Cato Maior de senectute...

31쪽

16 . a Livi CICEROS inertis, ignavae, somniculosae senectutis. Ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam Senum, nec tamen omnium adulescentium, sed non proborum, sic ista senilis stultitia, quae deliratio appellari solet, senum leVium est, set non Omnium. Quattuor robustos filios quinque filias, tantam domum, tantas clientelas Appius regebat et caecus et senex intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti tenebat non modo auctoritatem, sed etiam imperium in suos, metuebant Servi, Verebantur liberi, carum omnes habebant; vigebat s in illa domo patrius mos et disciplina. Ita enim Senectus honesta est, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini emancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. Ut enim adulescentem, in quo est senile aliquid, sic sensem, in quo est aliquid adulescentis, probo; quod qui equitur, corpore Θne eSSepoterit, animo numquam erit. Soptimus mihi libor Originum est in manibus, omnia antiquitatis Onumenta colligo, causarum illustrium, quascumque defendi

nunc cum maxime conficio orationes, ius augurium, pontificium, civile tracto, multum tiam Graecis litteris utor Ρythagoreorumque more exercendae memoriae gratia, quid quoque di dixerim, audierim, egerim, commemoro Vesperi. Hae sunt exercitationes ingenii, haec curricula mentis, in his sesudans atque elaborans corporis Vires non magnopere desidero. Adsum amicis, venio in senatum frequens ultroque asper res multum et diu cogitatas easque tueor animi, non corporis Viribus. Quas si exsequi nequirem, tamen me lectulus meus oblectaret se ipsa cogitantem, quae iam agere non OSSem; sed ut possim,

lacit acta vita Semper enim in his studiis laboribusque

32쪽

viventi non intellegitur, quando obrepat senectus. Ita sensim sine sensu aetas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur.

Sequitur tertia Vituperatio senectutis, quod eam carere edicunt voluptatibus. O praeclarum munus aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod est in adulescentia vitiosi simum Accipite enim, optimi adulescentes, veterem Orationem Archytae arentini, magni imprimis et praeclari viri, quae mihi tradita est, cum essem adulescens arenti eum Q. Maximo. ullam capitaliorem pestem quam Oluptato corporis hominibus dicebat a natura datam, cuius voluptatis avidae libidines temere et Menate ad potiendum incitarentur. Hinc patriae proditiones, hinc 40 rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci, nullum denique scelus, nullum malum lacinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret, stupra vero et adulteria et omne talo flagitium nullis excitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil monte praestabilius dedisset, huic divino muneri ae dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem; nec enim libidine dominante utemperantiae locum esse, neque omnino in Voluptatis regno Virtutem posse consistere. Quod quo magis intellegi posset, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporiS, quanta percipi posset maxima nemini censebat

fore dubium, qui tam diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihil cogitatione consequi posset. Quocirca nihil esse clam detestabiles tamque pestiferum

33쪽

18 ΤΠLLivi CiCEROA I-43 quum voluptateΠa, Si quidem ea, cum maior esset atque longinquior, Omne animi lumen exstingueret. - Haec cum

C. Pontio Samnite, patre eius, a quo Caudino proelio Sp. Postumius, T. Veturius consules Superati sunt, locutum Archytam earchus arentinus, hospes noster, qui in amicitia populi Romani permanserat, se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni intersuisset Plato Atheniensis quem arentum senisse L. Camillo, 42 Ap. Claudio consulibus reperio. Quorsus hoc 3 Ut intellegeretis, si voluptatem aspernari ratione et sapientia non possemus, magnam habendam esse senectuti gratiam, quae efficeret, ut id non liberet, quod non oporteret. Impedit enim consilium voluptas, rationi inimica est, mentis, ut ita dicam, praestringit oculos nec habet ullum cum virtuto commercium. Invitus feci, ut sortissimi viri . Flaminini fratrem, L. Flamininum, e senatu eicerem Septem annis post, quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. Ille enim, cum esset consul in Gallia, exoratus in convivio a scorto est, ut securi seriret aliquem eorum, qui

in vinculis essent damnati rei capitalis. Hic it fratro

Suo censore, qui proximu ante me fuerat, elapsus est;

mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido quae cum probro privato e coniungeret imperii dedecus. Saepe audivi ex maioribus

natu, qui se porro pueros a senibus audisse dicebant, mirari solitum C. Fabricium, quod, cum apud regem Ρyrrhum legatus esset, audisset a Thessalo Cinea esse quendam Athenis, qui se sapientem profiteretur, eumque dicere omnia, quae saceremus, ad Voluptatem SSe reserenda.

