La Quaestio de Aqua et Terra; bibliografia - dissertazione critica sull'autenticità - testo e commento - lessigrafia - facsimili

111쪽

99liabitabili, licet in contrarium ist sensus ratio. et Ad sensum enim Videmus, per totam terram flumina descendero ad muro tam moridionale quam septentrionato

HISTORO si .... la DPra deli' aequa h pili presso alei et cho quella delia terra; adunque rugi OneVOlmento a virtu de ciet deve adoperare in prima Sopra l)n qua .... anche lyn qua isti liove hola torra si h agione et 'olla ebbia angi esse ces- Sata, ob in terra, cti' pii grave, debbia essere levata SuS h. - Alcune ultro GIDI COLONNM: ista positio quod mare est multo altius terra videtur multum consona Scripturae sterne, quialogitur in Iob: Quis conclusit oStii mare, quando erumpebat qua Si de vulva.... Dieaeameron, II, 24; uncora, Seri' aequa non ascendo e quindicit mare noni pili alto delin serra si non videtur quod OS-

simus Salvare fluxum se refluxum muris, quia in qua non Scender t. non Videretur quod mare Ροsset flusere et refluere , o 2. Sentent. Pars I, 'istinet. XIV, quaest. 2. iri. 1. . - Il Colon DR Om-

raculum, urendo OSSumit Scripturam uoram naturalitor Salvare . Neaeremeron. loe. it. sensus et ratio: Si noti euare Prima ratio Oi,

e la prova de se S allegata subit dopo uvantidi Ominciare ii regionamento dimostrativo infatii si quod apparet sensu est testimonium illius quod apparet rationi , AVERROD, Phys. VIII,

1 ΘX. Com. 65 - si quae umque dicemus de elementis verisserebimus per signa Visibilia et sensibilia; quandocumque enim sensitiVi congruunt electissima sunt in physicis D, ALBERTO MAGNO, De proo element. I, I, 1 V. 293, 1). Tuttavia ilservirsi olla dimostragione, anel, in eos eheson manifeste a Senso, non rn tu consideratocosa suΡerstua: scire aliquid esse cum Sua cauSaserit certior Seientia quam quae est in sensu tantum , AVERRO Phys. VIII, teX. Om. 5. Ad sensum enim videmus, etc. parti Culariter

fluvii videntur si edouo fluere e altioribus locis adi semissiora , S. TOMMASO, Meter. II, I, 18; D. ARISTOTILE, ibid. I, cap. 13. - Megii Ρο pelcaSO nostro, EGIDI COLONNA: si mare abse esse infimum aes poetii terrae habitabilis, mani cum omnia flumina tendant ad muro, mares erit in serius quam terram , irem. II, 26. - Per ad isti tura comune negli Scolastici, cis. si Videmus .... SED Sibilmente Aensu8 e ragionevolinente , alio h edulo.... ConP. II, 3.

Et fides huius, quod corruptio unius generatio est alterius in anima reformati quamquam Sit

ab experientia persuasum ratione poteSt et auctoritate muniri. p. IV. 3.

Qua ti negasse ii in della sua sala Percia tua fete, in liberta non fora,

Se non om nequa he alma non si cala.

Ma en ritorne ranno i sum a colli, Prima che quest legno molle e Verde

S in fiammi ....

112쪽

tam orioni ali quam Occidentale, quod non osset, si principia fluminum et tractus a ludorum non ossent altiora ipsa superfici maris. l. Ad rationem oro at obit insorius of hoc multis rationibus domonstrabitur. IX l. l. In ostendendo si se de torminando de situ ot Orma duoru in olomon-

e . ARISTOTELE, Metor. I, cap. 13. Ove arta dei bine inde ad diversa stilli ei dia grundat, aquas fiumi, eho aseon dat monti tu gni parte delia ad alterna hinc inde litora per imbrieta longa

post ii prinoi pio universalineute noto, e richia malo agi siessi Ax versari uella ratio quarta chel aequa naturo liter fertur deor m. 'A. non sint cui bisogno di richi amari qui, lache e Pelid gia implicito se ridemus per tot an terram su

m in re des fudere....

tractus alveorum: iob tuti it cors de itum se. Concludendo nulla di anaeronisti eo O dilati fidantese appare in questo breve paragras didisti tur: obiura est saltissima. DIX in ostendendo ut in ritengo coli'Angelitii Auli. Soc dant. . . . VIII, 293, nota , che queSto

bei dipendere alia forma chori Davevamel S., .... HOS utamus ipso Vulgari dignos uti

et propter quid et quomodo, ne non tibi quando,

et ad quos ipsum dirigendum sit. in inmediatis

libris traetabimus. De uis'. l. I, XIX, 2. .... Ordine Pertractantes illo quem in fini primi libri tolluximus ibid. II, I, 2.

