De re metallica libri XII. Quibus officia, instrumenta, machinae, ac omnia denisque ad metallicam spectantia, non modo luculentissimè describuntur, sed & per effigies, suis locis insertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appellationibus ita ab oculo

391쪽

Sed iam tempus est ut ad secundam operam ueniamus. Mane artifex primo accipiens batilla prunarum duo ea iniicit in catinum iuxta fistulas nari, Din per seram erudeinde per idem soramen imponit ligna abiegna uel piceastri parua qualia solet ea esse, quibus pisces coquimus: tum machinae, deprimentis tigilla sollium fores attollit ut uersari possit: at* ita spatio unius horae plumiam mistum liquescit: quod cum saetum suerit quatuor ligna lon ga pedes duodecim per postremum operculi foramen imponit,& totidem

Per canaliculum:quae ligna, ne catinum uiuen .premendo utrinq; sustinent scamna ea sunt tigna longa pedes tres,lata palmos duos et totidem digitos,

crassa palmos duos: quibus ut in sunt duo pedes divaricati. Ad scamnupraeterea ante canaliculum locatum apponit laminam ferream, ne spuma argenti cum ipsam ex catino extrahi ei in calceos insiliat, pedesq; & crura ostendat: quinetiam reliquos panes batillo uel furca serrea lignis iam dictis imponit per postremum operculi seramen. At argentum rude purum, aut plumbei coloris uel cineret, uel rubri, uel denim alterius dilatatum & concisim ato calefactum in catinis ferreis, tunc in liquidum plumbum,cui argentum immistum est,quod ut saepius dixi nominatur stannum,insenditur: aese quod impurum est,ab eo separatur. Verum cum ligna oblonga priore parte fuerint cobusta,tum cuneos serreos longos pedes quatuor, priore parte latos digitos duos, deinde sesquidigitum latos & crarios, magister malis leo in ea impellit, atq; ipsis promouet: iacent uero cunei in scamnis. At alii cum separant metalla , duo eiusmodi ligna imponut in catinu per Aramen, quod est inter solles: totidem per postremum foramen,unum per canalicus lum:sed his maiore lignorum numero,nempe sexaginta opus est: cum illi linnis quadraginta operam perficere possinti Cum uero plumbum duabus

horis ita fuerit calefactum tum id ipsum comouet conto uncinato,ut magia

calefat. Quod si difficulter separatur ab argento in stannum liquefactu inoeicit aes 8c pulverem carbonum. Si uero mistura auri argentosi cum plumis bo uel stannum ex uena contraxit impurum ciuiddam, in id iniicit portio. nes aut pares, uel ergo aridae uarii secis 6c uitri Veneti,sue salis ammoniaci, Del uitri Veneti,& siponis ite Veneti: aut impares, nempe aridae uini secis duas, serruginis unam. Sunt qui singulis compositionibus admiscent halinitri particulam. Ad misturae autem centumpondium adiicitur pulueris bes, aut libra,aut libra & oriens:prout magis uel minus impura Merit.Puluis certe id quod impuru est, ab ipse mistura separat.Tunc uero plumbi,cum caro honibus permisti, quasi cutem quanda rutro per canaliculum extrahit: eam plumbum cum calefit gignit sed ut minus multam gignat, conto frequetexcomouendum est: deinde ad horae partis quartae Oacium catinus combibit Plumbum .Eo autem tempore,quo penetrat in ipsum salit 8c bullit tum magister cochleari ferreo haurit paucum plumbum,quod experitur ato ex eo cognosci quanta argenti portio inta mistura tota insit. Cochleare uero Iastum est digitos quin*: eius manubrii pars ferrea toga est pedes tres, lignea totidem.Postea conto extrahit spumam amenti: quae fit ex plumbo & aere. si id quom inerit in mistura ustis: quare rectius spuma plumbi quam argenti diceretur. Etenim uiuunt argenti tunc nullum est, sed plumbum & aes ab eo sepa

392쪽

Lin ER DE cINVS. 37 eo separantur.Vertam plumbum magis etiam in alterius fornacis catilio, in quo argentum perpurgatum sit purum. Quondam, Plinio au tore. sub cationi canaliculo alter erat catinus:defluebat* spuma argenti ex superiore in hiseriorem: ex quo veruculo sublata couoluebatur, ut esset modici ponderis: quocirca ex ea olim fiebant tubuli: nunc, quia non conuoluitur veruculo. conficiuntur massae.

Formae A. Ligna B. spmna argenti c. Iamina D. rugisterietiniuegu bia1 ,rre uenei catlari exhalat,ei noceat,perabare enimianu remetiam est. E.

