장음표시 사용
21쪽
stantiae emitantis clara est , & distincta , neσconfundi potest eum idea corporis seu substantiae in longum, latum, & profundum extensae. Ut vero Logie a claritatem , & distinctionem
in Ide is ponat , ea omni. , quae mente concipi possunt, ad certas categorias revocat.
Categoriae autem sunt suprema genera seu cla fes aut evita , quibus omnia substantia finguDνis attributa eontinen ur; & quibus proinde quicquid
animo concipi potest, includitur . Duae quidem sunt generatim Categoriae e neminpe Ens seu res aut subsantia , & modus entis . Sed cum modus entis sit multiplex , idcirco decem sunt eategoriae apud Aristotelem ; septem vero apud Reeentiores AriRotelis Categoriae. Deeem Aristotelis categoriae sunt , substantia sequantitas, qualitas , relatio , actio , passo , tibi , quando , situs, s habitus .
Substantia est res pre D subsidens, quae vel D
ritualis est, ut Deus , Angelus, & mens hominis; vel est eorporea, & dicitur corpus 2 quod se eundum Aristotelem ti Porphyrium vel inanimatum est , ut lapis , vel est animatum , & dieitur vivens et quod adhuc veb sensu caret , ut planta pue I ast sensitivum, estque animal : quod vel ratione destitutum est , & vocatur bellua et vel ratione est praeditum, R dicitur homo, ut Petrus,.
Paulus, &c. Sex substantiae proprietates referuntur ab Aristotele , quarum duae tantum memoria dignae via dentur . Prima , quod subsantia nihil sie eontrarium quatenus subflantia es . Secunda , quod substantia non reeipiat magis oe minus , prout cap. . seq. declarabitur. Quantitas est mensura feti modus magnitudinis rea tamen cum magnitudine ipsa promiscue us patur .. Unde. Dividitur ire eontinuam , & discretam. Discreta dieitur, cuius partes sunt seiunctae, ut
numerus continua, cuius partes sunt coniuncta: eaque rursus vel est fure va, vel permanens.
Sueeestiva dicitur , cuius partes sunt in Pestpe-
22쪽
Pan Pνἰma. Cap. IIL. . Irtuo fluxu ; ut videri potest in mora & tempore, Permanens, cujus partes sunt simul: S triplex adhue agnoscitur e nempe linea , super Ates , &DIidum. Linea est extensio in longum tantum. . Superficies est ex tecto in longum & latum tantum: non quod ulla sit longitudo sine latitudine , vel longitudo , R latitudo sine profunditate : sed quod spetiari possit longitudo unius eorporis seorsim ab ipsius latitudine ; vel longitudo, in latitudo sine profunditate. Solidum est extensio in Iongum , latum , &
Tres sunt quantitatis proprietates apud Aristotelem. Prima, Non babere contraritim. Secunda,
Non reeipere magis , oe minus . Tertia , Res per quantitatem dui aequales, vel inaequales. Quantitas igitur non est contraria alteri quantitati, ut substantia non est eontraria alteri substantiae ratione sui , sed tantum ratione suarum qu litatum . Deinde uno quantitas non est magis , aut minus quantitas , qu'm altera , licet esse possit major , vel minor qua utitRS. Dunique per quantitatem res fiunt aequales , aut inaequales , ut omnibus notum est σQualitas definiri se Iet in Scholis , .d euo res
denominatuν qualis: S dividitur ab Aristotele ire quatuor speetes bimembres; scilicet in babitum , α dispositionιm, in potentiam naturalem de impotentiam , in patibilem euriis em , st. passonςm ,
Habitus dieitur operandi satiatios repetitis actia bur eo arata. Si habitus parum sit confirmatus, voeatur dispositio ab Aristotele . Potentia nataralis est vis a uasura rebus insita
ad agendum, vel patiendum et quae si si inmma , dieitur impotentia ab Aristotele, idest ιmbeeillitas. Patibilis qualitas est dispositio in re quolibet posita, quae sensum aliquem potes office e. cu iusmodi sunt Iumen, & colores respectu visus; soni re Dpectu auditus; odores respectu olfactus a sapores
respectu gustatus p & i ctiles qualitates , ssilieet calor, frigus, hunetiditas, &ficcitas, &ς. respectu tactus . Passio vero est assectio aut di positio cito
23쪽
euiusmodi est rubor ex reprehensione ortus. Figura est externus eo moris terminus, ut rotunditas respectu globi. Saepe etiam vocatur forma,
ut forma pilei . Quatuor sunt, si credimus Aristoteli , qualitatis proprietates . Prima , Habere eontrarium , ut virtus contraria est vitio . sed haec proprietas non omnibus qualitatibus eonvenit. Seeunda , Sἡ ex duobus contrariis tinum sit in ea tegoris quaIitatis , aItertim quoque n eadem esse categoria . Tertia , Intendi, ει remitti , seu fortius imprimi in subiecto , & relaxari . Quarta . Res per qualita tem diti similes υel dissimiles. Relatio est ordo, seu respectus unius ad aliud.
