C. Iulii Caesaris Commentarii. Quae in hac habeantur editione, sequens pagina demonstrabit

561쪽

LIBER V. pugnare. Od ubi Caeseranmaduertit, trecentos, quos ex legionibM habere expeditos consueuerat, ex proxima legione,quae ei praeliori acie constiterat, iubet equitatui succurrere.Labienus interim suis rixitibus auxilia eque stria se mittere sauciisque,ac defatigatis integros, rectatioribusq; uiribus equites subminist are. Postqua equites Iuliani c c c c. uis hostiu ad quatuor milia numero si sim:reno poterat,er a leui armatura Numidaru uulneaerabatur,mmutatims cedebant, caesar altera alam mittit, qui satagetibus celeriter occurreret. Qiso ficto, sivisubalini uniuersi in hosteis p presione facta in fugiaduersaririos dederu mustis occiyis,copluribus vulneratis,insecuati per tria millia passium,uss in colles hostibus adactis,

se ad suos recipiunt caesar is horam x. comoratus, sicut erat instruct M, se ad sua castra recepit omnibus incoluismibus. In quo praelio Pacidius grauiter pilo per fidem eaput ictus, copiarest duces, ac fortisimus qui rater,stm,uulneratis sunt. Postqvinulla coditione cogere ad uersarios poterat,ut is aequin locu descenderent,legiorin s periculu facerent,nes ipse propiu3 hostem castra ponese propter aquae penuria se poste animaduerteret, aduersarios non eoru uirtute cosidere,sed aquarum inoa pia fretos, despicere se intellexit. Pridie Nonaru April. tertia uigilia egresus ab Agar x v i. millia passuum noructe progressus, ad Thapsum, ubi Vergillim cum grandi vestiuus. praesidio praeerat,castra ponit, oppid-s eo die circuimunire coepit,locus idonea, opportuna, coplura praese-dης occupare,ne hostes intrare ad se,ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris collis, ad bb , neces

562쪽

DE BELLO AFRI coneee itatem adductvi di cadi, ne per summum dedecus fidis oss.is rebM Thapstanos, er Vergilium amitteare confium caesarem per superiora laca cosecutus,milislia pasuum octo a Thapso binis eastris cosedit. Erat si gnum salinarum,inter quod, er mare angustis quaedam non amplius mille,er quingentos pastim intererant, quo Scipio intrare,er Thaps is auxilium ferre conabatur: quod Riurum caesarem non fefellerat. Nams pridie in eo loco castello munito, ibi, trino praeficio relicto, inecu reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibu3 ciris cummuniuit. Scipio interim exclusus ab incepto itinere, sepra stagnum postero die, er nocte confecta,coelo albeascetue non longe a castris, praefidio , quod supra commemorauimus,mille quingentis p bus, ad mare uersus confiedit, Cr castra munire coepit. Quod postquam crafari nutiatum est,milites ab opere deductor, castris praea dio Asprenate proco te cum legionibus duabus retacto pse cu expedita copia im eum locu citatim colendit, et vj parte ad Thanum relicta, reliquas naues iubet post hostiu tergu, qui maxine ad littus appellissignumssuum obseruare:quo signo dato, μbito clamore Dcto ex prouiso hostibu3 aueos incuteris terrore, ut perturabati,ae perterriti resticere post terga cogerentur. mo postqua caesar perueni ex animaduertit aciem pro MLIo scipionis castris,elephantus dextro, finistros corna collocatis, er nihilo minu3 parte militu castra non igna, viter munire ipse acie triplici collocata, legione decima, secunda, dextro cornu,octaua, er nona sinistro, oppoα

sitis quius legionibM, in quarta acie ante ipsa cornua

563쪽

LIBER V. 4 et l

qurnis eobortibus cotra bestis collocatus turijs, unditoribus in utrAs cornibus distofru, leui, armatura