Si periculu suerit ne mistura cmul cum spuma argeti Muat, magisti promptu habet lutu in cylindri qui utrin Q acutus Ll, figura sormatu: ii

contum uncinatum apponens misturae ne em uat opponit. At cum iam suaus argento insidebit color, tum apparent maculae lucentes, &, quasi quidaeolores,albae.Articulo temporis post prorsus fit candidit: mox minister demittit fores ut canali clauso rota non uersetur,& solles quiescant. Sed magister aliquot aquae vascula insundit in argentum ut retage u. Alri infundulcemisiam ut albidius fiat: sed hoc nihil habet momenti cilin argentu adhuc sit perpurgandum: postea serramento,cui fi*ura cunei data panem argenteum attollit, quod longu est pedes tres,latu digitos duos. In eius parte caua I a inclusum

393쪽

ro ex catino panem argenteu lapidi imponit,& altera eius parte molybdae. na,altera spuma argenti malleo decutitia in orichalceis filis colligatis,ut in aquam intinctis eum purgat. Cilin aut plumbum separatur ab argento plus argenti plerun* reperitur, quam cum experimentum fieret: cienim si inte' in centum pondio inerant unciae tres,& totidem drachmar, inueniuntura inciae tres & dimidia. Sed molybdaena remanes in catino pleru*,alta est palamii: qua sublata cinis reliquus rursus cribratur: quod residet in cribro . quia molybdaena est ad molybdamam ad ricitur. Cinis uero, qui decidit per crisbrum eundem,quem prius praebet usum: quinetiam ex eo & puluere ossiucatilli fiunt cineret. Postrem6 ad pariete,ad quem sornax est extructa ponas Pholyx lutca adhaeret: atq; etiam ad operculi annulos,qui prope foramina sunt ea,postquam multa adhaeserit,abstergitur.

Panis A. Lapis B. Malleus C. Fiti orichalcea D. vas eram continens E. Formae exu panis exemptra binans P. Baiulia panemo o biem deportans G.

Sed grus ut etiam hoc organum describam, quo operculum leuatur, ita se habet. Primo est statutus axis quadrangulus undiw latus pedem,longus Pedes tali. eius codax inserior uertitur in catillo aeneo, incluto in alterum t num

394쪽

, tignum quernum: duo enim sunt sic transuersa locata ut timus forma. quae in eius parte media est,in alterius formam, quae item in eius parte media est, includa tur crucis speciem praebeat: quorum tignorum utrun* longum, est pedes tres, larum & cralium pedem. At supcrius axis caput teres est: nam se excisum ut latum sit palmos tres. id uertitur in dimidiata armilla, ut in infixa in trabe, cui paries camini obliquus innititur. Ad axem uero aflixum est loculamentuin etenim primo sursum uersus ad cubiti altitudinem in sorma axis inclusum est tigillum, longum,exceptis capitulis, cubitum & digioi tos tres,latum & crassum palmos duos: deinde iterum sursum uersus ad alti, tu durem pedum quinin alterum tigillum aeque longum latum,crassum esti inclusum in axe. Eorum aute duorum tigillorum altera capitula inclusa sunt

in somnis tigni statuti longi pedes sex & palmos tres lati & cras I dodrante:

. h p esauis ligneis transfixa: tum ab inferiore tigillo sursum uersus ad trium .palmorum altitudinem in axis formis,quae sunt a lateribus, inclusa sunt ite,

rum duo tigilla longa,exceptis capitulis, pedem & palmum, lata palmu 8cd gitos tres crusta palmum. Pari modo sub superiore tigillo sunt duo eius. dem ma nitudinis tigilla: quin etiam in statuti tigni formis totidem tigilla inclusa sunt eiusdem cuius proxima longitudinis,sed crassa digitos tres, lao . in pal mum & digitos duos:& duo quidem inferiora supra inferius tigillum

. transura sitim, superiora uero e regione duorum superiorum tigillorum in a.

. xis lati obu inclusoruna. Exterius au te ad tistilla asseres sunt astixi: sed pars loculam coli prior sores habet at* etiam posterioriquorum cardines infixi sunt in altaribus aflixis ad tigilla in lateribus axis inclusa: tum inferiori tigilito transuerso alleres sunt superpositi:a quibus sursus uersus ad duorum palviorum altitudinem est axiculus serreus quadrangulus cuius latera sunt Iaa. ta digitos duos capitula quom in utrunq; teres,in armillis meis aut serreis u0luuiitur:earum altera est in axe,altera in tigno statuto inclusa. Circa uero, axiculum utrinq; est orbis ligneus,al tus palmos tres & digitum crassius pali mum supcrius bractea ferrea tectus: hi duo orbes inter se distant palmis da

obiis de totidem digitis habentin susos quinq;: qui crassi digitos duos & dimidium distant inter se digitis tribus:quo modo tympanum sui generis est ἰcitui quod ipsum a tigno statuto abest palmu & digitum: longius uero abar e nempe palmu S digitos tres. Deinde ab hoc axiculo sursum uersus acli pedis N palmi altitudinem est alter axiculus serreus quadrangulus, cuius. quodU latus cst latum digitos ires. Ipse aeque ac prior in armillis aeneis uel

