Commentaria in Aristotelis Ethicam ad Nicomachum

11쪽

dlati sed ad hue ldest itemhomoerilsteps sequaxassembus laestInseruiens desideriis

appetitus: inaniter ou inutiliter audiet ciuilem visciplinam. illa quippe inaniter de iutiliter dicta sunt per interpretationem.idem enim 1lla significant. noc est 1giturristotelis propolitum quodlic probaticum finis huius latentie sit non cognitio uirtutium: sed earum actio. ad quam 1lle qui affectibus inseruit nunil perueniec. talem 1gi tur hominem audire eluitem disciplinam est inanelae inutile.cum id vanum de 1nutile dicamus quod tinem non attingit.consequenter mus istum comparat ad iuuenem ottendens . sequax affectibus non differat a iuuene 1n conditione uel dispositione. utero eni est taliter dispositus ut affectibus inseruiat.1u uenis tame hoc habet ex e te iuuenili cul proprium est a sectibus 1L11cruue. ille uero noex elatet sea ex cosuetudine potius habet . affectibus interuiat. hoc est igitur quod plius hic ait dicensiaiffert etate quis luis uenis sit an adest aut moribus. quast dicat quantum altioe qa

lus scientie nihil differt homiis Nem esse iuuenem esse etate uel moribus. ltam Ii an tenetur ibi no interrogatiuel sed diiunctive. hoc uero phus sic probatiquia desectus nonielt a deth non constitit In tenis

Pore: sed in uiuendo ex in pertequendo lingula sim animi perturbat 1onem. quasi cliincat quanao dicimus auuenes re sequaces allectibus uesticere: per li defficere non interiainus sign1ticare deficetum temporis linquo renipocc 1 cimus 1llos non esse similes; sed eos potissime similes aicimus in uiuendo cie per 1equendo singula 1ecundu animi Perturbarionem. irain hoc modo uteri ab utro. nomen recepit. cit emi uterin 1uu

nisi oc uterchii equax affectibus quantum ad hoc P ulcri uluit de lingula periequitur secundum animi perturbationem.de quibus aristoteles quod 1ntPr1 Iicipio proposuit conclauit dicensi talibus qu1clem igitur inutilis erit ista cognitio scilicet que In ciuisti seia traditur. dictio uero illa nanissi tenetur hic complecti uel nihil. ad 1ententiam addens. insequenter plius id quoci dixit exemplo ali ultrius faciens: Inquit queadmodum his hominibus qui incontinentes sunt.1tain secundum plium hic onis illi sui halus scientie inutiles auditores: qui suas cupiditates rationi non subiiciunt. siue hoc proueniatiex etate iuueni ulla ue ex uiciolsiue ex incontinentia uilliti differt. licet ramin aliquo defficiat: tamen ossis 11 1 regulariter ae ut pluriinum sunt inutiles auditores hu1us scientlc. nec ergo excie intelligo illam ineptam diituietionem quorudam distinguentium hic inter uiciosos re incontinentes:cuni plius hic quantum ad hoc quod e inutiles esse auditores hu1us scientie Inter eos non differat. uel dic de forte melius ιν philollaphus non intendit dicere iuuenem esse inutilem auditore huius scruent1erseu. sequax affectibus lit inutiIis auditor siue iit iuuenis siue alter 1us etatis. de ex hac littera plii tria notantur. primos iuuenis non solum est huius scientie auditor non1doneus ut loco primo dicebat: ueruetiam est 1ia uti IIs ut hic allecit dicens non differore affectibus sequacem a iuuene. secundo notaturis hec 1cientia ut pratica oe non 1peculativa. cum eius finis sit non cognitiolsed actio. ut enim an noItris Prohem, Is tan α gebamus: speculatiua scientia de pratica per hoc differunt: q, illius finis eth cognitioque est intellectus perlaetio: huius uero livis est operatio appetitus luel alicuius alte x1us potentie operative. hoc dico propter artem in facti balibus cuius fiuis non uid tur appetitus operatio: sed potius illa exterior factio que ad materiam exteriorem terminatur. hinc est ν philosophus tertio de anima re sexto ethicorum intellectum lac Culatiuum dixit scientificum:praticum uero operativum. est Ita P nec cicnominatio a fine. scientificus eam dicitur quasi scire 1blu intedat: operatui us uero quali eius finis lit no cognitio sed opatio.eo in modo distingutur rei ac note illius de litius habitus.1tain solus nitus itellectus 1peculativi di scia a prie: cu icta a lciedo ui cognoscesso discat. nitus uero itellectus pratici us nuP dicebamus: magis ars aut pluactia iure debet

nota terrio noratur φ inutiles huius Rie auditores 1 ut no solum uiciosi ex naturat

sed actio Nihil autem differt etate quis lauta

nis sit an moribus Non tam in tempore defectus sed in uiuendo'persequendo singula stacundum animi pexturbationem. Nam tali quidem inutilis. erit ista cognitio quemad- . modum his qui incontinentes sunt.

12쪽

uel eonsuetudine ueritillam ineontinεntes.&ut brediter omnes edim,rehendam Inutiles auditores huius scientie sunt quicun* cupiditates suas rationi non subiciunt. Sequitur 1lla pars ui uero.

