felicissima, & ea est conleplatio tentetia Philosophi. sic NuM est etiam huius, quod animalia. J Quarta est ratio quaesumitur ex quoda si gno, quo idem probat quod speculativa operatio est suprema felicitas nostra,& omnino perfectior quam activa, licendo quod huius signum est quod animalia irrationabilia quae
sunt expertia felicitatis carent vel vacant penitus tali operatione, quia non habent mentem: sed maxime distant ab ea,&praesertim a speculativa. Nam in alijs habent similitudinent quandam etiam cum operationibus virtutum moralium, sicut leo dicitur per quanda sinitI itudine habere fortitu-
936쪽
dine,& formicae congregare alimentumvidentur,& constituere coetus S partiri munera inter se, & diuidere receptacula in tres partes,quarum in alia tradunt reponere mortu
as,in alia nutrimentum, in alia ipsas ver sari. itaque agere vi dentur instinctu naturali ac si haberent prudentiam :&illa vis irrationalis qua ducuntur huiusmodi animalia ad haec efficienda, videtur esse suprema in illis, sicut est mens in nobis. quare in ijs agendis videntur habere similitudinem cum quibusdam operationibus nostriS: veru a conleplatione penitus absunt, nec ullam nobiscum in hoc similitudine habent: sed nec mentem habent,ut diximus, nec uniuersale percipi unt Ratio igitur consistit in eo, quod cum videamur per c templatione tantum distare a brutis quae sunt penitus exper-ria felicitatis, ideo suprema felicitas humana in ea constitue-da videtur,&activa etia per hoc apparet quod longe est inferior ipsa contemplativa.Homines igitur, dicit philosophus, intantum sunt beati inquantu existit in eis quaeda similitudo talis operationis, scilicet speculativae, & felicitas eousque se extedit quousq; ipsa contemplatio. & hoc dupliciter:aut ex parte teporis & durationis ipsius contemplationis,vel exte dit se ex parte subiecto ruin quibus est,quod videtur magis accommodatu. Duae igitur hi, in summa videntur esse praecipuae rationes ad ostendendii speculativa esse suprema felicitatem,&esIe praestantiorem activa: una quia contemplatio est similis operationi diuinae, alia quia per conleplationem valde distamus a brutis. Sunt autem non illi qui dicunt pauca
de conleplativa felicitate dixisse Philosophum in libro Ethicorum. verusi diligenter animaduertimus, reperiemus quod illa pauca vi continent multa,& praesertim cum pluribus rationibus deesarauerit contemplativa felicitatem esse supre-' mam&propriissima inter omnes operationeS humanas, ut
ps patuit. OEsT A v TE M opus huic&prosperitate. J Haec est secunda pars huius capi tuli i n qua Philosophus ostedit quomodo felix conleplativus se habet ad externa bona. dicit igitur quod tibi opus est rebus externis id est necessariis ad vi
tam cum sit homo.& ratio est quod homo no est tant v mens ut sit sufficiens secudum naturam suam quae non est sint plex ad hoc ut possit solumodo contemplari, sicut faciunt scibst tiae separatae: sed cum habeat corpus,indiget necessarijs,qui bus
937쪽
bus sustentari possit, & etiam sanitate. Indiget enim spiritu
ob hoc,quia facile non potest contemplari line subministratione potentiarum s ensitivarum, in quibus suscipiuntur 1 pecies quae deserviunt intellectui .quare necessarijs,quae ad haec requiruntur,indiget contemplativus. I NON tame a puta- s. dum est. J Quauis felix speculatiuus indigeat rebus externis, ut diximus declarat tamen Philosophus quod non indiget inultis, nec abundanti prosperitate . quam lententiam probat primo ratione hoc pacto, Plura requiruntur ad opera tionem secundum moralem virtutem, quam ad contempla tionem : sed in illa non requiritur superabundantia , sed in quadam mensura,quia nimiae prosperitates impediunt felicitatem,ut supra dixit: ergo multo pauciora requiruntur in contemplativa.Similitudo tenet, &consequentia probatur, quia nec sussicientia nec iudicium electionis nec actus virtutis conlistit in superab udantia. Probare etiam videtur quod activi in operationibus secundu moralem virtutem non in digent multis ad operandum. Nam priuati & mediocres homines melius operari videntur res bonas viplurimit, quam
ij qui sunt in potestatibus constituti,& qui habent superabu-
dantiam prosperitatis, ut videmus per ipsam experientiam.