f iro ucr furet circa eum est tympanum dentatu, duobus orbibus compas

Otum latum pedem & palmos tres crassum palmum & digitos duos : cui in . si ψnte sunt dentes tres & uiginti, lati palmum, crassi digitos duos extant etympano palmum distant intcr se digitis tribus: at* etiam circa eundem asxicurum uersus tignum statutum ad duorum palmorum & totidem digitorum longitudinc est alter orbis aeque ac tympani orbis latus, sed crassiis pal. mum. Is uertitur in tigno statuto ea parte exciso. Ex hoc orbe & tympani orbe sit alterii tympanum sustos habens item quin . Ab hoc altero praeterea axiculo sursum uersus ad altitudinem cubiti est axiculus ligneus: cui serrei. sunt codaces,cuiuiq; capitula circulis serreis sunt cincta, ut codaces in vis ser . I 4 mim

395쪽

mi maneant: qui aeque ac axiculi serrei uoluuntur in armillis aereis uel ferreais. Hic axiculus distat a superiore tigillo transuerso circiter cubitum:& proope tignum statutum habet tympanum dentatum, latum pedes duos & dismidium: cui in seonte sunt dentes septem & uiginti: at altera axiculi pars asxem uersus bractcis serreis est tecta ne a catena quae circa eam uoluitur,exedatur. Eius catenae annulus extremus inclusus est in fibula ferrea & in istis

tu infixa: ipsa eatena ex loculameto exiens in orbiculo, qui est inter rostri tigna uersatur. Etenim a loculameto sursum uersus ad pedis 8c palmi altitudinem est gruis rostrum: quod constat ex duobus tignis inclusis in axe longis pedes quindecimaatis palmos tres,crassis duos: quae a tergo axis emionent cubitum: ibi* fibulantur ligneo praeterea clauo, qui per ipsa & axem penetrat conneistuntur: is clauus altera parte capitulum habet latum altera foramen in quod infigitur paxillus serreus ut tigna cum axe arcte constrin. gat Ea uero rostri tigna, sulciuntur Sc sustinentur alteris duobus tignis longis pedes sex & palmos duos latis & crassis item palmos duos: quae inserisus inclusa sunt in formis axis, superius ad ligna rostri, qua absunt ab axe circiter pedes quatuor clauis serreis affixa. Post superiora horum tignotu caspita uersus axem est fibula ferrea inferius in tigna rostri infixa, ut ea coerceis at &constringat. Vtriusq; tigni caput prius inclusum est in lamina ferrea quadrangula inter quas est tertia lamina serrea quadrangula interiecta:qua ratione fit ut tigna rostri ne* dilabi possint nec alterum in alterum incide re: quae tigna superiore parte bracteis ferreis sunt tecta, ad pedum sex lonis pitudinem, ut lingua in eis promoueri possit: quae lignum est ex ostrya uel alia quadam arbore dura si istum, longum cubitum,iatum pedem, crassum palmos tres: ex quo utrin* ad altitudinem & latitudinem palmi pars inserius excisa est ut reliqua inter duς rostri tigna ire & redire possit. Priore auteparte media excisum est ad palmorum duorum & totidem digitorum Ionis gitudinem ut orbiculus aeneus, qui est circa axiculum serreum . in eo uolui possit. Habet praeterea lingua prope angulos quatuor soramina: in quibus totidem orbiculi circumacti promouentur in rostri tignis: sed quia lingua.

cum trahitur & retrahitur, nitum edit quodamodo similem latratui canii, apud nos ex eo nomen inuenit. Vecti quidem promouetur, catina retrahiatur. Vncus est serreus,cuius annulus uertitur in fibula ferrea in dextrum lin uae latus infixa: qui uncus includitur in unum aliquem serreum clauit,qui extro rostri tigno infixus est. At a seonte axis orbiculus est aeneus,cuius ais xiculus serreus inclusus est in rostri tignis: in quo orbiculo catena, exies ex loculamento uoluitur: aloe per dorsum linguae excavatum penetras ad ora hiculum eius aeneum,in i plo circumacto uersatur,dess eo descendentis uniscus implicatur annulo, in quo inclusi sunt annuli supremi trium catenarum longarum pedes sex, quae penetrant per tres annulos serreos, quos in sora. minibus clauorum infixorum in medio operculi annulo esse dixiatam cum magister operculu grue uoluerit leuare, tune minister in uecte ferreo in tuis

dii axiculum serreum inferiorem qui extat E ligno statuto palmum θί digiatos duos: estet ea parte axiculus etiam quadrangulus, latus sesquidigitum. crassiis digitum. Pari modo uectis foramen in quo includitur, quadrangualum est