Qui uero cupiditates rationi subnei

uni asta scire multum admodum proderit. cit qui vero cupiditates suas rationi sub1ciuta. subicere volu his hominibus scire ista que in hae scientia traduntur multum admodum. ldest uata de proderit S est auertendum φ plius hie per cupiditates intelligit affectus quos animi perturbationes ante appellabat. lta. idem signincant hec tr1al cupitastantini egritudolaffectus 1: hec omnia ut 1n libro secundo ostendemus sunt in appetitu. occasionne precedentium aliquibus uidetur Φ hec scientia sit aut uanal aut saltem no necessiaria. si enim ut 1nquiunt bonis propoliaturrer1t superflua .nct enim ipa indigent cum sine ipa boni sint. si quidem ploponatur malis r erit inutilis. cum mali 1n eius finem nung perueniant.er 1t igitur uanal aut saltem non necessaria. Cum non sint plura hois minum genera quibus proponatur. ad hanc questionem multi multifaria dicunt. his tamen ommissis que mihi inepte uidentur solut1onestaliter dicere consueui. circa qd duo sunt consideranda. primo . legalis 6e moralis multifariam differunt. preseriatim ut libro decimo demostratur differut per hoc 'legatis habet uim coactivami moralis uero non habet uim coacti uamlladiatum sua uuam. 1 ino scientia legalisInon solum suadeti sed etiam homines cogit benelac uirtuose uiuere. scient1a uero moralis non cogit: sed tantum nobis suadet beneae iuste uiuere. h1ne est in illa coactivat heu uero suasiua nuncupatur. secundo considerandum in fim philosophu declino methaisphisiceiquod etiam ex secundo ethicorum manifestius fiet i interibonum re malum Edate medium liam sunt homines qui nee boni sunt actualiteri nec mali.tales aure futqui nec uirtuoso nec uiciola habitu sunt informat s. huiusmodi sunt 1uuenesmatuis ra ingenuitae nobilest qui artibus iuuenilibus de quibus parum ante d1cebamus satis docti ac instructi erunt.ilao postet has artes que eos ad meliora disponebant relique arint:antea ad uirtutes morales que sole homines honos faciunt pervcn1unt: nein sui malilnee boni actualiter. sunt tamen dispositi ut facili suasione ad uirtutes trah1tur. h1s igitur habitis: ut mihi uidetur facilesit respondere ad illam cauillationem. nos. ta* fici dicimus GP aristoteles hanc de moribus scientiam propon1t non prauis homin1bus nec eis qui 1am in uirtute perfecte sint constituti: sed illis hominibus eam tanto tummodo proponit qui sic dispositi sunt ut eorum cupiditates facile rarion 1 subiicia ant. hec est igitur de qualitate auditoris doctr1na hie ab aristotele semel posita. de in capitulo sequentilali 1s, locis tam ethicorum spolithicorum frequenter repetita. a s iqui uero addunt Φ hec scietia ultra hoc quod d1x1mus erit utilis uirtuosis hominibus. non inquiunt ut uirtutes adipiscanturi sed ut 1n adeptis uirtutibus conseruetur Sed licet istorum dictum modo aliquo ueritatem habeat: tamen nihil facit ad propos tum non enim aristoteles homines in uirtute perfecta constitutos hic uocat auditi hanc scientiami sed ut diximus illis tantummodo eam proponit qui sic sunt dispositInt sine aliqua uiolentia sola suasione cupiditates suas rationi subiiciant. tales autem sunt iuuenes: natura ingenuit qui in primis tribus septentis liberorum artibus sint satis instructi. nec est omnino simile de san1tat ride uirtute morali. potest enim fieri ut quis medecineagnarus perfectam habeat sanitatem. nemo tamen potest habere perfectam moralem uirtutem nisi fuerit in prudentia instructissimus lac ciuili scientia d

etissimus. san1tas nan* ex natura trahitur uirtus autem moris non natural sed pruis denti alac ciuili scientia comparatur & adquiritur ille igitur ignarus meaec1ne sanLitatem habens persectam auffire debet medecinam que ad naturalem sanitate tuend1 multum admodu proderit. eet tame ridiculum siquis homine doctii mu ac 1n medeactna expertissimu persuadereti ac uocaret auditu medecina qua suam tueretur sanitatem. esset quippe mellus in hic talis alios docereti qmIq, ab aliis audiret. exit ita* recte factum siquisleum persuaserit uddoceatino autem ut doceatur. homo uero perfectam

morale uirtute no potest habere sine perfecta prudentiatque ex ciuili scientiat al111Φmultis coparas. qa libro sexto melius demonstrabie. het ita* ois uirtuosus plactiss1escietiam qua sua tueas uirtute.talis igie rogadus est no ut eam qua habet scientia aua

13쪽

diat: sed potius ut nos in ea scientia qua ad rec te uiuendu indigemus instruat ac d c ς:11 citu uirtu otii huius Ricntie constituas auditore: que dabis 1plus doctores pro lecto si recte tinti nemine si igitur ridiculu est perfectu ac doctissimu cuiu1o so1entit se Preceptore In caus auditore covertere:erit quippe dirisio nθ parua virtuosu seio, Ile ciu1las auditorem cottituere ut ab alio male canat que 1 pe melius sentillatili sapit sed de his attenus. Sequitur 1ila pars. dic cle audi Tore quide.1nqua aristoteles ultimo epilogathia inma ea que In roto fere Prologo uixerat. Ho tame eo ordine epilogae quo ab co dicta fuerat

sed primo 1d rei umitur quod ultimo dictum erat. Id uero quod loco primo tractabatur hic I co postremo relumitat. quod aucem ibi Iecunduobtinebat locum: hic eudem etiam tetinet.

dicit ergo ae de auditore quide hoc est cie huius scientie audito TIs qual1tate. 4: queadmodii ab

co qui eruditur 11t recipiea iam Preceptioncs que ab huius 1cientie preceptore traduntur. 5 quid proponamus idest aequo in hac 1cientia tractare Intenciamus ibiticiat nos licc aiate a1ctacile prefacos laeti preloquutos ex hoc uerbo apparet φ totum noc quod precellit aristoteles prciniserat ut pote in citis coria libros pictatione. quod aute in epilogo loco uli1mo posuis

