De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

11쪽

rum librorum editionibus scripsissent, ut de latinis fecerant, vix ullum arbitrarer disquisitioni huic meae historico-criticae locum relinqui. Sed dolendum summopere est levissime provinciam hanc ab illis pertractari, certa pro incertis obtrudi , eaque quae traduntur , tot esse tenebris involuta, tot aberrationibus commixta, ut doctioribus etiam philologis ac bibliographis nulla ratione constent hebraicae typographiae

primordia, ac raro prorsus antiquissima ejusdem monumenta. Iudaeos ne ipsos excipiam, a quibus eorum res magni Augustini effato exquirendae primum sunt ξ At vero quis cum Abrahamo Arie hebraicos typos Iobo ac fere mundi ipsius creationi coaevos putet a t Quod non video quam luculenter colligi autumet vir judaicarum caeteroquin antiquitatum scientissimus, ex iis Iobi verbis, quibus sermones ipse suos in libro exsculpi peroptat stylo ferreo ac plumbeo , vel plumbi lamina, contendatque posterioribus hisce vocabulis, quae ex accentu sensuque ipso cum prioribus conjungenda esse vult, typographicam artem manifeste innui . Aliud namque est serreo stylo super plumbeis tabulis litteras exculpi , quod receptissimum apud veteres scribendi genus intelligere videtur Iobus, aliud longe characteres chalybeos incidi, tum insculpi aere ac fundi , ex iisque fusis, conneXis atque atramento obductis libros imprimi, in quo totum illum situm est typographiae artificium, quod omnium primi in Europa adhibuerunt Faustus & Guttenbergius. Hoc in impressionepotissimum consistit, vetustissimum illud in sola rip)pri seu sculptura, ut Iobus ipse designat. Quis iterum cum rabbi Iosepho Coen reserat typographiae originem ad annum

1428, eaque aetate coeptos cum Boxhornio hebraicos typos Credat, qua communi sententia inventa adhuc non erat

ars typographica Z Quis demum cum Davide Gangio clari D

12쪽

simo altero judaeorum historico , omissis atque ignoratis

penitus tot celeberrimis editionibus quae exeunte secuto xv iactae sunt, tanquam primariam hebraicorum bibliorum editionem , venetam quamdam statuat anni I II quae nunquam extitit a t Quibus accuratiora quidem sunt, non tamen veriora quae docuit rabbi Ghedalias in scalsceleda habbata seu catena traditionis , circa annum videlicet octuagesimum xv seculi coepisse soncinates judaeos omnium . primos hebraicos libros imprimere. His si addis, quas sparsim in suo scis te lescenim vix post Bartoloccium delibare visus est horum librorum editiones Scabiaeus, omnia habes quae in hoc genere judaeorum scriptores tradiderint. Utinam nostri ut sunt pleniores multo, essent etiam perpetuo accuratiorest Nescio sane qua fide Buxtorfius, vir hebraica eruditione clarissimus, anno r6i 3 quo rabbinicam bibliothecam edidit, conscribere potuerit Iosephum Scaligerum hebraicam grammaticam rabbi Mosis Kimchii habuisse in Sicilia impressam ante annos centum quinquaginta duos, anno scilicet 1461 b . Etenim ipsissimum exemplar quod possidebat Scaliger memoratque Buxtorfius, inter mss. Scaligeriana reperitur in bibliotheca lugduno-batava, diciturque in edito ejusdem catalogo , Mosis Limehi grammattea, editio tertia, Ortonae in Sicilia tempore Caroli imperatoris. Ergo ne anno I 46r quo nondum in Italiam iptam invecta adhue fuerat typographiae ars, in Aprutium ubi urbs illa quaerenda est, vel in Siciliam usque ea penetraverat, tamque defixam illic sedem posuerat, ut tres eo anno reperirentur perfectae illius libri editiones Θ Mirum est quot hallucinationes , confusis praecipue Carolis, Scriverius , Chevillerius, Heinsius, de Dieu, Buxtorfius, Wolfius aliique auctores