Quod ex eo audientes Curium et Ti. Coruncanium optare solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho persua-

34쪽

deretur, quo facilius Vinci possent cum se voluptatibus dedissent. Vixerat M'. Curius cum P. Decio qui quinquenni ante eum OnSulem Se pro re publica quarto Onsulatu devoverat norat eundem Fabricius, norat Coruncanius; qui cum ex sua ita, tum m eius, quem dico, Dodii facto iudicabant esse prosecto aliquid natura pulchrum atque praeclarum, quod Sua Sponte peteretur, quodque preta et contempta Voluptate optinius quisque Sequeretur Quorsus igitur tam multa de voluptate 3 Quia ιι non modo vituperatio nulla, sed etiam Summa laus enectutis est, quod ea voluptates nulla magnopere desiderat. Caret epulis exstructisque mensis et frequentibus Oculis, caret ergo etiam vinolentia et cruditato t

Sod si aliqtii dandum est voluptati, quoniam eiuS blanditiis non facile obsistimus divine enim lat escam malorum appellat voluptatem, quod ea videlicet homines capiantur ut pisces , quamquam immoderatis epulis caret Senectus, modicis tamen conviviis delectari potest. C. Duilium Marci filium, qui Poenos classe primus devicerat, redeuntem a cena Senem saepe Videbam puer delectabatur cereo funali et tibicine, quae sibi nullo exemplo priVatus sumpserat; tantum licentiae dabat gloria. Sed squid ego alios Ad me ipsum iam revertar. Primum habui semper sodales Sodalitates autem me quaeStore constitutae sunt sacris daeis agnae atris acceptis. Epulabar igitur cum sodalibus omnino modice, Sed erat quidam servor aetatis; qua progrediente omnia fiunt in

dies mitiora. seque enim ipsorum conviviorum delectationem Voluptatibus corporis magis quam coetu amicorum

35쪽

20 ΤΠLL10. CicERos 45 80 Sermonibus metiebar. Bene enim maiores accubitionem epularem amicorum, quia Vitae coniunctionem haberet, convivium nominaverunt, melius quam Graeci, qui hoc idem tum compotationem, tum concenationem Vocant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probaret: videantur. Ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque conviviis delector, nec cum aequalibus Solum, qui pauci admodum restant, sed cum vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque Senectuti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit, Otionis et cibi sustulit. Quodsi quom etiam ista delectant ne omnino bellum indixisse videar voluptati, cuius est Ortasse quidam naturalis modus , non intellego ne in istis quidem ipsis voluptatibus carere SenS Senectutem. Me vero et magisteria delectant a maioribus instituta ti Sermo, qui more maiorum a summo adhibetur in poculo, et pocula, sicut in Symposio Xenophontis est, minuta atque Orantia qua quidem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque vicinorum cotidie compleo, quod ad

multam noctem, quam maXime OSSumuS, Vari Sermone

47 producimus. - At non est voluptatum tanta quasi titillatio in Senibus. Credo, sed ne desideratio quidem. ihil autem est molestum, quod non desideres. Bene Sophocles, cum ex eo quidam tam affecto aetate quaereret,

uteretum rebus veneriis: Di meliora inquit libenter vero istinc sicut a domin agresti ac furioso profugi.'Cupidis nim rerum talium odiosum ortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis iucundius est carere quam frui. Quamquam non caret is, qui non desiderat; ergo hoc non desiderares dico isses iucundius.