fuerat tractatum ab ea parte qui1 . bene iudicat usi ν ad nanc partem que prologi est ultima. 1ecunda uero expedita fuerar a principio capituli secundi ad illam quis rhene.Tertia quide tractauatur a principio libri in primo de secundo capitulo ul. aa Principium tertii capituli. In quibus demonstratum est O tande hec scia intenderet. υ on1am uero ut prediximus.=m ordine a nobis prius inititutum hic incip1t se cundus tractatus. quieti de quiditat et seu diffinitione felicitatis. cotinet sex capitula in primis quattuor determinat phus de felicitate secuti du alioru opiniones in duobus uero ultimis. quinto de seexo cietermiabit de felicitate P m propria opio inem. secundu ibi sed nos redeamus. tertium ibi his Igitur .6miliis. quartum Ibi rursius uero. qui tum 1 bi ensuero felicitatem. sextum ibi scrutandu elh. i capitulo primo narrantur opiniones aliorum de felic1tatelo: ottendie qualiter de eis lit consideiadu.1ecuduli1 cuctas viis. de i pria pie prio inteist pmittit Iecudo Plequislecuda abi note quideμcit ergolquonia uero Ois cinnitio.i. cognitivus habitust alci eleetio bonum quod iam allectant idest in bonum quoddam referuntur ut prius a1ximus in ea Ic licet prima libr1 parte Ois arsiois p aoctrinar quonia in qua ala cli uideatnus quid e ulo: quid olim agibiliu supremii est donum. quod bonum ciuile dicimus atlaetare. idest de quo hono ciuilem 1cientia dic1mus tractare. est ital aristotelis Intentio ostendere quia sit illud sumum bonum: de quo supra m pretatione trIa uixerat prImo Omes arratest doctrinasiaetus de electiones refertii aut ordinari in 1pm .sccudo in principio capituli secundi demonstrauit φ 1llud bonum effet oium agibili uin supreinu: i eodem quoin cap1tulo demonstrauit ciuile scientia de hoc 1umo bono conliderare. hec Igitur tria ar1Itoteles de summo bono hac de cau1a primo proposuit: oc hec Iterum ea Iesu amit: ut ostenderet de int1 bono non sine cau1a sumopere conficierandum lac tracta icium. hec uero tria non eo ordine quo prius sunt tractata: hac resumuntur sed terti iam parenthesim faciens potu It Inter primunt oc secunaum. ex hac philosophi senti tia 1atis ut prius dicebamus plane intelligitur φ in ea parte omnis arν omni do

ircina non loquebatur de bono uniuersi quod est deus ut ut1qui putauerant. 1llud qui a clem 1bi proposuit quod hic prosequitur.nic uero id prosequitur quod ab homine Mili ae possideri queat. Nequie illa pars.Nola quide. hic pleue ypositu de prio vagit id iquo oes couentut.s udo 1d 1 quo uint. 1ecuda ibi qu uero Ipa.d1cltigit oes texe noesta sapieres il isipietes de bono sumo loquutiir couentur siue i notc. sa uulgus.1.uta

Ac de auditore side de queadmodu accipi du sit:N O ppoam' hec pistos este sufficiat.

Vomam uero ut prediximus omnis

cognitio at s electio bonu quoddam affectat.uideam: λ quid est id quod ciuilem ducimus alti stare dc quod olum agabilium sup

premum est bonum. Nomine quidem Omanes fere consentiunt felicitatem cim uulgus simul eruditiq; appellat.Sed α benemiuere bene agere pro eode accipiunt:ec felicem esse

14쪽

gares insipietes 5e erudite sapietes simul. i.similiter appellat. . nominant 1pm inmubonum felicitate. α pro eodem accipiunt bene uiuere ae bene ageret ac elle felicem. ita F 1pm sumum bonum appellant om s felicitatem .hoiem uero qui illud possidet bonuin dicunt bene uiuere re bene ageret ac effe 4 1cem. hec eim icia apua uniuersos 1dem lignific, ut.& cam dixit plius sed ei: Ii sedisplecti uel aut replective tenetur. nihil ei ni ad sententia additi nihil* sentetie detrahitur: si illud sed auferarur. ct quadaptius dicaconis couenire 1n nomine: intellige de hominibus eiu Ide lingue. quoniam gentes diuellaru linguaru diuertis troibus appellabui sum a bonu. uel a ius illa nota

erunt 1n uoce diueria in re uero tigniticata Idem erunt nomen. onis quidem 1nte1Iio:

f Quid uero ipa felicitas sit: de eo sane inter

se discrepant nec idem uulguS sapientes 1 trais

didere. CNam alii quidam ex his que Clara

ta manifesta sunt:ut uoluptatem aut diuacias aut honorem alii item aliud.U Nonunil etiatinus ec idem diuersa Egrotans eam san1tatem pauper diuitias ignorantie sue conscaa cos qua magnum aliquid oc supra se dicunt admiran

tur quidam ucro ec preter hoc bona aliud quia dam ipsum per se esse putant quod causa sit

omnibus has cur bona existant

gent ea rem que 1ume bona et t.

Aequitur illa pars f Quid uerar apa. iii qua oltcait 1n quo differant loquentes de felicitate. re tangit ires uiuertitates secunda ibi alii ne tertia ibi nonustis in prima sic procedit primo tangu id in quo oliis dii crepant dicensi quia uero. 1. que res dezerra

minace α in 1 pccie lit 1pa felicitas: aeeo 1ane iter se diicreparqua siclicat illud eth in quo omes cliscrepatu. s. que lit ea res i qua consistat felicitas ac sume hosti, nec idem 1 dest eadem rem deter

valgus Nam alli quidem L. aulgares tradidere felicitate esse ex his rebus que sunt clara ce magn1felta 1ensui: ut uois

Iu placerni aut di ilicias aut honorem.Seqci 1 cur illa pars in qua Ponic secunda diuexit etalcmque penes uulgares accenditur ae nec tangittar ibi r Nam alii quida ex his que clara uicit ergo philoiophus idem .1. etiam alii. 1 uulgares aliud tradidere. hoc cli uulgares diueria diuersa tradidere rite felicitate.quali ci1cat no solum uulgares 1eIi Icarutem tradideriit vise allud ia tapientes: uer uetia 1pimet uulgailares inter te allerepaz- Ita*oriis uulgares in hoc couen1unig, felicitate putat esse aliquod bonii sentibile qaoibus est clara ex imatii scitu: inter se tame differuz qm eoru aliqui id bonu putat clieuoluptate. ut inteperati. alii diuicias ut avari. alii honore ut ambiciosi .in his Ita p tribus bonis distribuis Ois de felicitare uulgaris opto. quia uero 1apietes circa hoc a cn1α re ultimo loco ponet plius. Nequit illa Ps. blonunileti a. an qua ponit tertia diuersitate q sumit respeetu eiusde hois sim aiuersias dispoialloes. dicit agis q, aliquata etiaunus ecide homo diueria putat esse felicitate. rotas cim Lai1itate putat elie feIicitate ac sume bonu .ipe isse pauper. 1. in paupertate ex1ltes clivicias putat este felicitatem holes uero sue ignoratae conscii. 1. ignorantia Ppria cognoicetes eos tans felices actra iratur quid1cut magnu aliquid re 1upra se 1. ultra suo mi intellectu. ita. Ignorates sua cognoscetes ignorantia: sapietes aut eos quos sapietes crcdue putant e11e felicestat ueneratione limul ae admiratioc dignos .causa uero illius ultime differetie illuci quia finis ultimi est conditio ιν lit maxime delideratus. ac inde natum eth ut id quos maxime desideratur fumum bonum etde credatur. Indigentia uero cuIu 1 p rci auget eius deiideraum at quanto 1ndigetia maior eli tanto eius desiderium magis cre1cit. dc oia quidem hec pertinet ad uulgare opiOIIcin. preter uulgares uero fune sapienses quidam. f. platonici que preter hec bona sensibilia putant atauu quidam esse per se ip1um 1aeli leparatu discretum at . diuisum quod fit causa oibus his Lelibilibus bonis cur idest propter qua cau1amoia hec prefacta bona existant. ital Platonaci licui In cetteris rebus: lic utarii toteles reffert in bonis ponebant bonum unum a sensibilibus separatum. quod bonum per se bonum erati alii is causa cur bona exiliercnt. non enim concedebant philonic1 φ hec alia ellent bona: 1ed quod essent bona per participatio ane. Et pro littere intellectu est aduertendui illud pronome ipm tence hic discretiue itaq; li ipm significat illud bonii esse ab aliis bolus alicretu. i. .diuisa ait separazum.