inter equites interiecta,ipse pedibus circii militesco rissans,uirtutes s ueteranorii prαlia superiora comm ratis, blande, appellans,an os eorum excitabat.Droines autem,qui nunquam in acie dmica ent, hortabatur, ut ueteranorum uirtutem aemularentur,eorum, famam, nomen,locum uictoria parta cupercnt pos*dere. in circineudo exercitum, imaduertit hostes circa uuia Ium trepidare,ais ultro, citri s paRidos concursare, Crmodo se intra portis recipere, nodo incostanter, moviderate, prodire. Ci j ide a pluribus animaduerti coeaptum est sebito legati,euocatis obsecrare caesare, ne dubitaret fanum dare,uictorii sibi proprium a Dijs mortalibu3 portendi. dubitante caesare,ars eoru studio, cupiditati, rostentesbis eruptione pμgnari non puricere clami te, er etiam .ais etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniusseu caesarn tubicen a m ibus coactus canere coepit. Quo facto ab uniuersiis cohortia bM Igna in hostem coepere inferri, cum centuriones peictore aduerso re sterent, ut, continerent milites,ne maiussu imperatoris concurrerent, nec quisquam prosceorem. QA'd postquam caesar intellexit,incιntia miluum anima resistι nullo modo posse, signo stlicinita d, io, Praei maequo admisso, in hostem contra principis ire cotendit. A dextro interim cornu tunditore sagittar j concita relavi elephantos frequetes mi ciui: quo tacto,bliae stridore fundarum,lapιiumq; perterriis, sese convcrtere, tar suos

564쪽

semifa ruere contenduntatem Mauri equistes,clvi in eodem cornu cum elephantis erat,praesidio deserit,prri, cipes fugiunt. Ita celeriter bestijs circuitis egiones vallo hostia sunt potitae, Erpaucis acriter repugnatibus latera 'ctis,reliqui concitati is castra,unde pridie irat egrest, confugiunt. Non uidetur esse praetermittendum de uirtu, Militis cuius V militis ueterani quintae legionis: nam eum iri sinistro Mimia. cornu elephantus uulnere ictu Cr dolore concitatu3, in

lixam mermem impetu fecisset,e j sub pede subditu,

' deunde genu innixus, pondere suo,proboscide erecta,uti branti, stridore maximo premere atq; enecaret, miles hic non potuit pati, quin se armatu bestis oferre quem postquam elephantus ad se telo infesto uenire animaduertit,relicto cadauer similitem proboscide cireunda atque in sublime extollit armatura, qui in eiusmodi periculo cuconstater agendum bi uideret,gladio proboscidem quo

erat circundatus,Gedere,quantis uiribus poterat, ncndestit., quo dolore adductus elephantus, milite abiecto, maximo cum stridore,cursu conuersus ad reliquas bostiasse recepit. Intrem Thapso, qui erant praesdio, ex oppido eruptione porri maritima faciunt, Crime ut suis subsidio occurrerent fine ut oppido deserto iuga salute bi pararent,egrediutur,ais ita per mare umbilicisne

inires terram petebant. Quia f. ruit ij pueriues, qui in . castru erant,lapidibus,pilus prohibiti terram ait ingrare,rursus se in oppidum receperunt. Interm Scipionis

565쪽

LIBER V. 4es

Ont,ut relictis eastris rursus sese definderent, duc

aliquem requirut,quem resticerent,cuius autoritate, aperto rem gererent:qui aduerterunt, nemi

nem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis, in regia castra fugere cotendunt. ΜΘ postquam peruenerunt,ea quos ab iusianis teneri uidet. Delerata salute quoridam colle confistunt,ais armis dimisis salutatione more militari faciut,quibus miseris ea res paruo prodio luit: nans milites ueterani ira,c dolore incensi,non modo, ut parcerent hosti,n3 poterant adduci sed etiam x siuo

exercitu illustres urbanos,quos autores appellabat,complures aut uulnerarunt,aut interfeceruntan quo n ero .

t Tullius Rulus maestorius,qui pilo traiectM coctutito a milite interiitate Pompeius Ru*s brachim gl4dio pompeiiuRupercussin ,ns celeriter ad caesare accurrisy t,ignterfectM OG esset. QMfacto complures equites Romani, senatoressperterriti, ex praelio se receperunt,ne a militibns, qui ex tanta uictoria licentium fbi ψι Ussent immoderate peccandi impunitatis propter maximas res gestas , i squos interficerentur. Inq; omnes Scipionis milites, cum Adem caesaris plorarent,inspectante ipso caesare, era militibus deprecite,eis uti parceret,ad unu sunt interosicti caesar trinis castris potitus occisiss hostia decem milibus,matiss compluribws,se recepit, quinquetium metus. militibu3 amfu,paucis sauciis,m castra. Acstaim ex itinere ante oppida Thaps constitit,elephantesque sexu,

ginta quatuor,ornatoriarmatosq; cu turribus,ornamenatis capis,captos ante oppidum instructos constituit. Ia