8 Quodsi istis ipsis voluptatibus bona aetas fruitur libentius,

36쪽

In imum parvulis fruitur rebus, ut diximus, deinde iis, quibus senectus, etiamsi non abunde Otitur, non omnino caret. Ut urpione Ambivio magis delectatur, qui in prima caVea spectat, delectatur tamen etiam, qui in ultima: sic adulescentia Voluptates propter intuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam Senectus procul eas spectans tantum, quantum sat est. At illa quanti sunt, animum tamquam emeritis sti- spondiis libidinis, ambitionis, contentionis, inimicitiarum, cupiditatum omnium secum esse Secumque, ut dicitur,

vivere Si vero habet aliquod tamquam pabulum studii atque doctrinae, nihil est otiosa senectute iucundius. Mori paene videbamus in studio dimetiendi caeli atque terrae C. Galum, familiarem patris tui, Scipio quotiens illum

lux noctu aliquid describere ingressum, quotienS OX Oppressit, cum mane coepisset Quam delectabat eum do- sectiones solis et lunae multo ante nobis praedicero Quid sol levioribus studiis, sed tamen acutis Quam gaudebat bollo su Punico aevius quam Truculentollautus, quam Pseudolo Vidi otiam senem Livium; qui cum sex annis

ante, quam ego natu sum, sabulam docuisset Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adulescentiam meam

processit aetate. Quid de P. Licini Crassi et pontificii sicivilis iuris studio loquar aut de huius . Scipionis, qui his paucis diebus pontifex maximus actus sest Atque

eo omneS, quos commemoravi, his studiis flagrantes senes vidimus M. vero Cethegum, quem recte Suadae medullam ' dixit Ennius, quanto studio exerceri in dicendo Videbamus etiam senem Quae sunt igitur epularum aut ludorum aut scortorum voluptates cum his voluptatibus

37쪽

22 ΤΠLL1d. CicEROS 50-52 comparandae Atque haec quidem studia doctrinae quae quidem prudentibus et bene institutis paritor cum aetate crescunt, ut honestum illud Solonis sit, quod ait ver- Siculo quodam, ut ante dixi, senescere se multa in dies addiscentem, qua voluptate animi nulla certe potest

, Veni nunc ad Voluptates agricolarum, quibu ego incredibilito delector quae nec ulla impediuntur senectutest mihi ad sapientis vitam proxime videntur accedere.

Habent enim rationem cum terra, quae numquam recuSat imperium nec umquam Sine Sura reddit, quod accepit, sed alias minore, plerumque maiore cum senore. Quamquam me quidem non fructus modo, sed stiam ipsius terrae Vi ac natura delectat. Quae cum gremio mollito ac Subacto parSum semen excepit, primum id occaecatum cohibet ex quo occatio, quae hoc efficit, nominata

est deinde tepefactum vapor et compressu suo diffundito elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae nixa fibris stirpium sensim adulescit culmoque erecta geniculato Vaginis iam quasi pubescens includitur; ex quibus cum emorsis fundit frug0m spici ordine structam et contra

52 avium minorum morsus munitur vallo aristarum. Quid ego Vitium ortus, Salus, incrementa commemore 3 Satiari delectatione non OSsum, ut meae senectuti requiem oblectamentumque noscatis. Omitto enim vim ipsam Omnium, quae generantur e terra; quae ex fici tantulo grano aut ex acini vinaceo aut ex ceterarum frugum aut Stirpium minutissimis seminibus tantos trunco ramosque procreet Malleoli, plantae, Sarmenta, ViViradiceS, propagines nonne efficiunt, ut quemvis cum admiratione d

lectent Vitis quidem, quae natura caduca est et, nisi

38쪽

52-55 CATO MAIOR DE SENECTUTE. 23sulta est, fertur ad terram, eadem, ut e rigat, claviculis suis quasi manibus, quidquid est nacta, complectitur; quam serpentem multiplici lapsu et erratico erro amputans coercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnes partes nimia landatur. Itaque ineunte vere in iis, squae relicta sunt, exsistit tamquam ad articulos sarmentorum ea, quae gemma dicitur; a qua Oriens uva se ostendit, quae et suco terrae et calore solis augescens

primo est peracerba gustatu, deinde maturata dulcescit vestitaque pampinis nec modico tepore caret et nimios solis dolandit ardores. Qua quid potest esse cum fructu laetius, tum aspectu pulchrius Cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, et natura ipsa, sed etiam cultura delociat, adminiculorum ordines, capitum iugatio, religatio et propagatio Vitium, Sarmentorum ea, quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio. Quid ego irrigationes, quid lassiones agri repastinationesque proferam, quibus fit multo terra secundior Quid de utilitate loquar sterco a randi Dixi in eo libro, quem de rebus rusticis scripsi; de qua doctus Hesiodus ne Verbum quidem secti, cum de cultura agri scriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi videtur, ante uoculis ait, Laertam lenientem desiderium,