Haec potius est terminus transcendens omnes categoria F, quam Vera categoria.
Actio dieitur in Scholis actus ventis quatenures agens a Passio , actus agentis se patiente ree tus . Utealefactio respectu .gnis calefacientis dicitur actio ; & respectu manus ealefactae , passio . Pro
trietates relationis, actionis di passionis expliea-untur in Exercit. Οntologi eis. Ubi est relatio rei Ioeatae ad Iotum. Q aanto est νeIatio rei durantis ad tempus .
Situs est dispositio partium es moris et ut iacere, stare , &c. Hxbitus est eorpus quouam aIreri eo mori eim eumpositum: ut toga, pileus, &e. Atque hae sunt categoriae, seu praedieamenta Aristotelis , quibus ipse praemittit antepraedicame dia, & subiungit Postraedicamenta.
Ante praedicam eata sunt praenotiones quaedam , quas ad categoriarum intelligentiam necessarias iudiea .it Aristoteles e scilicet explicationes nominum uni vocorum , sequi vocorum , &c. de quibuxagemus capite sequenti. Post praedicamenta vero sunt ppendices quaedam categoriarum , quae ad quinque capita revocantur , nempe ad opposita, ad modos prioritatis.
oe posserioritatis , de quibus dicemus prima pa te eompendii Meta thylici cap. a. ad Deetes motus , do quibus agemus in compendio Physi eo ; & a luarias
24쪽
psu Prma . mp. LV. yx varias signJficationes hujus verbi habere : sive ut loqui solent , ad υarios modos habendi ; quorum optimus , nempe qui denotat certam possessionem, est habere tamquam in vase, aut in Ioculis ἰ pe mus vero est habere eoniugem, inquit Aristoteleta categoriae Reeentiorum. Reeentiores Philosophi septem duntaxat categori ας instituunt , duobus his versiculis contentas Mens, mensuro , quies , motus, positura , fgura,
Sunt eum materia cundiarum exordia rerum.
Qui equid enim animo concipimus , id vel est mens seu spiritus : ut Deus , Angelus , & Mens hominis : vel est materia seu corpus : quod aut vitae expers est, ut Coelum , Terra , lapis, &c. aut est vitae particeps: rursusque vel progrediencipvim non habet, ut planta 2 vel progrediendi vim habet , ut animal r quod vel rations destitutum est, ut hellua; vel . ratione praeditum, ut homo. In mente spectari debent hi modi ,' perceptio , desiderium, recordatio, &c.
Primo, quantitas seu mensura extensionis. Se eundo ,. quies seu Permansio corporis in eo. dem loco. Tertio , motus seu translatio corporis a loeoein locum .