566쪽

s. DE BELLO AFRI cobaritur rei male gestaesuorum indicio a pertinacia deduaci. Deinde ipse Vergilium appellauit, is it ad dedistionem suam, linitatem, er clementiam commimorauit. mem postquam animaduertit respons sibi non dare, ab oppido recisis. Postero die diuina re facta, eoncione aduocata,meonspectu oppidanorum militis collaudat, totum, exercitu ueteranoru donauit praemiys,ac 'rtifimo cui',ac bene merenti pro suggestu trifuit. Aestatim inde digressia T. Rebillo proconsula cum tribu s ad Thais in legionibM,er cn. Domitio eum duabws Tisdrae, ubi con divi praeerat,ad obsedendu relictis, M. Messalauticam ante praemisso,cum equitatu ipse eodem ster μαeere eontendit. Equites interm Scipionis, qui ex praelio Agerant,cum Uticam ue με iter facerent,pera mi ad Parida opp. oppidum Paradam. Ubi,cum ab incolis no reciperemur, ideo quod fama de uictoria caesaris praecucurrisset,ui oppido potiti, in medio fro lignis coaceruatis,omnibusλrebin eorum euestis,ignem subqciunt. Ais etiar oppidi incolas cu-s generis,aetatιns uiuos,colirιctos, inmmam coniicium,ais ita acerbifimo ascium supplicio... ... D in ς p otmM Utuqm perueniunt. Superiore temno, ιο- re M. Cato, quὀd Uticentibus propter beneficium legis ae parum in suis partibu praefid' esse existinauerat,

plebem inermem oppido eieci rut, Cr ante portam belli causa,castru,'fura, paruula duntaxat, munierat, ibim custodi s circundatn habitare coegerat. Senatum autem oppidi custodiatem bat. Eorum castra L. equites adorti expugnare coeperunt, ideo quod eos partibus Caesaris

Dulye sciebant, ut ea mersedistheorin pernicie dolori

567쪽

LIBER P. 491 suum ulciscerentur. Uticenses en o addito ex cra Lyris uictoria, lapidibus, equites repulerunt. iuriit que postquam castris non potuerant potiri, Uticam se ui oppidum eoniecerunt, atque ibi mustos uticenses Merfecerunt, domos. eorum expugnauerunt, ac dirita puerunt: quibus cum cato persuadere nulla ratione quiaret, ut secum oppidum definderent, ex caede, rapinis desisterent, er quid Abi uellent , sciret , sedandae eorum importunitatis gratia, Angulis c. diuisit . idem Dila Faustuue fecit, ac de sua pecunia largitus est, unas cinyris Vtica pro scitur, atque in regnum ire conten dii. complures interim ex figa Vticm perμmum:

quos omneu cato conuocatos , una cum trecentis, qui

premiam seipioni ad bell*m faciendum contulerant, . .. hortatur, ut seruitia manumitterent, oppidum, destraderent: quorum cum partem assentire, partem animum,

mentems perterritam,atque in fuga destignatam habere intellexiset, amplius de ea re agere destitit, nauest ijs attribuit, ut in quas qui ' parteis uellet, proficiscere, turane omnibuη rebus diligent me constit*tu, libςris ci . abi in sis Lxaestri, qui tum ibi pro quaestore fucroti commeris num inuri. datis, o sine Iustitione,uulis,atque sermone, quo sup eariore tempore usus fuerat, cum dormitum isset, fere

intro clam is cubiculum tulit, atque iri se traiecit. , dum anima nondwm expirata concidisset, impetu ficto

in cubiculum, exsulitione medicus, familiares, conti,nere , atque uulnu3 obligare coepissent, ipse suis manibus uulnus crudelisime diuellit, atque animo praesenti se inisteremit . uticenses, quanquam oderant partium gratia

568쪽

DE BELLO AFRI cogratia, tamen propter eius singularem integritatem, O quod diymillimos reliquorum ducu fuerat, quod 'iacam mirificis operibus muniera turres, auxerat,seputi Caeso tura afficiunt. Qilo interfecto Laecar,ut aliquod hi ex ea re auxiliu pararet,couocato populo, concione habita, cohortatur omneis, ut portae aperirentur, se in caesaris

clementia magnam spem habere. yportis patefactis. Vtica egressus caesari imperatori obviam proficiscitur. Messau. Messit ut erat inperatium, Uticam pervcnit, omnibus portis custodias ponit. caesar interm a Thapso progresVRςtδ sus, Uscetam peruenit, ubi Scipio magnum frumenti n