13쪽

in celeberrima hac memoranda quae apud me est, editione commiserint. Eas nos capite VIII detegemus, ubi aperte demonstrabimus tantum abes e ut Ortonae eo anno absoluta sit, ut potius ad xvi seculi initium sit necessario referenda. Quod idem porro de editione Obadiae Sphorni or ammim seu lucis populorum, dicendum est, quam affert BeughemiuS tanquam Bononiae absolutam anno x i. Ea enim supposititia est perinde ac ortonensis, ex falsa incongruaque annorum supputatione enata, ut commemorato superius capite invicte ostendetur. Itaque quum in posteriorem aetatem necessario referendus sit hebraicorum typorum usus, adeo ne serius eum statuemus, ut Aldum Manutium primum esse arbitremur qui

eosdem adhibuerit ρ Unus est quod sciam, in hoc insigni

defendendo anacronismo Bernardus Mallincrotius. a , quem miror, auctorem in ortum ac progressum artis typographicae studiose inquirentem, tot hebraicorum librorum editiones latuisse quae antea prodierant. In qua re turpius adhuc peccasse videtur Iacobus Balaagius non obscurus recentioris judaeorum historiae auctor, qui primum hebraicorum librorum impressorem Danielem Bombergium fuisse docuit , tum antiquius hibliorum corpus hebraice eum excudisse, Eodemque prorsus aevo Venetiis ac Soncini hebraicos adhiberi typos coepisse magna fide tradidit b . Longe aliter sentiunt auctores reliqui, qui utrumque extremum devitantes ac Ghedaliae auctoritatem secuti , soncinates suspiciunt ut primos hebraeorum typographos, ac Soncinum mediolanensis ducatus oppidulum, tanquam primariam hebraicorum typorum sedem, ubi anno I 84 mi vchar appeninim, primum eorum sententia artis specimen fuit excusem . Haec est inter caeteros Bartoloccii, haec Loescherii, Chevillerii, Mattairii opinio . Annus hic, inquit Mattairius, meruit maxime celebra-

14쪽

ri , quod tunc Soncini judaeorum typographorum italorum opera hebraei characteres lucem primum adspexerint a . Verum , reperto deinde pentateucho Bononiae impresso anno i 8a, aliter in hac re sentiendum esse statuerunt cl. Mas ejus atque eminentissimus Quirinius, hebraicae typographiae primatui quem mordicus mediolanensi ducatui vindicabat Sa-Xius , Commemoratum pentateuchum invictissime objicientes. At, dum haec disputabant summi viri, non noverant celebratissimam editionem των arbali turim seu iv ordinum Iacobi hen Ascer, quae jam ab anno 14 8 Plebisacii facta fuerat, etsi non solum eam memoraret Wolfius in postremis bibliothecae suae voluminibus, fuseque describeret eae duobus ordinibus quos sero tantum fuerat consecutus, sed &ea praeterea tanquam invicto argumento uteretur, ut Veram

hebraicae typographiae originem non a Soncino , sed a Plebi facio patavinae ditionis vico repetendam esse adversus communem Matiatrii aliorumque opinionem evinceret. Neque enim, inquit Wolfius, memini me unquam antiquius eXemplum libri hebraici a judaeis editi vel vidisse , vel ab aliis

certa fide legisse commemoratum b) . Qua Wolfit auctoritate fat secure uti se posse credidit nobilissimus Foscarinius, ut ostenderet adversus Saxium non mediolanensi ducatui, sed . venetae ditioni decus primae hebraicae typographiae originis esse tribuendum , recte animadvertens plebis aciense illud opus tum bononiensis pentateuchi, tum soncinensium omnium librorum editionem praecessisse. At vero qui dicere poterat Wolfius antiquius se exemplum libri hebraici non vidisse Commemoratum , qui tum apud Bartoloccium, tum apud te Longium evidentissime legerat pisaurensem ralbagiani in Io-hum commentarii editionem anni 14 Legisse autem ex eo certo colligitur , quod editionem hanc ex commemoratis

15쪽

6 auctoribus ipsemet asserat in priori operis sui volumine. oblitus est ergo vir clarissimus , dum ea scriberet, pisaurensis hujus editionis, cujus nunquam meminit in hebraicae typographiae originibus illustrandis, aut habuit tanquam sublestae fidei aeram illam, quam testatur frustra se deinde in Op-penheimeri exemplari quaesivisse. Ex quo factum est, ut nunquam a priori sententia dimoveretur. Quae quum ita eL sent, non haesi dubius utri credendum esset, Bartoloccio ne, an Wolfio, qui erat recentior, qui accuratior , qui nullum se librum anno 14 8 antiquiorem viderat, qui demum ipsissimam Bartoloccii editionem oculis ipse suis conspexerat absique ulla anni vel loci designatione perfectam. Eo autem Vel maxime credendum, quod ejus opinionem secuti recentiores omnes ac doctiores bibliographi in vindicanda Plebi- facio hebraicae typographiae origine convenirent . Quid, quod Bartoloccius ipse cujus unius auctoritate pisaurensis illa editio innitebatur, suspectam, immo supposititiam eam hahere videretur Etenim non solum eam omittit ac negligit,