Quarto , positura , seu situs & dispositio partium. Quinto denique figura , seu terminus exterior
M Moarum sistris. CIgmim id voeamus, quod rn alterius rei cogni o tionem nos ducit. Hoc vel naturale est, quoi nempe naturaliter aliquid significat, ut lamentatio dolorem di ver est arbitrarium, quod ex arbitrio, seu instituto hominum significat , ut voces
vox generatim definitur, sonus ex animalis o-xe proeedens, di per 3ppulsionem aeris e pulmoe
aibus in faueta insurreuti2 formatus.
25쪽
x4 compendium Logἰe . Vox autem sumpta pro vocabulo, seu dictio node finiri solet, sonus arrieulatus ab homine pratagus, ad exprimendas animi evirationes inflittitus. Dieitur sonui articularus, idest per syllabas tanquam per articulos distinctus et in quo disere pata confusis animalium vocibus , puta a mugitu boum , latratu canum , Rc. Additur, ad exprimendas animi eogitationes inia siluitis: ut a vocibus psittacorum , vel picarum
Praecipuae ex dictionibus sunt nomen , I verbum. Nomen est dictio inflituta ad exprimendas ideas, seu id earum objecta ut Deus , Angelus , coelum, &G. Verbum est vox inflituta ad expνimendum itidiaeium, sive ad significandam affirmationem. Nunc autem de ideis agimus , non de iudicio . Quare de solo nomine dicendum nobis est , non de verbo. Nomen vel Db, tantivum est seu absolutum ; vel adjectiυum seu eo unotativum . Nomen substantivum proprie dicitur, quod subisssantiam significat: cuiusmodi sunt Deus , Angein 1us , homo . Sed ipsi etiam entis modi substantivo nomine exprimuntur: ut prudentia , jussitia, Re. Id nominibus substantivis proprium est , quod comparativum & superlativum gradum non sustiis piant. Quod significatur ab Aristotele his verbis: substantia non fuscipit magis oe minus. Si e Petrus non est magis vel minus homo quam Paulus equamvis possit esse maior, vel minor homo. Nomen adiectivum , seu con notativum significat substantiam certo modo aut qualitate a Minctam ; ut album significat corpus habens albediis nem e sive significat corpus, cui adjecta est albedor Vel significat albedinem , quae eonnotat, seu quae connotationem , id est relationem habet ad corpus . Hinc rursus dividitur nomen in conere
sum , & abs ractum. Concretum dicitur quod significat subiectum eum forma , five cum qualitate adiuncta : ut album significat subiectum habens albedinem adiunctam. Abstractum est illud , quod solam formam seu qualitatem significat: ut albedo, rotunditas. Dividitur tortio nomen , sive concretum , si v abstra
26쪽
mνs PVsma. cap. IV. I; abstractum in eommune, particulare, &sngulare Commune dicitur quod multa signifieat r ut homo significat Petrum , Paulum, &c. Particulare, quod' aliquid unum significat, segin determinatum: ut aliquis, quidam, &c.
Singulare , quod aliquio unum signifieat ,
determinatum: ut Socrates, Aristoteles, iae. Dividitur quarto nomen in univJcum, aequιυσ- eum , & analogum.
Uni vocum seu synonymum ess illud , quocleamdem habet significationem in multi σοῦ ut homo ei milem significationem habet in Petro , Paulo , &ς. AEqui vocum seu homonymum est illud , quod diversa in significationem, habet in multis r ut vox ista eanis respectu sideris , Se animalis domestici Analogum graece idem est ac proportionale, Sri dieitur esse id quod partina idem , partim diver-
Duplicis generis distinguuntur Analoga; scilicet
analoga attributionis, & analoga proportionis. Analoga attributionis sunt ea , quae idem aιιν butum diυerso modo, partieipant . Ux anima, dieitu Tiouum ; urina sona i ambulatio sed, eae sanitatem diverso modo participant. Unde etiam dicuntur ea qua diversam haben. relationein ad eundem terminum. Nam animal reiartur ad sanita-um , tanquam sobiectum in quo, recipitur sanitas. Urina resertur ad anitatem, tanquam illius causa Analog proportionis sunt, ea, quae eamdem haω bene Velationem ad diverisi terminos i ut pes hominis eamdem habet relationem ad hominem ,. ac pesse amni ad scammuar, A pes montis ad montemia Dividitur quinto nomen in cartastrieum, & tran
Categori eum e st illud quod signifieat vel aliquod ens, vel aliquem modum entis in una don- Laxat eategoria contentum .' U. g. Angelus , homoe, lapis, cireulus.