15쪽

agitur opinioes scrutari supuacane

mn sorsa esset Susticaci aut si illas q apparen

tes sui aut ratione aliquam habcre uideantur.

V i Iec uero nos lateat differre eos sermones

qui a principiis suiΠ-eos qui ad principia

Recte ei in Plato dubitauit quesiuiti utrum a principiis uia ssit an ad principia queadmo dum, stadiis ab his qui premia poniit ad fine

uel contra incipienuum quidem a notis in.

Sed hec bifariam. Alia eim nobis nota sunt: alia simpliciter Nos fortasser ab hisque nrubis nota sunt incipere debemus.

Ite illa dictio cur no tenet hic interrogati uel sed relative. refert tim illa dictiobe caa

sa. itaq; idem est dicere cur bona existat ac si dixeris propter qua causa bona cxistant.

CCuncta; igis opiniones hec electicla ps pridi palis istius caprii q ponit modu scrutadi prefactas opiones . hec tres cotinetpticulas. primo ondit de qbus oportet inurere re de qbus no. cudo ondit quo ordie sit colluctaradu de huiusmodi opionibus. tertio stlhee debet dispositus qtalia audire debet. scaea ibi nee uero tertia ital bene.dicit priocinctas igit opiones scri itari forta esset 1 upuacaneu.1.supfluum ualde de iane. sufficietat si scrutemur illas opiones q apparet

fur. i aliqua ueritatis apparetia lintra utronem aliqua here ui acteatur e 1 taui hois 1 apicti stat pprudelis eas opiones scrutari q ueritatis aliqm hnt apparet tala utronem. q uero tales no stit nec respicit nec dignat respicere. illas istis de felicitate opto ues ariltoteles hic Pseqtur q ueritatis selle apparetia laut ronem aliqua here uideantur de cu dixit pliusq apparetos sui aut roncria aliqua here uideatur: se opiones apparetes intelligit eas qronem nullii sint aliqbus ta me liothus apparet uere. p alias uero intelligit eas q uereno appareti lint tame aliqua iteritatis ronem salte apparente. uel dic de melius . plius

1de intelligit p utru*.1de ei est opinione esse apparentel ac si dixeris ueritatis here ali qua saltem apparentem ratione. Sequitur illa parsi 'Nec uero nos lateat. in qua ostedit quo ordine sit hic cosiderandu de huiusmθ1 opionibustae simpla in tota mater1a morali. pro cuius intellecitu cosiderandii et, sim pilum in locis plibus presertim Iibro posterioru demoliratio bifaria distinguitur est eim queda demostratio procedes a prioribus ad posteriora. s. a causis ad esseetus. de hec merito a plio clieta est demonstratio .ppter quid. altera uero e demostratio q procedit a postersoribus ad priora. f. ab effecistibus ad causas .ed hec a pho appelIari cosueuit demostratio quia. sic dicta: qm hias missem demostratione no cognosci typter quid 1ta ist: sed tantu uidet Ia ita est. i. q, ita eo 1 taui illa dictio quia sumitur ibi apho pro haccbiunetioe . . est etiam secudo hic consideranditis entia se hiit trifaria. sulcim aliqua in se cie Dinpth magis notat nobis uel,

ro minus nota huiuscemodi sit prima entia uniuersi a materia separata: Λ: uniuersa, liter caula rerutam naturaliu qua morali u. alia uero sui cntia minoris entitatis lat phoc in se de sena plici terminius notat nobis tame sunt magis nota. huiusmodi sunt effectus&opationes rana naturalita qua moraltu. hec eim sensui ac humano 1ntelloetui magis sunt a porcio nata. alia uero simi que eadem in se de et iii nobis sunt notiora. talia videmus entia mathematica ois quippe demo stratio at y doetrina Fm aristotelis pceptione procedere debet a nobis notioribus. hinc est φ in phitica be morali arguineistationes plurimu sui demo strati oes quia . u paucissime uero propter quid. im matheismatica aut qua plures demostratiocs Ppter quid 1nuenititur. his hitis: patet qd plius hic sibi uelit cum attinec uero nos Iateat eos sermones. i. argumetalloes uel demostrationes qui. 1dest q sunt a principiis intellige ad principiata de eos id est eas que sui ad principiat intellige a principiatis differre id est differetia ac diuersitate inter se habe, re quod aristoteles sic probat recte es m plato dubitauit cie quesiuit utru in scientia atui doctrina sit uia idest processus a principiis intellige ad principiata an idest uel ad principia intellige a principiatis.' ponit exemptu dices quead modii in stadio intelline ei se potest curius ab his hominibus qui premia ponut ad fine stadii. uel econtra. La D ne stadii ad cius principiu ubi fui illi qui premia ponunt. intellige ita ac similiter est in seri nonibus de ostiatiuis-sul eim alii aprincipiis. re tales sur demostrationeς

propter quid .alia uero tur ad Principia. 5. hie hunt diabstratioci quia. 2 i onii quide