396쪽

iuui elix loligit digitos duos latum paulo plus quam digitum. Veistis austem semicirculus longus est pedem, palmos tres, digitos duos, latus totide digito crassus digitum. Manubrium uero eius rectium,& teres longum est palmos tres, crassum sei quid igitu in . in axiculi capite soramen est in quo clauus serreus infigitur ne uectis excidat. Hic autem grus, quia quatuor habet tympana, duo quibus sunt filii, & totidem dentata facilius mouetur quam alia,quibus tantum duo tympana sunt, alterum scilicet quod suscis habet auterunt dentatum. Multis autem simplex est organu cuius axis statuti coisdaces eodem modo uersiatur, alter in catillo serreo, alter in armilla. Ei axi transuersum existit tignum quod obliquu sustinet. Ad caput transuersi ua. lidus an nullis serreus est affixus ex quo alter annulus serreus,in eo inclusus eminet: in quo ualidus ue stis ligneus arcte rursus est inclusus: cuius caput cingit tertius annulus serreus: ex quo dependet uncus serreus supremo cais tenae operculi annuli iniectius. Ad alterum uero uecis caput est catena:quae cum deprimitur alteram uectis partem attolli .aup ipsa operculum: cum relaxatur eandem demittit simul cum operculo.

tuti c. Tympana quae ex fulsis con 'εnt L. Dmpana ὀretata M. Catina N. Orbiculus o. Rostra tigna P. Tigna ε sustinent r tritigna Q, Lcminae quadrangulae R. Ligna s. Opertatum fornacis T. Amulus V. Tres e tenae π. Vectis Υ. Alterius organi axis statutas z. Tignum transiuersium A A. Tignum ob tum B B. Tigri transiuersi annulus cc. Alter innulus DD. vectu EE. Tertius Miridas Fri ratas Ga. Catena ver li HH. Glena uectis Iu

397쪽

At in nonnullis locis, ut in Misena Fribergi, secunda fornax superius la teribus concamerata fere similis est furno. Ea camera pedes quatuor alta habet soris

398쪽

t Lia E κ' D, ca Μ v s Oibet foramina duo uel tria: luorum primum a fronte es altum seiquipedem. latum pedem:ex quo emuit spuma argenti. Alterum,at in etiam tertiii,si tria fuerint a lateribus sunt alta sesquipedem, lata pedes duos & dimidiu: ut is. qui catinum parat,in fornacem possit irrepere: sed basis eius circularis ex cementis essecta duas habet uias, halitum expirantes, altas pedes duos, latas unum: quae ab una parte ad ei aduersam duelae ac diresiae sic penetrant, ut altera alteram transuersa secare,& soramina quatuor esse uideantur: eaedem superius tecitae sunt saxis latis sed tantummodo palmum crassis: in quae&reliquam basis partem interiorem,ex cementis ci se stam, ut etiam in prioris fornacis orbem,uel tabulas aeneas 5c saxa inricitur lutu cum stramentis perismis tam , altu tres digitos. Tam autem id quam cinerem inieetum magister siue minister, qui praeparat caunum, genibus innixus tundit curtis pilis Iligneis,& marculis item ligneis.

rornacis camera A. Liugem basis B. vis c. Pilum D. Marci M E. Artifex Romno more ex retentishma tru-bulos conficit P. Canaliculus G. Argenti stuma E. Catima inferior I. veruculm T. Tubab L.

At P

399쪽

At Polonis & Ungaris secunda fornax item superius lateribus concamerata sere turno similis est: inserius autem basim habet solidam,& halitus reisceptaculo

400쪽

ceptaculo carentem. Sed ad eius alterum latus est murus, inter quem & bais sim catini uia receptaculi loco est: supcrius bacillis serreis ex muro pertinentibus ad catinum & duobus digitis ii iter se distantibus iecia. Iti catillii praeparatum primo stramina iniiciunt ii, in ea paries stanneos imponunti in baiscilla uero ligna,quae accensa catinum calefaciant,& panes,octoginta modo centumpondia,modd centum pendentes colliquefaciant. Deinde igitem lehi sollium flatu excitant tum bacillis tam multa ligna superinriciunt, ut tanota flamma fiat quanta sola in catinum pertinens, pii imbum ab argento separire possit. sed argre spunia detrahitur ex alterius lateris soramine tam amplo,ut magister per id in catinum serpere queat. At Maraui & Carini, qui perraro plus quam argenti bellem uel dextantem cofici unt ab eo nec in fornace lamo simili plumbum separant, nec in catino,qui tectus cst operculo, sed qui uento expositus eo caret, in quem panes stanneos imponunt ipsis Iu perimpon ut arida liana: quibus riursus crassa uiridia.Lignis autem accelisis ignem primo sollis flatu excitanti