so vos etiam bene. J Probat idem authoritate Solonis r& Anaxagorae,deinde ostendit quomodo sunt intelligedae illae authoritates. licit aute primo quod Solon bene fortitan sensit cum dixit illos satis fuisse felices qui mediocres habuerunt facultates,& satis de rebus externis, & res gesserui optimas. Anaxagoras vero cum esset philosophus, & daret operam speculationi, negligeretq; propterea rem familiarem suam,atq; ob id pauper esset, & a vulgo conteneretur & ha beretur ineptus atq; absurdus homo,dicere solebat non esse miradu si multitudo imperita ita iudicaret, quae percipit res externas,& secundu illas iudicat & non discernit bonu, nisi id quod extra ei apparet. fro R. T AS s E. t Hanc particulam 78 addidi flevidetur Philosophus,quia no assentitur in omnibus sententiae Solonis.Solon enim eum qui iam vixit felix appellanducens et felicem: Philosophus vero eum loquatur de felicitate humana, praesenti felicitate appellat felice.videamus autem primo quonam pacto de sententia Solonis disseruit.
LAT EN IM habent quide.JOstendit hac in parte Philoso- 79
938쪽
phus quomodo istae sentetiae sint credendae:& hoe facit,quiacu attulerit ipsas sine ulla ratione vel probatione,potuisset aliquis dicere non ijs adhibenda fide.ideo Philosophus dicit
credendum esse ijs propter operationes,& experientia vitae. Na veritas circa ea quae agimus consistit in operibus,& circa ea quae speculamur in rationibus & demostrationibus & scietiss. quare tunc putatur esse credendum sententiis & sermonibus in rebus agendis cum opera eorum qui tales sententias
asserunt illis sentetijs respodent:quod si vita & opeia discrepant a sententijs & verbis,existimadae sunt tales sentetiae in nes quoad eos qui illas proferunt. Oportet enim non solum docere: sed etiam facere ea quae doceas, Castigo corpus meu, inquit Apostolus,&in seruitute redigo,ne cum aliis praedicauero ,reprobus efficiar. Et author Veritatis,opera mea testimoniu perhibent de me:& si mihi non creditis,eredite operibus meis.quare in iis quoru finis principalis non est cognitio,sed actio,cum operacu sententiis concordant tunc adhibetur fides. Solon igitur & A naxagoras cum aspernari viderentur re ipsa abundantia externarum rerum,sdem suis sen-go tentijs faciebnat. ΓΑ r vero qui mente operatur,eam &cOlit. J Haec est tertia pars huius capituli, in qua Philosophus ostendit quomodo felix conleplativus se habeat adessentias
separatas:&affertitur tres c5clusiones,quaru prima est talis,
Is qui amat & colit id quod in homine est praestabilissimu &ideo vehementer acceptu,est Deo amicissimus vel charissimus: sed vir sapiens est huiusmodi: ergo vir sapiens est amicissimus vel charissimus Deo. Nam sapiens colit mente quae
est optimu in hominibus, &simillimum ijs quae sunt in Deo. Nec enim Deus,inquit Cicero,qui intelligitur a nobis alio modo intelligi potest, nisi mens soluta quaeda & libera,&Ω-fregata ab omni conditione nior tali: tunc vltra si Deus ha- et curarer u humanarti,dicit Philosophus,ut habet &communi sentetia & opinione creditur, profecto vir sapies charissimus existens Deo cum mentem colat & bene operetur, multa beneficia & magna a Deo consequetur bona. ex quo
sequitur hoc pacto Secuda conclusio, at Deo est amicissimus vel charissimus est felicissimus: sed sapies qui vivit intellectiva vita est huiusmodi: ergo sapiens est felicissimus. Atq; ex ijs Tertia coclusio sequitur talis,quod contemplativa felicitas
939쪽
estas quae est operatio secudum sapientiam ,est suprema nostra felicitas, sem&ia huius Philosophi,& longe praestantior