quod capiebat e silio, colentem agrum et eum Stercorantem facit. me vero segetibus solum et pratis et vineis et arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortis etiam et pomariiS, tum pecudum pastu, apium examinibus, florum omnium varietate. e consitiones modo delectant, sed etiam insitiones, quibus nihil invenit agri cultura sollertius. ΡOssum persequi permulta oblectamenta rerum rusticarum, 16 sed haec ipsa, quae dixi, sentio fuisse longiora. Ignoscetis

39쪽

24 Μ ΤΠLLis. CICEROS 55-56 et senectus est natura loquacior, ne ab omnibus an vitiis videar vindicare. Ergo in hac vitam'. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinis, de Pyrrho triumphasset, consumpsit extremum tempus aetatis. Cuius quidem ego villam contemplans, abest enim non longe a mea admirari satis non possum vel hominis ipsius continentiam vel temporum disciplinam. Curio ad ocum sedenti magnum auri pondus Samnites cum attulissent, repudiati Sunt non enim aurum habere praeclarum sibi videris dixit, sed iis, qui haberent aurum, imperare. Poteratne tantus animus efficere non iucundam senectutem - Sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. In agris erant tum Senatores, id est senes, si quidem aranti L. Quintio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse laetum; cuius dictatoris iussu magister equitum C. Servilius Ahala Sp. aelium regnum appetentem occupatum interemit. A villa in senatum arcessebatur et Curius et ceteri SeneS,m quo, qui eo arceSSebant, Viatores nominati sunt. Num igitur horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabant Mea quidem sententia haud scio an nulla beatior possit esse, neque solum officio, quod hominum generi universo cultura agrorum est Salutaris, sed et delectations de qua dixi, et saturitate copiaque rerum omnium, quae ad ictum hominum, ad cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum Voluptate redeamus. Semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, Olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples est, abundat Porco, haedo, agno, gallina, lacte, caseo, melle. Iam hortum ipsi agricolas succidiam alteram appellant. Conditiora lacit haec supervacaneis etiam Operi inUcupium

40쪽

56-59 CATO MAIOR DE SENECTUTE. 25

atque venatio. Quid de pratorum viriditate aut arborum et ordinibus aut vinearum olivetorumve specie plura dicam γBrsivi praecidam agro bene culto nihil potest esse nec uSu uberius nec specie ornatius; ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat atque allectat senectus. Ubi enim potest illa aetas aut calescere vel apricatione melius vel igni aut vicissim umbris aquisve

rofrigorari salubrius 8 Sibi habeant igitur arma, sibi equoS, SAsibi hastas, sibi clavam et pilam, sibi natationes atque cursus, nobis senibus ex lusionibus multis talos olinquantet tesseras, id ipsum utrum libebit, quoniam sine iis beata esse Senectus potest. - ultas ad res perutiles Xeno liphontis libri sunt; quos logite, quaeso, studiose, ut lacitis. Quam copiose ab eo agri cultura laudatur in eo libro, qui est de tuenda re familiari, qui Oeconomicus inscribituri Atquo ut intellegatis . nihil ei tam regale videri quam studium agri colendi, Socrates in eo libro loquitur cum

Critobulo Cyrum minorem, ersarum regem, praeStantem ingenio atque imperii gloria, cum Lysander Lacedaemonius, vir summae virtutis, Venisset ad eum ardes eique dona a sociis attulisset, et ceteris in rebus comem erga Lysandrum atque humanum fuisse et ei quendam consaeptum agrum diligenter consitum ostendisse. Cum autem admiraretur Lysander et proceritates arborum et derectos in quincuncem ordines et humum subactam atque puram et suavitatem odorum, qui amarentur ex floribus, tum eum dixisse mirari se non modo diligentiam, sed etiam sollertiam eius, a quo essent illa dimensa atque discripta; et Cyrum respondisse: Atqui ego ista sum omnia dimensus mei Sunt ordines, mea discriptio, multae etiam istarum arborum mea manu sunt satae. um Lysandrum in-