16쪽

do, trina tradi posset. sed hec. s. nota bifaria sutialia tam nobis nota suti alia simpIici, ver.1. in se 5e absolute: nulli intellecstui coparata nos fortasse ab h1s q nobis nota sat 1ncipere debemus. itain tam hic co fideraclo alioru de feΙicitate opiones:qua ubi in procedendu est: notioribus nobis ad ea q nobis sui minus nota. Σ hoc est qd phus hici, redebat.& posuit ibi illa dictione fortasse ut teneret moda sapietis culus est in rebus dubie loqui. sim eim 1pm in secudo sue rhetorice hec est una differetia inter antiquiores sapietes ae iuniores insipietes. oia hec sui hic deducta ab aristotele occasione opionum de felicitate quas hic pertractare intedit. plato quide felicitate posuit 1 re n 1st notatalii uero oes in re apertainoblis manifesta. hec igitur 1ntroducta sui a pho ut appareat φ primo pertraeiade sui opiniones ille q in re nobis manifesta felicitate pol enelnstitutu morib' ee oportet eu qde honestare dc iustitia de oni eiulli rone sufficieter sit auditur Napr captu e qadc si hoc sufficieter costat nihil op' erit Hieres sed si 1ta istitui' e:aut ia het priuipia aut certe se

Ciliter capiet cui uero neutru 1storu adsit is au

diat Hesiodu optim' ille qde si p se ola noscespceptor sta' ipe sibi meliora pegit. Ille bonus

rursu monit' si recta nec ipe uidet ne credit recta moneti. Hic nulla in pte utilis e.

Illa herba tale hebeat effectu in hac itam seletla de moribus si quis pridipia ga habuerit: poterit uirtuoseioparietia si causa ignoret. ut ii cognouerit φ tales opationes homine faciut teperatu: poterit ille teperate oparitetia si ignoret causa ypter qua ille perationes holem teperatu faciat.secudo elt hic resumedum id P nuper de auditore

differebamus. illi ital iuuenes natura ingenuitac liberoru artibus satis instructi hui1us sciet te pridipia quia: aut iam haberi aut ea facile ex preceptore cdprehedere possutriis 1gitur notatis: patet quid littera dicat q sic incipi ita* oportet esse bene institutu moribus: hoc est natura de exercicio bene dispositu ad mores eu holem: qui sit auditurus sufficieter. 1.e5 uenieter de honestate iustitia de omni ciuili ratione: hoc e de rebus honestis de iustis de ceteris de quibus in hac ciuili scientia tractatur. cuius rat Ionem phus assignat dices na esse bene institutu moribus e in hac scietia principi si ila quasi dicat ille homo qui natura de covenieti exercicio bene dispositus e ad mores facile copreheditqu1a.1.. ita res se habet: sicut in ciuili scietia traditur. de tame si hoc .Lprincipiu quia costet sufficieter hoc est perfecte intelligaetur: nihil opus erit Opter quid quasi dicat no erit necessariu here pridi piu pplex quid. qae pridipiu est rei causa cognoscere. sed ille qui ita.s bene e institutus.1 dispositus ad morestaut iam hel pri. cipia.Lquiar aut capiet recte iaciliter.intellige a preceptore. ita. ille a natura re arte est bn eispositus ad morestaut si s seipm poterit here ciuile scietia: aut facile ab alio eam habebitis ui uero neutrii 1storti. 1.istatu duaru codillonsi assit. l. existatus.1.1lle talis: audiat eBodu poeta sic d1cente. optimus ille quide est qui ola nosces per sese. 1. Psemetipm preceptor suus.1 suimet peregit. i. perfecte egit meIiora. itellige oia prio ira q in eo preexisterat ipm ad meIiora disponedo.rursu ait enodus:ille bonus e a monitus ab alio. s.sequetur rect hui nec 1pe aude per seipm u1det. 1. itelligit.nec credierecta monet 1 hic. 1. talis nulla i parte utilis est. Hec uero introducta sui hic ab aristo acete occasioe optonu de quibus i sequeti capso tractare incipit. cupiebat ita* plius tales haru opionu ee auditores.qles ce uoluit totius scie ciuilis. Δ: hoc ut recte iudicare

posset an ab aliis de felicitate tradita uera esseti an potius 1Ila q ipe docuerit. 5e quoaphus i littera dicebat de honestate de iustitia dictu intellige O eode. iustu ei de 1ultitia

nola sui satis usitata pro Oi honesto ais honestate.aut si magis placet potest dici Q P

tueret poliremo uero loco coni

derada sit opto platonica.Sequitur illa pars. pilao bene. i qua os edit qualiter esse debet diipositus qui talia aussire debet. pro cuius itellectu conderatur cluci primo φ 1n scietiis opatiuis cuiusmoli est qua premanibus habemust siquis habeat principiti

quia. 1.cogia ouerit . sic est no enecesse ad operadu nabere principi uappter quid. hoc est cauta scire propter qua sic est. si ei cognouerit φ talis herba colera eis

uacuatipoterit colera evacuaret

etia si no cognouerit Ppter qu

17쪽

lustitia itelligit Iegalial per honestate uero cetera alia uirtuosa. ω p ciuile quide tona1ntelligit alia de qbnsi hac scia tractae: uix amicicia uoluptas cot1uetia cie huiusmoti sub his quoin eoru opolita cophededa uides. ire poderadu lillud uerbu monitus illud etia moneti. no ei dixit doctus aut doceti: eo . ciuilis scia potius monere aut 1 uadere et a docere. no e ei nec scia doctrinar ut ex dictis modo aliquo 1 a patellae ex libro sexto appertius uidebitur