Minymqtum, praestio habuerat,boc aduenitns potitur. Deinde Adrua Libis, pπμζοit,quis citra sine mora introi)ye armis,stu - mento,pecunias cooderari, V. Ligurio c. casei,'sio, qui tum ibi Aera uitam concellit. Deinde eodem die Adrumeto egressu, Luneio Regulo ibi cum legione retacto, Uticam ire contendit,cui in itinere' obum L. Caeas , subitos se ad genua proiecit, vitamque Abi, nec amoplius quicqui deprecatur:cui caesar facilἡ,er pro sua natura, π iustituto cocefit. Ite cecinnae, Cettio, P. Atrio, L. caedae patri, Ο filio,M. Epio, M. Aquinio Catonis fissio, Damolpis liberis, ex sua cosuetudine tribuit, circiater, noctem luminibus accesis Utica peruisit,atque eratra oppidum ea nocte mansit. Postero die mane oppidum intro ij concione, aduocam, Uticenses incolas cohortaratu ,gratias pro eoru studio erga se agit: ciues aute Rota

manos negotiatorcs eos, qui inter c c c. pecunias

569쪽

493.

er de eoruem scelerium longiori habita oratione,ad existremu,ut sine metu prodiret, edicit, se eis dataxat utriri concouru,bona quidem eorum se uendituru : ita dimen, ut qui eoru bona sua redemisset,se bonorum uenditionem indicturu, π pecuniam,mulitae nomine relaturum,ut ima columitatem retinere possent. Quibu3 metu exanguibus, de vitas ex suo promerito desterantibus, subito oblata salute, libentes, cupidi, conditionem acceperunt, petitaruntj a caesare. ut uniuersis trecentis uno nomine pecvaniam unperaret. Iris bis mille sestertium his impUto,ut per trienniu sex pensionibus populo Ro. soluerent, nullo coram recusante ac se eodem die demum natos pnedic tes, uti gratias agunt caesari . Rex interm Iuba, ut ex Iubaris. praelio fugerat,una cum Petreio interdiu in uillifatitan, do, tandem nocturnis itineribus costctis in regnu perura nitidis ad oppidum Zamam,ubi ipse domicilium,conu is rima opp. ges,liberos ue habebat, quo ex cuncto regno omne pec viam,cbar unus res copor erat, quod, initio bello operibus maximis munierat,accedit. Que antea oppidani rumore exoptato de caesaris uictoria audito, ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello cotra populum Ro suscepto in oppido Zama lignis congestis,maximam in medio foro rarum construxerat , ut si forte bello feret superatus,omnibuου rebus eb coaceruatis, dehinc ciuibus cunctis interfectis, eadems proiectis, igne subiecto, tum demu se ipse in upfr interficeret,ais una cu liberis,cona iugibus, eivibus,cacta gaza regia cremaretur. Postqua . Iuba ante portus diu,multum, primo minis pro impci ioegisset cari ZMen bus: deinde cum se parum proficere. intel

570쪽

DE BELLO A F R I c o intellexisset,precibus quos orasset, uti se ad suos Deos

penates admitteret:ubi eos .n semetia perstare anisadavertit,nec minis, nee precibus suis moueri, quo magisse reciperetuertio petit ab eis ut sibi colures,liberos retiderent,ut secura eos lorearet. Postqua bi nihil omniano oppidanos restonsi reddere an aduertit, nulla re ab his impetrare,ab Z a discedit, ais ad uilla sua cu M. Petreio,paucis, equitibis se eo LZameses interim is,gatos de bis rebis ad caesare Uticam mittis, petunt, abeo,uti ante, quam Rex mansi colligeret, se ' oppugna re sibi avnitu mittere se timen paratos esse,sibi quoad vit*μppeteret oppidi ,se, ei reseruare. Legatos cotilaudatos caeis domum iubet a uecedere, ac sum aduratura praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus eum

equitiis ire in regnu eontendit. Interim in itinere ex reis. io , copi s duces complures ad caesarem veniunt.orat ,

ut Abi ignoscat. mibin supplicibus uenia data, Zama

perueniunt. more interm perlato de em lenituriclea mentias,propemodu omnes regni equites Zama peru

niunt ad caesare ab eos sunt metu, periculoj liberat L T in haec utrobi' gerBur,cofidius,qui Tisdrae cu fumilia sua,gladiatoria manu, Getulis. praeerat, cognita caerudesuorum, Domitijs,er legionum aduentu perterritus, deperatis ute,oppida deserit, sis clam cu paucis barabaris pecunia onustus soducit:uis in regnu*gere eo 22 Τη tendis: quem Getuli sui comites in itinere praedae cupidi concidunt, ses,m quascuns potuere parteis, conferunt. Visellius, si interim vergiliin,postqva terra,mari. elauset, se inhil procere intellexit, suos, mersteios , aut fugatos