113쪽

10Itorum, ut superius tangebatur, hic orit ordo. 2. Primo demonstrabitur impossibilo, aquam in aliqua arte suo circunferenti altiorem esse hac terra mergento sive detecta. Secundo domonstrabitur, terram hanc morgontem ess ubique altiorem totali

sive delerminando quest termine si riseriscent proeesso dialettio usui por iungere ulla di-mostragione d0lla verita; d unquo non un)ng-giunt inutile, mn diebiarativa delirin ostendendo in ultri termini, ostendere ostraro in un qua lunque modo oon uulsi 'Oglia pro edimento, determinure mostrare per via di agionumento e

Espressione analoga si si in Conr. II, 3:6.... Sono OV li teli mobilici lo sito do quali

anebo 'esteusion di quost in longitudine se latitudine A XIX iraeeiando orsino a figura grasse dolia forma dei clue elementi. 0Si in sine ripetera Sio Uitur determinatur determinutio et

tractatus de forma et situ duorum element rum....

ut superius tangebatur ne modo necennato sopraal II, Ossia, riguardo a stabilire ob in terra omersura pili alta de mare. Senga queSin reStri-Zione uno Vrebbe Otiit intendere, obe A. SiaecingeSS a ratiar de situ et forma aquae et terrae Otto Ogni riSPetto, o anuli in in generi ea, ei ch non . hic erit ordo: eo me su Sservato Opra ulla

Primo demonstrabitur impossibile: DX-XIV prima Hunquo si ri prova it falso pol si ostra i vero. a via eguita da Aristotile, da li Scolasticio da ante eo in Si tib odore qui necanto. IlLOFFIT invoce, comprendendo equivocamentenella otiuio quaestionis la solutio r9uὶ tentorum, non come parte complementare, che, secondo linetodo dialettie universalinente in SO Veni Vn Sem Pre er ultimo, a come parte integrant0della solligione de quesito trova n di Saecordo II, si , e viene cos a considerare l'A come un

ei oechh, fugat te male opinioni, la verita pol iii

114쪽

LA QUAESTIO DE AQUA ET TERRA

suporsei maris. Tertio instabitur contra demonstrata, et solvotur instantia. Quarto ostolidotii causa finalis et smciens huius elevationis, sive mors ontio torre Quini Osolvetur ad argumenta superius renotata.

CD. an 'he V. RUSSo. Per a aut della suaestio, Catantii Gi annotta 1901, p. 16.sue circunferentie: Sarebbe Stato tu tiro priosuperficiei, a 'A. Si riferi se alla appresentagione cratica dolia sorma doli aequum delia terra, 'ho si trova sempro tracolata con et reoli oncentrici, O eccentrici variamento definiti a se fonda deli opinione eguita, o discussu Si vellano te rein re a P. 4 et Tractatus spero materialis di ANDALO DEI NEGRO Cod laurent. - lat. XXIX, ),le altro ello avolo aggiunt dat OFFIT ulla sua II Memoria, o uelle tesse delin re testio, chora' A clovette in qualelio modo truculare ancheuellii dimostragione a voce. De reSto circumferentia investe di superscies Si trova SpeSsissimo in autori non SoSΡetti, ad s. ALBERTO MAGNO:

si ei reum forentia terrae non ubique est locus On- naturali aquae.... , De pros element. II, I, 2 ed

naturale, 0ieli come die ARISTOTELE: si sicut se habet circulus in planis, si Sphaera in Solidi is, De coel et m. ΙΙ, ex. 23. Cfr anche g III. secundo demonstrabitur, etc. al V. tertio instabitur contra . et s. instantia A XVI-