Edunde digressi sum'. bonu

huius 1ecudi tralatus .i quo piis ec felicitate no absq; rondcx modo uia pseus opiones ponetiu felici rao existimare uideturi Nam uulous quia festo ptinente ad uita huana. 5: boncrosissima uoluptatem. Quap diuidit i sex ptes. t pria dicit re picx dc apa . uitam adamant uoluptuosam. deiadu esse ad spont a quo disgressione fecerat. Ioit etia unuben ac uere dictu i quo oes couenititopiones de sus hic cosiderat. secudo ibi na uulgus melonit de i bat opione ponetiu felicitate i uoluptate. tert,o ibi clinates adeponit 2 1mphat opione ponete felicitate i honore. urto ibi ait ea fortassie poli atin ia bat opione pone te felicitate i uirtute. Qies iba tertia e coteplatia. facit mentione de uita cotcplatia. sexto ibi peccuniis uero anapbsiopsone ponnete felicitate i pecuniis iactio intellectu prie se 1telligenda sui duo.prio q, ab ea pie cuctas agit u 1ui aci hac ait gressus e aristoteles a pposito. cu ei a Itorii opiones de felicitate coituerare Iiic arran terposuit modii colideradi de talibus. hec ita p ps nili tuisset digrelsio: coliniae cci pol neda post illasticul1qs causa sitoibus his cur bona exi: rat. it.&ν ubi ponascuetasAge. deberet poni bonii de feIicitate ito absin rone exiiiiiii.i Ic tradent sccucio notadii ιν ocuopiones P hic piis imybat couentuti hoc et, felicitate potuic t aliquo tano.aa uitam humana plinete. 6: hoc aptio tana rationabiit ac uere dictu apbat. hoc ei modo. finis eaqad fine ordia feriit yportonata. ita sicut agibilia i tine ordiata: sic etia ou Ipse finis erit de rebus livanis. tu etia qa ut ia patebit telicitas c agib1liu ultimu qa ala hole agi de possideri queat. his hitis patet qd hec pria ps dicere u cliti cii dicit sed nos redeamus unde digressi sumus A. ad ea Ptem ut Iocu a quo dii celsimus.1tain illa clietici unde alpho hic no portis introgatie: sed relati e ut 'infiitite. hoc hito: poli piis illud dictu comune cuctis opionibus laices oes illi de quoru opionibus hic IcPutari itedimus no abis rone. 1.no irrationabith uidens existimare bonia cie pro. 1. felicitate ex modo uiuedi. i. denumero eorii q ad uita huana Ptinent. hoc ita quo oesisti uere ac melius qm plato dixere. cuius rci caula ut ia diximus bifariacit. pria ua Duis S eau sui ad fine ei e debet a portionata. ita. si ea q sui ad fine luiana sucide tinis litosse,icclebet de rebus h uanis . alia aut de uerior allignas causalila tinis ultimus csse debet inruab ho te agi de possideri qat.qs uero piis dixit boniici: relicitatem:P eodem dixit. ita illaco iunctio de no copuIatici sed positive hic aptio ponit. 5equis illa Ps. Na uulgus. iq plis ponit de impbat opionem ponetiit felicitatem i uoltiptate. secuta ibi uulgus tuis. in pte pria duo facit. pris poli hac opionem .secudo ex icidenti dis lauit tres tas Iecuda ibi tres enhΔ: dicit uulgus adem. i. uulgares holes a tui onerosillimi hoGest ad onera portada aptissimi luoluptatena intellige eue putat felicitatem. qPpter ci

pi uoluptuosi ulta adamat. i. maxie amat telliuenda sut hic tria. prio. Illa uicto nano tenet hic causal l sed e5pleetie. nihil ei mad Lententia addit. nihilip etia subtraetasi1c detrahit illa quo in colunctio & q ponis post ii quarpi repletic teneri uides. fecit do stelligendu est hic q, alia p oneros illimos holes quos anti a tradatio dixit grauissimos dicut psim itellegisse uiros graues sapia de uirtute. cuiuimodi fuere eudoxust et aristipust lato fautores. alii uero dictit illud uelligi de epicia cureis: qu1rpter sciam aut uirtutes graues dici potcrat. mihi adem uides Φ aristoteles cli dixit uulgus sidem a m onerosilumi: idem p utrilin intellexerit. ita ut onerosissimi dicatur uulgares coriapore gradissimilad onera portadalaliam ualia exercenda apti l limi. 1ngenio uero re inistelleetu minimi lac infra holes infimi. uel sit magis placet dic nomen illud derivatum esse ab onos qJ grece asinu significat. ut sint dicti oneroliis,m1 qst asinissimit aut uerisho no ficto bestialissimi: quos aristoteles i polithica no magis ponit stes ciuitatis sim

18쪽

houes equos aut asinos. no eni aliter qm hel Ie esuitati deseruitit. 111 in quos natura disposuit no ut ciuilia sed questuaria ac uilia exerceret. tales quippe fur de quibus nuper dicebamus nulla i parte utiles ee philosbphie auditores. sicut ei natura: nc etia Acphia eos innil ineptos ac corpore & aio male copositos ab eius auditorio loge spellit. tertio uero conderandu-bene ac Pprie dictu est adamar inepte uero in antiqua era, nauct1one positu est diligui. bifariaenidifferulamare aediligere. quonia quod diligis o 's est bonu: quod uero amatur malu.ite diligere est remisse amare uero inte a qui uero i 'felicitate pomi in corporis uoluptate beluali ac probrosia. malu simul de intes eamat

Tres enim .iri qua pDs ex incidenti distinguit uitas. dicens tres uite sunt maxime precipue.Lilia uoluptuosa qua nuc diximus .item ciuilis uita tertia est contoplativa. ,1ntelligeda mi hie tria pr1msi ea tu i cs

si ut ista libro nono dicetur id ad quod unu1que maxie amis

citur putat esse uita sua. ut plis philosophari uenator uenari &sic de aliis ad fine uero maxime

afficitur homo: inde est Φ p dii uersitate finiu uite distin tur Ite quia finis ronem habet boant: inde etia est: q, Fin diuersitatem bonoru fines diuersi sumutur. 1lao sin q, holas res diuersas putat esse eis bona: se ae diuersi diuersos fines intendunt .ssecundo notandu q, ois utra habet sibi annexa uoluptate:& tame phs hic eam sola dieit uesuptuosa que fine constituit in uoluptate