Transcendentale signiscat aliquid transcendens omnes categmias, si ve aia quid quod tum ad ens. tum ad modum entis generatim pertinet; nee ia, una magii, qu in in Alsa categoria eontinetur aut unum, verum , bonum, ἁ c.
27쪽
in tuor pariter futura sunt ea pila huius seis
cundae partis. x Primum exponet quid sit judietum . Secundum erit de natura enuntiationis seu propositionis. Tertium de enuntiationis proprietatibus. Quartum de speciebus enuntiationis.
CAPUT I. Quid fit Iudicium. I Udieium definitur secunda cogitationis Deetes,
qua una idea eum alia conjungitur , aut ab ea separatur: sive , ut vulgo aiunt , qua unum de alio assirmatur aut negatur . Verbi gratia , pota quam pereepi id quod significatur hac voce , Deus, S ista, bonus, & illa, mendax : possum de Deo assirmare bonitatem , & negare mendacium , judicando Deum esse bonum , Deum non esse men
Ut recta sint iudiei a nostra , praeeipit Logi ea Primo , ut ad ideas diligenter attendamus . Secundo , ut praejudicia , seu praejudicatas opi
niones exuamus. Tertio , ut mentis praecipitationem vitemus.
Praeiudicium, seu praeiudicata opinio est antia eipatum quoddam iudieitim ex sensuum praesertam fmpressonibus ortum . Huiusmodi sunt plurima infantiae praeiudieia : ut eum putamus calorem qui in igne est, omnino similem esse perceptioni, seu sensioni quam in nobis experimur . Abiiciendae autem sunt illae praeiudicatae opiniones , si sana velimus esse nostra juἐicia.
28쪽
Compendἰum Logisae Pars II. Cap. II. 3ν Praecipitatio mentis est praeceps s inconsideνσ- - de re ignota υeι non satis explorata iudieium. Cui vitio unicum afferri posse videtur remedium , nempe si sum neatur assensus , donec res maturius fuerit explorata.
emadmodum ideae nominibus , ita iudicia
verbis tanquam signis exprimuntur e nam veris ha significant affirmationem , & addita particula non , continent negationem. Enuntiatio autem definitur, oratio aliquid affrmans vel negans de aID . In qua quidem tria sunt notanda; scilicet subjectum, attributum, is copula.
Subiectum est id, de quo aliquid a matur aus
Attributum est id, quod a matur veι negatur
Copula est vineulum , quo subiectum oe arte butum eonjunguntur . Ver. gr. in hac proposit. Deus in bonus, prima dictio, nempe, Deus , est subiectum: bonus , est attributum seu praedicatum; & verbum, in , dicitur eo puIa . . Cum autem subjectum & attributum term nene utrimque propositionem, ideo voeantur illius termini seu extrema . Terminus igitur e nunciationis seu propositionis definitur, id in quod resoιυ νυν propositio tanquam in subjectum aut praediearum . Nam copula seu verbum, ess, propositionem non terminat. Nec vero refert , an propositio tribus eonstet voeabulis , nimirum subjecto , attributo , & eo pula ; qualis est hae e propositio , mens in eogiatans r an duobus tantum , ut mens eogitat et an odenique unico, ut etaito. Nam verbum quandoque viees supplet attributi & copulae , ut menseogitat; id est , mens est cogitans : aliquando subiectum & eopulam continet ; ut fum eogitans'. aliquando subjectum , attributum , & eopulam eo lectitur; ut cogi s . .