quam activa, licet activa etiam in genere suo iit summum bonum .unde eaverba quae in textu Pnilosophus tagit,ubi dicit, recte beneq; agetes, referre ad activam possumus ne illa ex Eludamus. Cocluditur autem quod ultimam de supremam fe Alicitate humana collocauit Philosophus Aristoteles inope ratione secundu sapientiam qua virum sapiente coni ungi cucausa sua quoquo modo velle videtur,id est cu summo Deo authore suo,ut ei per contemplatione eo pacto amicissimus vel acceptissimus fiat,& per quanda amicitiam, si dicere licet, ei coniungatur quoad fieri potest. Ex quo forsitan nonnulli elicerent amicitia talem esse similem ei quam sacri scriptores appellant charitate,& arguerent per hoc felicitate nostram non minus consistere in actu voluntatis quae est charitatis domicilium quam in operatione intellectus & mentis.Notandum quod humana felicitas summa atq; suprema,ut ex dictis Philosophi colligitur , in vita conleplativavidetur consistere per quam homo colungi quoquo modo Deo videtur,& magis quam peractiva. Et hoc idein duodecimo Metaphysicae Philosophus id est quod conleplauo est nostra felicitas,ubi
etia indicare videtur nostram felicitate humanam consistere in conteplatione substantiarum separatarum,&praecipue& maxime ipsius Dei:datur enim gradus inter operationes speculativas,& earum perfectio sui nitur non solii ex parte mentis &nobilissimae potetiae nostrae,sed etia ex nobilitate obiecti. Quare cum Deus sit perfectissimus omnium obiecto rum circa quae mens speculando versatur,merito non quaecunq; contemplatio erit in summo gradu sed ea quae erit cirea bonitatem diuinam,& ipsum gloriosissimu Deum vndo oriri videtur amicitia & coniunctio illa, per quam vir bonus& sapiens quoquo modo contemplando ipsum coniungitur causae suae:&hanc dicerent fortitan aliqui timile esse et,quam theologi charitate appellat. ex quo agitur disputatio de actu voluntatis & operatione mentis,ut supra etia diximus,cuius determinatio S sacris theologis petenda est.Patet igitur ex diaesummu bonum n5 simpliciter atq; ex omni parte perfectum, sed tale quale vitae humanae competere potest,quid,
& quomodo sit, sententia huius Philosophi Aristotelis.
940쪽
Tetum si de his, atq; uirtutibus, er insuper de amicitia, uoluptateue satis figura dixi, mus: est ne putandu nostru propositu iam fine haberes An queadmodu dicitur .no est in hoc rebus ageda finis, peupexisse cognouisseq; singulas,sed potias ageres Nec de uirtute scire sat est sed enitedum est ipsam habere, ac uti: uel si quo allo modo boni δι ejiciamur. Si igitur uerbasufficeret adsci edos homines
bonos, nullus iure mercedes secudu Theognide,ais maignus abjrrent. π coparare ea oporteret. Nuc uero iuuenes quide liberos hortari,ac prouocare: morib&ss ingeαnuis ueraes honestius amatoribus, idonea ad obteperandum educatione bona iam sectu, persuadere uerba pose sint. Vulgws ante ad probitate incitare nequeut .no enim finiit tales, ut ob pudore obteperent,sed ob metu. nec lit a prauis ob turpitudine abstineant rebus,sed ob poena. Naquia affectibus uiuunt,persequiretur quide proprias uoluptates, Cr ea quae illus e ciui βιgiurit alite dolores opes positos. Honestitis aute itoluptatus uerae, nusta pro Mhabent animaduersione. quippe cu eus non degustarit. Tales igitur, quaenam uerba traducere moderariq posse
senis Fieri enim no potest,aut noscite fit, ut ea verbta mutentur,ac extrudatur, quae impresse sun t moribus tempo83 req- diuturno retenta. R inabile autem est frenses c omnia essent quibus boni fieri uide ruur,participes virtuα8 tis esciantur. Fieri uero bonos,alij natura, alij cosuetuae diue,alij doctrina putant. Natura igitur ut constit non
in nostra est potestite: sed inest iis hominibM per causam
quanda diutina,qui ueresunt frivinati. Verba ante pinceptiones ue, no in omnibcs vires habet: sed opus est audies