sensus at ν uituperabili ci probrosa. ae hoc hac de causa phs sic notauit: quia iuxta 1 cerone libro quarto tusculanaru urendu est causa doctrine uerbo nimis usitatissimo. est aut apud uniuersos ho1es usitat1ssimia per uolutuosa uita eam selu intelIsgere que1n sesus uoluptate probrosa fine collituit. per ciuile uero uita plis intelligit indifferenter uita que felicitate de fine costituit in honore aut uirtute. per conceptativa u iro eam intelligit que in opatione rationis speculative fine ultimu costituit. tertio ehic intelligendu q, plis has tres uitas hac de causia maxime precipuas dixerit ut significaret uniuersas hoim uitas plurimu suo his cotineri. nec tame negare intendit aliis qua esse uita que sub istis no cotineatur.talis mihi u1detur uenatorii ac aleatorii ut ita. at preterea olum auaroru qui in nullo alio bono qua in pecunia fine costitu ut. illius ita. uerbi maxime precipue erit uera expositio maxie freqntes aut frequetate ue

usitate. ulgus igitur. in q phs duo istar prio hac res bat opione. sio eius motivum assignassa ibi Sustetatur aut. dicit ergo prio uulgus ieie uiues Oino seruile drisilcdo idest eligedo uita pecoru hoc e bestiale aut animale vita. hece aristotelis ro q Iscet sit breuis: 1atis in intelligibilis. 1lao i uirtute ro illa exit hec.uita pecoria ac seruilis noest hois uita nec supremat illa aut uita uoluptuosa qconsistiti uoluptate sensus e uiata pecoru ac seruilis: igitur no erit hois uita nec suprema qualis ee debet humana feΙ1citas. pria ypositio est plus qm manifesta qm sicut aliud pecorsi uenus aliud hol me sic ella de pecoru uita ab humana erit genere distinia. uita quoq; seruilis q, altera stia uita suprema nemo ambigit: cu no modo ab ea differat: veru et opponatur minor etia ppositio patet p hoc q, oia pecora tanu in eorum bonu optimii maximo impetu ferutur in Iesus uoluptate presertim gustus ac tactus .at P hoc talis uoluptas seruilis eaerit sui ei pecora oino seruilia at* hoim possessio. ita P duplex e ro Pplexumi sensus uoluptate no pol constere humana felicitas. pria ua est otiio seruilis. at p hoc infima ac uilis. secuda ro ga talis uoluptas no e hoi spria cu sit comunis tuetis alantibus.&anicitas aut ut 11 patebit re debet hois spria uisetio utra ν ista tu ronu tagis ab aristotele.pria se hoc φ dixit omo seruile fia uero p illua ulta pecoru aducrtedu in q, 1lla G1uetio illatia ig1s no ponis hie a pho illatie sed potius incohatiue praustet1tur aut. iqua plis lagit 1storu ronem. dicit Φ isti uulgares qui i sensus uoluptate ponat fell- citate sustetatur aut.i. credui se sustetari ob 1cl q, plerim homines 1 potestatibus costio tuti ut reges & huiusmodi quos uulgares credui ee felices u1ta aeut hoc est ulusit instar.i ad modu di similitudine sardanapali regis assirioru qui uesuptatibus Oino fuerat deditus.1ntestigedu est hic φ Iicet hec ro no tame sufficies ad hoc. I h 1ir Tres em sui uite maxime precipue illa qm nuc dici .Ite ciuit 1ssertia coteptatias, ulgus igit oino seruile uidetur uita pecoria deli

gedo: VSustentatur aut ob id qae pleris 1 po

testati, costituti astar Sardanapala uita Mut

19쪽

aristotcles de hac opione eo sideraret. eas ei opiones hic pertraisidas ee dixerat q aliu

Ite apparete ronem haberet. legates aut. hec e tertia pars huius capti 1n et inquirit de opione ponete felicitate 1n honore re primo ipam ponit dices elegantes aut uiri. 1.1ngenui ac nobiles ex rebus agedis apti. 1.ad res agedas apti honorδ. intellige ee credui felicitate. cuius ronem subiugit dices hie ei. s. honor ciuilis uite hoc est eorsimul eluith ulusit est fere finis.1ntelli da sut hic duo. pr1mo P per uiros eIegares aris Itoteles intell1git ciues ae civitatu gubernatores no lucro sed honori studetes ingenu os ac nobiles qui natura Adi opere a uulgo loge differsit. hi qu1de ciues uulgares aute nocives sed c1 ulu instrumeta ab aristotele inpolithica diculur. secudo notandu Φ ciues ae ciuitatsi gubernatores natura 1ngenui ac elegates plurimu intedui honore qua fine ultimu: aliqui tamen sui q ut no honoret sed uirtute

aut eius operatione in tedia i ta

qu1 bonu ultimii. de spter hocphs dixit fere. quasi diceret plur1mu fic est: in aliquibus tamen

deffecit. illi uero ciues aut eora gubernatores qui uoluptati ais ut lucro magis qua honor1 aut virtuti studetinet et lites ne natura ingenui dicedi sunt: sed

omnino uiles ac ex natura serui

Ies7Sed uidetur. in qua bifariam amprobat hanc opione priis mo fie sed honor uiuetiir letalisor. i. cxterior ac magis facile auferibilis qm sit 1s 1dest ille finisque hic quer1mus. s. felicitatem uidetur etia honor maspis conasstere iii honoratibus qm in eo qui honoratur. 5: hec est arguametationis prima propositio. eul altera subiungit dices nos aut uaticinamur. 1. uatfcinado dicimus sumum bonu esse quida propriu cle tale ql nequeat auferr1 leuiter. 114-telligendu-illa ppositio honor est in honorate intelligie in actu ac potestate hono arantis.consistit enim honor in quibusdam fignis exterioribus cuiusimodi sui capitis Inclinatio genuassectere de huiusmodi que omnia consistunt in aetu de potestate hoes Norantismo I autem elus qui honoratur. Item aduertendum φ 1IIa coniunctio enclutica . que. no tenetur hic copuIatiue sed expositive. 1dem enim per illas duas proponistiones significatur secunda tame primu exponit. eodem* modo 1ntelligedum est deii Ia coniunctione. et secunda enim prima declarat ciuia Quod Pronriti eit neouit Ieuiterauferri. quod uero piis dixit uaticinamur: hac de caula clixerat tuta ncidum quid sese ita P sit demonstrauerat. uel dic Φ loquitur ibi 1npers lana olum de felic1tate considerantium qui licet in aliis aberretnia hoc tame qua 1 natura ducti recte uaticinatux FInsuper honorem. in qua ponti ratione secunda dicens insuper. l. item uidetur homines aliqui honorem sequi. s. honorari uete ut se bonos. l. virtuosos esse confirmet: 1ntell1ste apud se de etiam apud alios. itaui a sapientibus cie apud illos. 1. ab illis si eos cogno1 eunt querunt. 1. uolunt aut denderant laudari maxime. patet igitur quantum ad hos attinet uirtutem esse potiorem. 1. meIiorem intellige quam honorem. id enim