29쪽
8 . Compenduam Logis . Propositio in qua subjectum , attributum , x eo-pula exprimuntur, dieitur propositio de tertio adis 1acente: ut ego sum cogitans. Ea vero in qua verbum continet subiectum &eopulam , vel attributum & e Opulam , voeatur propositio seundi adiacentis ς ut fum eogitam ,
Illa denique in qua verbum vices gerit subiecti, attributi, & eo pulse, vocatur propositio de primo adjacente, ut cogito. Propositio dieitur identisa 8t nugatoria , cum idem de se ipso praedicatur eodem nomine ἀ ut en
De proprietatibus enuntiationis. DRoprietates enuntiationis vel sunt simplices , α vel eo Iese. Simplices sunt ea quae uni enuntiationi seorsim sumptae eonveniunt et suntque ejus quantitas , &
Complexae sunt ea quae non vini soli enuntiatio ni compertine, sed pIuribus μαι sumptis interia collatis e quales sunt oppositis, aequipollentia , S eonversio. Quantitas propositionis est eius universaIitas, particularitas , & singuiaritas , quae ex propositionis subiecto semper repetitur . Universalis propositio est ea euius subiectum ti-niversaliter stimuων , hoe est , fecundum rotam suam axtensionem et quod fit cum ei praefigitur una ex his particulis, omnis, vel nuIIus: ut Omnis eiν- cuius es Mura ; nullus numerus in infinitus. Particularis propositio est ea euius subjectum particulare se , seu limitatum his particulis , a-ιiquis, quidam, δx similibus: ut quidam isomo ess
Singularis propositio es ea eujus subjectum es Fηεπιare, hoc est , ad ianum tantum ti determina- νυm individuum pertinet ; ut cum dicitur, Ari βονιIes en Philosopbus . His accedit propositio iude ita , quae nem P
30쪽
. Pars Geunda. cap. IIJ Σμsubiectum habet universale , sed nulla universalitatis , particularitatis , aut singularitatis nota affectum : ut cum dicitur: homo es natus ad Ia horam; non enim dicitur aut omnis homo , aut aliquis homo , aut hic homo e sed indefinite diei
Qualitas propositionis est ejus a malis , veInegatio ἰ veritas, vel DIFlas . Uera dicitur propositio quae dicit quidpiam ese quod es, aut negat esse quod non es, Falsa vero propositio est qua dieis aIleuid esse quod nore es, ς vel negat eo quod in .
Propositio affirmans est ea qua unum de alio eis nuntiat: ut virtus o eolenda ἀNegans est ea, quae unum ab alio removet ; ut Deus non in auctor petratι. Ex quantitate autem di quaIitate propositionum inter se comparatis oritur quadrupIex Propositionum genus: nempe Universa sis affirmans , quae notatur Iitpra A, ut omnis eireatas in rotundus. Universalis negans , quae e limitur litera E :
ParticuIaris aGrmans, quam designat litera Irut quidam dives es avarus. Particularis negans , quam litera O repraesentat, ut aliqua delectatio non es probi ita.
aris ad negat E ; verum generaliter ambor ινit I: nego O e sed particulariter avis. Atque hine nascitur propositionum oppositio , eui adiunguntur aequipouentis, & ω-eso. Oppositio propositionum est eorum pugna vel feeundum quantitatem solam , vel seeunaeum quali-τarem solam , υει Deundum utramque smuι: suntque vel eontrariae, vel subcontrariae, vel subalte-nae , vel eontradictoria ia. Contrariae sunt quae pugnant secundum qualitatem solam, & sunt ambae universales: ut omnis homo es iustis: nullus homo in illus. Subcontrariae pugnant quoque secundum qua- Iitatem solam , & sunt ambae particulares : ut