Cipio , po una Seeotida ista laga, o meglio obtegione contro a recedente ala XVII, o tinnimente la Solligione deli 'A. et e comprende a noli in dimostra-gione ella causa inule VIII si Per instantium stoliditur defectus in formn Syllogigandi ....

peritote ella propria sera . Mou. I, 15 17 . quarto ostendetur causa finalis et efficiens in CariSA .... questa disininione di nobilU tutio e quat- finale VIII, compresa ella S0luZione dei tro se agioni, eiOh, materiale formale, iliciente Pi tulit ire in ausa iliciente ni XX XXI. 0 finale, comprende Conr. IV, 20.

huius elevationis sive emersentie: 'A con eru-

115쪽

TESTO E COMMENTO, DX, 1103 XJ. 1. Dico ergo i pter primum, quod Si qua, in sua Circunferentia considerata, esset in aliqua parte altior quan terra, ioc esset do necossitate altero istorum duorium in id artim vel quod aqua esset Centrica, Sicut prima et quiuini alio pro 'odobnt, O quod On Ontrioa Xistens esset gibbosa in aliqua parte, secundum quam torre superentineret, aliter Osso non posset, ut subtiliter inspicioni satis ma-X. - primum it Primo utito a dimostrare, .... i Provilud Si fauno due parti prima siolo eliora' opinione degli Avversari h falsa. ri pro 'an te di Vi Zie PO Si ri PrOVn ..... Conr. IV, 10. in sua circunferentia considerata: IX, Dota T.

altero istorum duorum modorum per est,reSSione .... stelli duo in Ora Venienti, 'uno Seguiro coticis Sive ergo perni utatio mari cauSetur ni Viene...., Coni'. IV, 15. altero Storum duorum modorum, Sive ab utroquP.... , ALBERTO MAGNO, D prop. elem. I, II, 2

sicut prima ei Oh duarum circuimor et .sisP. III. et quinta ratio ei ob uq in videtur etri; fr. LVII. procedebat concludera, fr. XXIII ratio non procedit, OSSia, non liene, non si Valore, non conclude. concentrica: 'ed. r. st centrioa On manifeSto errore, stipendente a falsa lettura et s. Originale, che OVeva Vere centrioa Lyabbrevia tura non Si sepΡ ri solvere, Ome Vario nitro,

subtiliter inspicientici es pressione non rura Degii Seolastiei et r. OFFITO, I, 38 e nota . in caruuli A. e re Dant . Consequentia : confestuenda, riSpeti ni Valore formale det illogismo: eonSequentia St Ormnlis , diste vano xii Seolii Stici. per locum si ocu PS Sede argutilenti, Vel id unde ad propo8itum quaestionem convenienStrahitur argumentum D, PETR. HISPΛNI, Summul. ι λβ. tract. V. Veii MCLXXXVI, p. 263, col. 2. - in dialeetieis, probabilibus.... illatio et confirmatio conelusioni est e loco , ALB. I. Denat Ioco uni, V 263, ). sufficienti divisione cause si Divisionii ui alia litI er negationem alia Sine negatione Por negationem, ut Socrate QS homo, ut non Si homo....

Si aliqua duo sui scienter condividunt ali ii iid.

posito uno removetur reliquum, et remoto uno ΡΟ-nitur reliquum. Alia divi Sio est, quae non Si pernegationem et fit sex modis, tribu per Se et tri-

Cugion eli tu stomundi od Oltro in partes ora cli Sua materia si digi uno

.... Si EccleSi a Virilitem haberet auctorizandi Romanum Principem aut haberet a Deo, aut a se, aut

116쪽

nis 'sium si sod neutrum istorum est 3OSSibile, ergo noc illi id ex tu , alterum volnitorum sequebatur. 2. Consequentia, ut dicitur, est manifesta por locuti a sum-olonii divisiouo causo impossibilitas consequentis per ea lue Ostendo litur apparebit.

XIl. 1. Ad viduntiam igitur dii endorum duo supponenda sunt. Primum est

quod aqua maturaliter movetur Oorsum. Secundum est luod inqua os labile corpus

bus per accidens, etc. ' P. HISPANI, Sum m. O 9.,

t A. Se ne Servo eo me a Se n uia arx Ornent O di strutti Vo. ab Imperatore uti luo, ut it ab uni Vorso mortali uni

adsen Su, vel Saltem ex illis ,raevalentium. Nulla est alia rimulta per quam virtus haec ad Ecelesia uimanare potuisSet. Sed a nullo istorum habet ergo Virtuto in s raedietam non habet non. III, 14 1 3).

divisione, h, Sapere.... Conv. ΙΙ, .... Coni'. IV, 19. Ad quorum evidentiam Sciendum St.... l. II, 2.

Ad evidentiam subadsumptae propositionis

Selendum .... Mon. I, 11 13). Ad eVidentiam irimi.... Ibid. Ηο viso, ad meliorsem huius et aliarum inferius saetarum Sonitionum Videntiam ad Vertendum .... On. III, 4.

duo eloh, ne principi. supponenda sunt: Si anno a premetiere, comes0ndamento dolio dimostragioni elio e uotio Sus sollere si qui significat di mel ter otio eo me base, si cui deve appoggiat si 'edificio dimostrativo: aliquae propositiones suppositione dicuntur. Sunt enim quaedam propositione quRO non OS- sunt probari nisi per principia alterius Solentino, set ideo oportet quod in illa et Ontia Supponan tur , S. OMMANO, I xt anat. I, V, 7. Aneli Aristotelo per provare che tu SuΡΘ1 si ei doli aequa disseri ea parte da suppostgioni diovi a primat in tessa, otio qui invoca e primul A. si Ad hoo.... ostendendum ponit Aristoteles duas SuppoSitiones. Quarum prima est quod quia aqua naturaliter est gra Vis, Semper naturaliter fluit ad id quod est magis constavum, Vel magi S

Coni . IV, 18..... quia omni Verita S, quae non est princi Dium,

ex veritate alicuius rinei pii tit manifesta ne cesse est in qualibet inquisitione habere notitiam de principio, in quod unalyti se recurratur, POcertitudine omnium propositioniani quae inferius adsumuntur. Et quin praesens tractatu est inqui Sitio quaedam, ante omnia o princilii Scrutandum Sse videtur, in euius virtute inferiora consi Stant More. I, 2. Ad praesentem quaestionem discutiendam, Sicut in Superioribus est oractum, aliquod principium est adSumendum, in Virtute cuiu aperionilae veritati argumenta formentur. Mon. III, 2. CD. Mon., II, 11 in fine et .

117쪽

105 naturaliter, et non torminabile termino proprio 2. Et Si quis hec duo principia volatiorum ipsorum nugaret, ad ipsum non QSSet determinati in Cum contra negantum principia alicuius ei sentio non sit disputandum in illa scientia, ut a tot sex primophisicorum sunt tonim hoc principia iuVenta sensu et inductionse, quorum os talia inVonire, ut patet o primo ad Nichomacum..... suae quidem Verita apparebit susticienter, si sub praefixo principio inquirendo.... Stendero....

non. III, 3 12 . aqua naturaliter fertur deorsum Ρrincipio di istea ripetiit spesso in Aristotele ire nota precedente , ne)suo Commentatori mei CoSmograli, inVocato ancho agit Avversuri noli obtegione quartu ere. VI. Vedi aneli S. TOMMASO, De coli et . I, IV, 2,

ultroVe SpeSso: o totus deorsum est naturalis

aquae P.

aqua est labile corpus naturaliter Daltro principio dissica ripetiit Spesso in Aristotele si umidum, P aequa interminabile proprio termino bene

Cum aqua propter ut humiditatem non

sit torminabilis nisi termino alieno.... , CAMPANO, Sphaera cap. V Veti. Giunta 1518, c. 153 .

.... ScimVS, quod SUCCOSSO Petri non aequivalset divinae auctoritati, Saltem in operatione naturae; non enim Possset faeere, terram Scendere SurSum.

nec ignem descendere deorsum per ossietiim sibi commiSSum, Mon. III, 7. Non d libera .... l'aequa he a mar non Sicata. Par. X, 90. vel alterum ipsorum anche in Ogagione di uno

solo dei due principi rende impossibili te dimo

stragioni succeSSiVe. ad ipsum non esset determinatio non si Otrebbe discutere eon ut ii quest materia, non Si Ρο-

subito ODO. cum contra negantem principia alicuius scienti non sit disputandum in illa scientia ut patet ex primo phys : Quemadmodum geometrii non habet disputationem cum eo qui negat i in ipia geometriae, sed loqui de hoc speetat ad aliam scientiam a geometria, aut ad scientiam communem omnibus scientiis, similiter naturalis non habet loqui in principiis an sint , ARIST. Phyκ. I, t X. 8, is teX. 7;- . Naturalis non habet loqui de principiiS .... aut si uerit, erit alterius a Naturali , AVERROE, Comment. ibid. eoe Perelisi 'A. uggiunge opportunamente in illa scientia. Lo tesso ripeton gli Scolastici ci si Principia prima et immediata sunt in dena onstrabilia is,

N. O ASO, I 8t anal. I, II, 3, 5 P ltroVe. -- Nullarasmonstrati contra negantes princi Pi IDEM, Phys. I, III, 5. Cfr ibid. VIII, VI, 5: Increpuntur olente negare Principia .

V. Bia GI. - Quaestio de aqua e terra.

Porcia fora nota di itagione et . . Magister Sapientium in priueipio Physi eorum testatur is,

sputare non 8 con Viene, Conr. IV l. i. .... Cur ad eo ratio quaereretur, suum suu

118쪽

XII l. 1. Ad destructionum igitur primi membri consequentis dico, quod aquam

osso contricam si impossibile, quod Sic demonstro si aqua esset contrica, tria impo sibilin sequoi oritur, quorum trimum os quod aqua osso inturn litor mobilis

principio tisico nunciato dati A. iii Sopra al XI, 6 anelio da gli v versari ai A VI.

aqua non mov. deorsum et . : si uine graVe tendit ad centrum, Sed centrum est punctus in medio firmamenti , ECCO D ASCOLI, Sphaera Venegia, Giunt 1518. c. 'Ol. '. per eandem lineam lineis, erelisi si corpora simplicia rectum liabent motum M ALBERTO Α-GNO, De ut locor uni. I, 2 V, 264, 2).equivoce predicaretur de ipsis com si vestra al)presso: si e luivo iam delinitur unum nomen diversas res Significans , S. ΟΜΜΑSO, Periher. I IX,

Ancor dirb, pereti tu Veggi pura La verita choriaggiu in terra si consonde, Equi voeand in si atta lettura.

que omnia non tantum falsa sed impossibilia esse videntur: o Impossibile et salsum non idem signisi stant ei C. , ARISTOTILE, De coci et . I, ex. 119;- ch AVERNOD, ibid. e anelie si falsum erit et non impossibilo Si qui dicat cantans eum qui citha- rigat, Sed non cantat, Sed quod aliquid simul stet et Sedeat, vel luod diameter sit commensurabilis lateri non solum est falsum, sed et imposSibile , S. TON. ibid. I, XXII, 4.

119쪽

TESTO E COMENTO, A XII, 1 - 2107 sursum et deorsum Secundum est quod aqua non moVeretur deorsum per eandem lineam cum terra tortium ist quod ira Vita quivoco predicaretur do ipsis quo omnia non tantum salsa, sed impossibilia isso vidontur. Q. Monsoquontia Moolaratur ic sit coelum circunferentia in qua tres aeruces, o sua in qua duo, terra in qua una; et sit contrum oti it

centrum coeli et terre i centro dot telo se dolia terra eo in idono, e in questo eran d accordo anche gli AVversari cum centrum terrae it centrum universi, ut rem omni confruiret ιr, III. ut patet in figura sis nata analoga a quella chesi troVa, com Segno grano deli opinione del-lreeeentricita deli' acqua, et ractatus spere α-