melius est propter quod al1ud quer1tur. ex quo subauditur honorem non esse felicitatem. selicitas enim honum esse debet quod propter se de non propter aliud queratur. 7 At. eam.hee est quarta pars huius capituli in qua inquirit de opinione ponete Dalic1tatem in uirtute. N: primo opinionem l pam ponit dicens a cam 1cilicet u 1rtute fortasse quispiam putabit ciuilis uite esse finem magis. subaudi quam honorem. seu philosophus hane opinionem bifariam reprobat.primo sic sed uides hec scilicet u1ristus imperfectior itell1ge quam felicitas. nam utrius uidetur recipere 1dest patii ci: h minem habentem uirtutem dormire. ω etiam no operari in vita. subaudi felicitas at

Elegates'aut uires de rebus'agedas apti honore Hic eni fere ciuilis uite finis est Sed uia detur leuior u is que querimus sinc magisqin honoratibus et in eo qui honoratur cosistere. Nos aut a priu quodda*quod leuiter avi ferri nequeat sumum bonit uatieinamurmn super honore sequi uidetur ut se bonos m cois firmet itaq; a sapietibus querul dc aeud illos

maxime qui eos cognoscut de uirtutis causa laudari. Patet igitur qua tum ad hos attinet Virtutem esse potiore. Atq; eam fortasse quis. piam ciuilis uite finem magis putabit.Sed uidetur x hec imperfectior. nam ec dormire uirtutem habetem idc no operari in uita recipere

20쪽

mit non habet optimum statum .em, meliorem habere possit. scilicet cum uigiIat. D elicitas autem est optimus status ultra quem melior esse non poterit.Item ad uarienduest etiam esse poss1bile hominem uirtutem habere perfectam: nihil tamen operari seiscundum eam. ut siquis habita in eo liberalitate de magniticentia depauperetur 5e sieper totam uitam uixerit.habebit ita*has uirtutes:mh1Iin secundum eas operans in u1ta.felicitas autem cum sit idem quod bene uiuere de bene agere esse non poterit siis ne operatione. Sequ1tur 1lla pars. Et insuper maxima. in qua secundam ponit rationem dicens de insuper idest item uidetur uirtus pati hominem uirtuosum subire maxima mala ac aduersitates.eum uero qui uiuat ita scilicet misere de infortunate: no

ui ture Et insuper maxima mala aduersita

ressi Mixe.Eum uero qui ita uitiat nemo bea

tum dicet nisi positione custodiens. Et de his

quidem satismam dc in coronis de his abunde dicitum est Tertia esto contemplativa uita de qua in sequentibus considerationem facitamus. Viecuniis uero intendens uiolentus q

quod querimus bonum. Utiles enim sunt realterius gratia. σItal magis illa que supradi

ximus fines quis existimet quoniam propter se repetuntur: sed apparet nec illaisse qmuis multa uerba in his consumpta sunt

mo dicet 1 dest appellabit heatani fi fit custodiens non ueritate

sed positionem idest opiniciem.

utrum autem sola uirtus sit unciens ad beate uiuendum nolet xit,...H

est: parua uisputatio.& propter hoc dicit Phlosophus deae his

quidem satis .nam dictum est de his abunde in coronis. aduerte dum φ apud nostros no satis est

scitum quid philosophus intelis

liga. cum dixit in coronis. quidquid tamen de nomine sit. in reee suspicamur librum aut labes tum ab aristotele editum fuisse intitulatum de coronis in quo aristoteles contra stoicos sufficienter demonstrauerit uirtutem

solam non sufficere ad beate uiuendum.quod etia infra 1n hoc Iibro demonstrab1t. posset exponi In coronis hoc est in circulis quos philosophi disipinantes tenebant.& hoc est verisimile aristotelem intellexisse cum clixit de his abuisde incoronis. Tertia est contemplativa. hec est quinta pars in qua philosophus me ationem facit de uita contemplativa dicens tertia uita est conleplativa. de qua hic tractare non intendimus sed 1n sequentibus scilicet tibro decimo faciemus cle ea uita conderationem intelligendum est hic ψ post et philosophus determiauer1t de rebus iaciscessiariis ad bonum ciuile:loco ultimo determinat de uita contemplativa in qua ut ubro septimo polithicorum demonstratur consistit humana felicitas siue ciuile bonusupremum. ecuniis uero. hec est ultima pars huius capituli in qua bifariam reprohat opinionem ponentem felicitatem in pecuniis dicit ergo primo pecuniis uero intendens idest studens est idest esse poterit uiolentus quidam: hoc est malus peruersus ac uiolentias faciens. talis igitur non erit felix. cum relicitas ut fere omnes consenistiunt sit bene uiuere ac bene agere ibi. Ipse* profecto ponit secundam rationem dicens 4: ipse profecto diu1cie nequa sunt bonum quod querimus. scilicet suminu utiles enim sunt de pro idest alterius gratia.quod enim utile est hac ratione utile clicitur quod gratia alterius sit. illa itai p coniunctio. et. non copulative sed expositive hic tenetur.aduertendum φ ut1Ie bifariam sumitur. uno modo pro omni bono honesto utili aut delectabili de hoc modo improprie dititur. al1o modo proprio sumitur Pro1llo scilicet quod non sui: sed alterius gratia est de hoc modo hic a philosopho sumi, tur ae per pecunias 1ntelligit non solum numismata: sed etiam omnia que numismate possunt apreciari.itain uniuerse possessiones hic sub pecuniis comprehenduntur. 1 hi cum dicit ita magis .comparat pecunias ad bona prefacta dicens itassi magis idest melius aut saltem minus male quis existimet idest existimare poterit illa que 1upra diximus esse nnes.subaudi quam pecuniam . quoniam pecunia non expetitur FP ter seriIIa tamen expellitur propter se. de enim si nullum aliud bonum esset : nahilo

minus essent expetibilia propter se. sed apparet nec 1IIa bona esse felicitatem: