Oraçaõ

51쪽

declara nosseus domesti os, quem homere mais alto ornato da dignidade Gavina propria virtude multo de titilidade, e gloria traei a Republi a contar abundancia de taesparsens. Eporque apericia de rernar naos exercitis em distribuir os premios, mas iambem em apurar, e excitaros engenhos, aindinesta parte fiet rite tantas cousas, ques admiramos homens, quepodesse niverdade bastar hum Di , naosomente para executa a narem tempo tantas cousas, mas inda para considerallas. Porque a quem he, ou pode ser occulto , quam grande fautor e patronosor dos literatos, e quam grandemente exciso em Fortuyalis gloria, e verdadeiramente a aurea dad das leti ac fili, propostos premios con idou para seu Bono homens excellentissmos em doutrina Llle restituto o seu esplendor, celebridade, frequencia cis Academias, que antigamente tinhao do institutdas: or denou, emiquecto olitras. Elle edisco. Bibliothecas grandistimas em Coimbra, Maha, Lisboa, apparethadas comtodo o gener id ita ros , e institimentos orncti otitias cum abundancia de livros. Elle enchii de dadivas frandissimas a naopoucos claris os Grangetroso sim emiu-tros iugares, como em Roma, parique amplificassem os optimos estudos diu maii Iaue attenti do a gloria, ehonra dos nossos antepagados, omens clarijsimos, netem Lisboa huma Acadeima de Varoen doliti simos, que crevegem diligenti mamente, e publieasset assim ialingua patria, como a Latina, ibi oria, a sim Sacra,

cum Profana Com a quia cousasomostro claramente, que antes deses tempus fallara na amatfria, mas oesilo inusita oria Porque pomestes se desenter rarcodopo, e do squecimento tantos exemplus de antigo valor

52쪽

tat , ut mirentur homita es, tam praeclara facinora tam longo tempore delitescere potuisse.

Age Et eras artes percurramus, quae non

minore in delectationem , quam utilitatem , adferunt civitatibus. Loquimini , Lusitani homines, numerando enuntiate , quanta quamque magnifica ad ornatum regni, atque regia a Joanne aedificia per dia sint. Haec enim tam ampla, tam concinna, tam splendida exteris ipsis videbantur, ut ipsi Itali etiam mirarentur , homines nostros eam glorian Romanis eripuitIe, qui ut caeteris rebus , ita in molibus excitandis magnificentia excelluerunt. Quis enim vias publicas inmensis sumptibus instauravit Ioannes. Quis Tagi alveum , navigantibus maxime periculosum, Coercuit, Undarum parte novum in alveum derivates Joannes. Quis copiam annonae , remotis omnibus terra , marique impedimentis, multitudini innumerae urbis regiae suppeditavit Z JoanneS JoanneS , inquam , optimis aquis saluberrimis e longinquo perductis, idque marmoreo receptaculo amplissimo eam ipsam sitientem inundavit. Is est, qui portum munivit, littoraque Xtrahendis, importandisque mercibus reddidit opportuna. Ille navalia aetificavi , armamentaria perfecit, armamentis o ministris instruxit. Ille urbes

plurimas communivit , murosque tem Dorum Uetustate collapsos elegantius restituit. Ille denique artes populares , ornamenta .subsidia civitatis, artibusque exercendis officinas quam plurimas in Lusitania constabilivit quae omnia nostri majores

magno cum iumptu, labore incredibili comparabant

54쪽

hant nos in prie sentia nullo negotio ' impendio tenem US.

Magna profecto ista sunt, sed illa , mea quidem sententia, majora , quod aerario divitiaS , pacem inperio Lusitano curarit, populo numquam importunis tributis fatigato. Cum enim his proximis temporibus bello gravi diuturno Europa omnis arderet malis illis communibus Lusitania erat inmunis, populosque se invicem dilaniantes nullo suo periculo intuebatur. Fuit haec Cardinales Joannis V propria laus, quam pauci admodum Reges , verbo absit invidia, adepti sunt. Cum vero illi occasiones non nullae essent oblatae arma sumendi , sapientissime omnes declinavit. Eant nunc illi, quos prudentes Politicos vulgus appellat a quibus homines, qui aetatem in prieliis consumserunt, est e beati praedicantur. Discant a rege Joanne V artem sapienter Christiane rempublicam administrandi. Numquam homini Christiano arma sumere, nisi graviter lacessito, licet. Arma Regibus data sunt, non taliorum reSappetant, .fictis offensionibus aggrediantur sed ut ea conservent, quae sua sunt, suosque populos ab injuriis tueantur. Conjiciamus oculos, Cardinales, in illam Judaeorum rempublicam quo tempore

a Deo procurabatur consideremu , postea quam quietas sedes habuerit, quam modeste prudenter cum vicinis populis egerit quam sancte fidem datam gentibus mederatis servaverit quam lente, nec nisi hostiliter lacessita , contra eos arma tractarit hoc amplius, quot vices clade foedissima adfecta fuerit, propterea quia contra Dei volunta

55쪽

incri vel nos o presente sem nenburia molestis, e custo o posuimus. Graudes sem duvida Dosas cousas, mas quellas

tributos. Porque ardendo todia Europa neses proximos tempos empe cada,e diuturna guerra; flava Portugalisent da velles male commaus essem nenbum per osu, via osse vos despe iscanio e si alterna tamente. Hos esse, o cardeaes, ouvor proprio dei Ioarri, que na me levem a mali que duo multo povcos Rrys alcan. cara0. Ferecendose-lbe porem a uina occasioens de to- mar armas, sipientissima mente defvioua odas Goagora a quelles, a que o vulgo chuma Politicos prudentes, pelos quae se pregos, que Doctemaventur ados os bomens, que passara a vida nas campanbas frendiro

mar armas, sena gravemente provocado. M arm Is Drao adas os Reys, a para desejarem a cousas albeas, e accometerem con frigidas ofenfιs mas para conservarem usu heseu, lasenderem osseus p uos das injurias. iuncemos, ardeaes, os olbos quella Republica dos Judeos, no tempoemque era ad n radapor Deos consideremos , quam modesta, e prudentemente fatou comis ρόvos vi Gnbos, depol que leve habita-sa pacifica quam fantamente observom se da iccis gentes aliadas quam lentamente nem, a senu provocada hostimente, tomou arma contra elles isto mais,

quantas veetes o castigada com de frui so cruelissima, porso, porque se atre vera a face guerra conixa a

56쪽

tem , vel eo inconsulto bella committere ausa fui Tet. Hanc nolinam Regibus ipse Deus imposuit, ut sua imperia recte administrent. Qui secus faciunt, quantalibet dignitate praediti sint, plectendi sunt acerbissime ab eo rege , apud quem nulla, ut Petrus denuntiat , acceptio est perso

narum.

Possum ego memorare, Cardinales, Reges plurimos bellica laude florentes , qui dum animam agerent, Min illa hora , in qua tremendiis adventantis judicii recordatio hominem ad se revocat, suasque actiones pro merito X pendere cogit nihil aliud filiis commendarunt, nisi ut a bello, quantum possent, temperarent facturos eos rem justam , meo gratam populis Vero praeter caeteras utilissimam. Principes nempe qui quamplurima mala hominum generi ab se inlata cognose cerent: qui tot mortalium occisiones, tot provinciarum vastitates memoria repetebant demum intellexerunt, suum esse filios suos monere, ne sese tu vindictae, ut ambitionis raperentur: tantum an ni subjectis populis adferrent, quantum ipsi videlicet imprudenter adtulerant. Quod si vi Eu,ria adepta nihil, nisi pax, optandum populis est , qui hella non necessaria dissuadet, quique ad pacem conservandam nihil non molitur , is mihi Vere Princeps , vere Rex latus, factus esse

videtur.

Satis multa , Cardinales , dixisse videor, quae , quos progres Ius Joannes fecerit in arte regnandi . liquido ostendunt. Nunc ad aliam Politicae disciplinae partem veniori amorem dico in

57쪽

tes comidouvo da guerra, que proximos imorte, ena-quella hora, em que a lembrancido tremendo, e che-

lia as suas a coeus conforme o merecimento, enhumaoutra colis recommendarao aos flhos, senao que se abstivegem da guerra, quanto podessem que elle fariaohumico a Iusta e gradavel a Deos; os ovos ο- rem, ais que lodas utilissima. Niverdad os Princi pes que conbecia0, que par elles se tiubaosito grandes males o genero humano que trabes a m oria tantas mortes de homens, tantas des cum de Proviacias; finalmente entenderao, que eradasua obrigacao admoestar Rus ibos, parique nro se a rebat assem comi ardor divi anca, ou da ambisam e tanto damno sietessem os povo fugellos, quanto uet eruade tinba, sito impru lantemente ali memos. Porem se, alcancada a

quem dissuade guerrasina necessarias, e quem ludo em prende para conservaris par est Perdi Ieiramente me

Outra parte da disciplina Politica duo axavior parami com

58쪽

in Lusitanos quo tantum reliquos Reges antecelluit, nullus ut populum sibi subjectum magis dilexerit, quam ille suum nullus vicissim ab eo fuerit seque dilectus. Quis enim umquam ad illum voluit accedere , cui non daret aditum conveniendi seri quae vellet, X ponendi, petendi, obsecrandi, querimonias de aliorum injuriis proponendi, a teraque , quae ad Otium' quietem reipublicae conservandam sunt necessaria, libere

nullo metu dicendi Qui cum lympo gravissimo morbo , eoque late serpenti, oppressa esset, ac eum Medici vehementer rogarent, ut Urbe regia excedere vellet, adduci se non est pastus , ut solum verteret sed mansit eo consi1 lio, ut egentium miserias suis oculi cerneret, ingenti pecunia sublevaret.

Quid illa quam sancte raci religiose fidem in amicitiam servavit qui numquam fidem , quam alicui dederat, Violavit cumque aliquando ab aliis Principibus, vel etiam privatisse delusum videret, numquam , quod promise-Tat, revocavit quod intellexit non sibi eos injuriam facere , qui violarent . sed illos ipsos qui ab constantia dictorum reces erant, satis perfidia sua , δε honorum omnium Xecratione casitigari. Quid moderati l quid λ animi magnitudo quanti in illo quamque excellen reperiebaturi iacessitus a pravis impudentibus, qui famosis libellis eum Nonciderant omnino vetuit in auctores inquiri. Maluit oblivisci quam castigare quod intellexit magni esse viri a contemnere , quae ex animi quadam

59쪽

c farias , para asa conserva o soceso da Republicat die effando Libbou opprimitia com hum ravis momal e com elle largamente espathado, e pedindo-lhe os Medicos com insancia, que quietesse par tars da ci-dad regii, a I reo se persuadido, que udasse de iugam mas ficoti cum est tesoloca o para que isse comosseus othos as miserias dos pobres, e nativi se com grandes despeQas. Para que repetire ' quellas cousa Z quam firme, e

va cas ados com sua persidia, e com a abominacas de lodos os hons. ue Da moderacaῖ ue Da grand ea de animo, quam grande, e quam excellente se chamanelle Pro Poc ad por depravados, queo inhao frido com satiras, tot almente prohibio, que Ddevacasse sobre os authores Antes qui efquecerse , 'que castigar porqueintendeo, quei proprio de Varao

grande di spreeta aquillas cousas, que pro Itin de huma

60쪽

dam impotentia proficiscuntur. Atque haec ille fecit, qui regno praeerat, qui legionibus imperabat,

ad cujus nutum reprehens res omnes' obtrectatores ipsius articulatim concidi, is inui poterant. Intellexit profecto , eum esse Regem , non qui

aliis dumtaxat, sed qui sibi potissimum imperare

sciat hoc est , iracundiam , cupiditatem , avaritiam , ac caetera vitia ratione' consilio coercere. Μulta 1 unt mihi pi tereunda , quae, quam magnum ejus studium in Lusitanos fuerit , patefaciunt. Tamen tacitus praeterire non possum insignem illam amoris significationem , quam tunc dedit, cum gravi morbo correptus esset, cum acerba paralysi conflictatus vix membris commode uteretur , mente etiam aliquando deficeret. Hic omnes orare Regem , quasi suo jure postulare , ut totum se tranquillae vitae daret, revocaret animum a

curis, saluti suae diligenter consuleret. Sed magnanimum Regem, ut quidpiam pristinae contentionis aliquando remitteret, nulla res potuit permovere: cum dictitaret, a Deo regni onus impositum suis humeris esse nec umquam a se , quoad spiritum duceret, deponendum. Sustinuit igitur usque ad

exitum vitae, Vel ipsa cum morbi, tum vero tanti laboris patientia plane admiranduS.

Superest ut de felicitate dicamus, quae cum in nullius hominis potestate sit, sed a Deo inmortali

tamquam donum excellens tribuatur; qui ea caeteros mortales eXcellat, is Deo carus QP ter modum acceptus esse videatur. Neque enim ego Cardinales, sum praedicaturus tantam auri, inem mariam vim in Brasilia, eo imperante, repertam

fuisse,