Si finis , seri per unum , per turni et . Manifestum est quod longior est via ab a per in c. quam ab a tantum in o. Mov. o. 14 s 16'. cum omne grave moveatur ad centrum proprie circunferenti naturaliter principio, come Sserva illaOFFITO II, 3) dedotio dat si stoma degli omο- centri ma, Olch gli AVVersari, Pur OStenendo it sistem deli eocentricita a Vevan gia ammesso ultrottanto e . Opra nota III) naturaleeli l)A se ne serva come dion' arma Opportuna ulla sua dimostragione. Non era per in principio, almen Della forma in cui Si trova espresso qui su cui Aristotele e gli Scolastici si trovas- Sero perfeltumentse 'ac Ordo Un grave si moveva a centro, in quanto era centro della propria fera, o in quanto era centro doli universo lAristotele, eguit da migliori, Sta pol secondocaso si Aecidit . . . . idem medium esse et terrae et totius sertur enim et ut id quod medium terrae, Sed Secundum accidens, Secundum quod medium habet in totius mundi , ARISTOTELE, De coel. t. m. II, teX. 100. - OrPor gravia, et Specialiter terra, moVentur ad medium mundi. Sed quia eoidit quod idem sit medium terrao et medium mundi, conSequens est quod partes terrae moveantur ad medium terrae non Per e, Sed per accidens, prout scilicet idem est subiecto medium terrae et modium mundici sicut Si cognosco Coriscum, Per acciden cognOSco una Venientem, quia CoriScus S Veni En ' S. OMM., ibid. II, XXVI, 5. Tuuavia, che 'enunciat doli' Autore si una deduxione scientificamente rigorosa, si ut rite-

.... Sicut iure gleba diceremus Concordes, propter condescendere omnes ad medium, et plures flammas propter conscendere omne ad ircumforentiam. Si Voluntarie hoe moerent.... MOH. I.

.... te Corpor Semplici nun amore naturato

120쪽

sit mi vori sursum, cum a sit Simplicitor deorsum ad omnia, aqua movebitur naturaliteri ursum quod rat rinoim impossibile, qiuod sequi diccbatur a Protoron sit globa tomo

uni P ancile a questo aSSo importanto Quod autem et hoc Verula sit, quod scili set totus terrae ad undique sueti per stibio 'tum medium Hsse universi et medium terrae, signi sientur inii totum omnium gruvium intelli Ir: inius enim Su- Persiciem lanam se raro terram in centro et significari centrum in circulari supor ei illa: et iniselligamus corporum gravi uti dos tensus Significari lineis protruetis quae ignon Vias per quaSdeseendunt gravia a cireumferentia ad centrum: diei, quod lineae illa signisi euntes lineas gravium non ligura utur ad modum aequidistantium aequa

litani, quae non concurrunt, nec Per contractum

loggi uontactum factu ut ungulum, nam potentia

omnes perpendiculariter descendunt ud centrum....

Si autem haeo ita se habent tune oportet quod per ipsum deseeusum gravium sint luod gravium medium sit in modi univorsi ALBERTO MAGNO. De coel et mundo. II, IV. II, 142, 1 . et habeat transitum O. eo in die pili Otto, absit omne prohibens. ε qua movetur de loco in quo si ad alium loeum propinquiorem Centro, Si non fuerit occupatus ab alio ibi similis is,AVICE Λ, opere, en Se0t 1. 508, c. 40', Ol. l. - . . . cum nullum fuerit prohibens , AVERROD, De coe et ., IV, teX. Om. 25.

Si ratia peri, di una semplice Suppost Zione, utile ali A. per dimostrare 'assutit 0, insulti

si qua ... naturaliter non moveretur ad centrum

totius mundi , nisi inveniretur terra e Xtra Suum locum, et esse loeu naturalis aqua se idem cumloe terrae naturali , ID. ibid. II, te X. Om. 31. cum a sit si inpliciter deorsum ad omnia: fr. III ε St.... hoc centrum terrae et mundi Simplex deorSum, et sic grave Simpli reter habo moveri ad ipsum, sicut ad locum Ρroprium se A. MAGNO. Denatui a loc. I. 3 V, 268, 2 . primum impossibile it primo dei trii impos, i

ruino usato dat tradultori e commentatori di Ari. Stotele e . nos FITO II 44 unche da ante. Nihil igitur rosor hoc dioere in gleba et parte quavis aut in tota terra Θ, ARISTOTELE, De coelo et Di. II. te X. trastatio antiqua j - . Una natura Si in globa una, et quacumque arte terrae, et tota terra; ideo talis onsecutio medii Aequaliter convenit toti terrae et cuilibo parti . A MAGNO, De coelo et in. II, IV, 9 II, 144, 1 ..... quislita una sormaliter in glebis se ilicet gravitas, et una in flammis, scilieet levitas. son.