ubi hebraicae typographiae primordia illustrat, sed aperte

eadem Soncino ac soncinatibus, non Pisauro ac pisaurensi rabbi Abrahamo Chalim illius libri editori tribuit, anno 148O , non I 477 inventos primum defendit hebraicos ty-POS, Primumque eorundem tentamen non ralbagianum illum commentarium constituit, sed mivchar appeninim anno tandem editum 1 84. Dum haec ipse mecum disputo quae, ut cuique patet, in dubium revocant ralhagianam illam editionem , commoda ac peroptata diu mihi objicitur illius acquirendae occasio, immo vero & acquirendi eodem fere tempore psalterii hebraici hi molliano commentario illustrati, ipsissimo etiam anno i 4 7, sed nonnullis post mensibus editi . Non uno itaque, sed duobus libris posteriorem certissimo mihi argumento constitit plebi faciensem illam asceriani operis editionem , cui communi post Wolfium judicio primi hucusque delati sunt hebraicae typographiae honores.

16쪽

CAPUT II. Primus qui superes , liber hebraice impressus

recensetur atque illustratur.

δε abbi Levi gersonidis Commentarius in Jobum in Octava , ut sunt, forma anno judesco minoris supputationis CCXXXVII , Christi MCCCCLXXu 11 . Quum non extet , aut hucusque saltem detectus non sit liber hebraice impressus hoc gersonidis Commentario antiquior, aequissimo eum nos jure tanquam primum hebraicae typographiae foetum statuendum esse arbitramur. Editio incipit statim a commentario ipso, cujus priora duo vocabula ines seu Dixit Rassag , omittuntur , ut minio seu coloribus aqua dilutis, ut ejus aetatis mos erat, deinceps pingerentur. Characteres rabbinici sunt, valde tamen rudes ejusdemque speciei cum iis, quibus exaratus est ejusdem auctoris Commentarius in legem , quem non designato anno nec loco edidit Abrahamus Conatus.

Centum viginti quatuor soliis luculentaque epygraphe opus absolvitur, qua ingeniosi hujus auspicatique artificii auctor& tempus & ratio detegitur. is Finitum est autem opus san-- ctum per manum Abrahami videat ipse semen, produ-- catque dies suos amen filii rabbi Chalim pisaurensis scri-- bae velocis typographici . Persectioque ejus contigit seria is sexta quae est dies quarta mensis sivan anno CCXXXurru sexti millenarii a . Benedic us qui dat defesso virtutem , - & ei qui vires non habet, robur addit. Unicuique initio

17쪽

u vidi sinem . Ad gloriam tuam, o Domine i si Decem haec

versus excipiunt, quibus grates omnipotenti Numini de operis absolutione referuntur . - Confiteamur potenti Domino , is rupi salutum, forti, magnifico ac terribili ad salvationes. - Amoenitas ejus dedit servo suo Abrahamo auxilium , reis movens ostendiculum ad absolvendum ; jamque oculus meus,, totum opus perlustrans in eo volvendo plaudit. Egressumis est e via caliginis ad lucem. Stannum nostrum plenum estis prae mari valida substantia ac philosophia . Deus porro si qui dignum fecit me ut illud perficerem , circumquaque is ad meditandum in eo cogat me , inclinetque ad necesi is riam hujusce libri ac commentarii perscrutationem. Contigitis perfectio ejus anno supputationis quadragesimo & nono. Posterior hic annus quadragesimus nonus de prima operis persectione per auctorem ipsum accipiendus est, qui revera

floruit composuitque commentarium hunc commemorato anno, qui in annum Christi incidit 1189. Nostram hanc editionem in pragensi oppenheimeri bibliotheca vidisse Wolfium supra diximus, sed absque ulla

anni vel loci designatione. At mirum non est virum in hebraica caeteroquin bibliographia versatissimum , annum non animadvertisse, qui in ipsa eadem quam subdit, epygraphe disertissime legitur . Eum enim in libri fronte quaesiverat, qua priorum illorum temporum editiones carebant. Mirabitur fortasse quispiam quod in eadem epygraphe , mem prosamech & gain pro vav praepostere accipiens, loco r-n legerit , quae vox quid sibi velit, se non assequi testatur , nec quam recte eX ea Bartoloccius PGaro exsculpserit. Etenim ipsissima haec recta sane appositaque Bartoloccii interpretatio sat Wolfium crassissimae hallucinationis arguehat, veraeque vocabuli illius lectionis, in quo nullum prorsus extabat typographiae mendum. Verum si ex epygraphe

constat annus editionis, locus certe non constat. Unde hallucinatus est commemoratus Bartoloccius ac Iacobus te Lon-

18쪽

gius , qui ex ea librum revera Pisauri prodiisse conscribunt.

Hi enim auctores non D: ex Pisauro, ut eXtat in textu, legisse videntur, sed 'mmua Pisauri, mem cum heth confundentes . Etsi porro diserte id non adfirmetur, verosimile tamen est, ut alibi jam animadvertimus α), pisaurensem typographum Pisauri librum excudisse. Equidem Abrahamum hen Chatim locum & patriam interdum mutasse negari nequit, quum quinquennio post Bononiae pentateuchum ediderit, at no vero x 488 integrum illud hebraicorum bibliorum corpus Soncini vulgaverit, cui tanta accessit celebritas. At id perfecit , non quod Bononiae aut Soncini degeret, sed quod epis aurensi urbe Bononiam ac Soncinum fuerit a Iosepho Car-vvotha atque ab Israele Νathan accitus. Quod patet luculentissime ex bononiensis ipsius pentateuchi epygraphe, in qua dicitur Iosephus Carvvotha peritos undique artifices, expeditos typographos doctosque correctores quos mercede

conduceret, exquisisse, potissimum vero accersivisse peritissimum virum cui in hebraica typographia par non erat in universo orbe, virum celeberrimi nominis Abrahamum benChalim ex tinctoribus regionis pisaurensis. Unde ergo accersiit Carvvotha nisi ex Ρis auro, ubi publici ille fullonis munere fungehatur ξ Itaque vix dubitari posse arbitror, quin Abrahamus noster quinquennio ante Pisauri fuerit, ibique primum hoc seracissimi ingenii laborumque suorum specimen ediderit. Edidit porro feria vi quae in tu diem inciderat

mensis si van ; unde iterum hallucinatur Bartoloccius qui posteriorem numerum in epygraphe eXpressum negligens, librum die v x mensis sivan excussim resert. His nihil addimus de selecto hoc κει 1ηλιω, nisi forte quod facta mS. Codicis qui apud me est, anni I 326, ac recentiorum etiam

a Dissert. praelim. ad inscrip t. meas exotericas, quas tanto tamque incre di bili typorum atque emblematum apparatu nuper in augusti principis Pede montii nuptiis edidit cl. Bodonius, 3. 8 pag. II.

19쪽

editionum collatione , multae eaeque insignes Variantes lectiones deprehendantur, quodque folio Lxxvi prior pagina etiam in utroque quod habeo, exemplari non reperiatur impressa. Ea autem ex una typographorum oscitantia praetervecta videtur nec enim quicquam illic deficit ralbagiani Commentarii .

CAPUT ΙΙΙ.De ceteris hebraicorum librorum editionibus ab hebraicae dipographiae origine usque ad annum M CCCCLXXX.

I. I salterium hebraicum eum commentario Limcisi in-quarto eodem anno minoris judaeorum supputationis ccxxxvii, Christi MocccLXXvit . Alter hic est hebraicae Upographiae foetus , paucis tantum mensibus ger nidis Commentario recentior. Hic enim editus est, ut supra animadvertimus, die xv mensis sivan, sub finem videlicet mensis mali anni 137, psalmi autem editi sunt die xx elui, scilicet sub initium mensis septembris . De antiquissima porro hac extremaeque raritatis editione altum est apud bibliographos silentium, primusque eam memorat clarissimus Kennicoit in novo ab-iolutissimae suae hebraici textus editionis programmate quod edidit die xvi decembris anno 1 71, ubi illi merito inter hiblicas editiones principatus honorem detulit. Ita autem comparata est, ut unicuique versculo hebraici psalmorum contextus kimchianus commentarius subjiciatur . Ille quidem absque

punctis iv prioribus psalmis exceptis quibus ineleganter haec apposita sunt & charactere quadratus, sed sermae po-

20쪽

tius germanicae, ut germanicam characterum formam ob oculos habuisse typographus videatur. Typi vero commentarii rabbinici sunt aut . ad rabbinicos saltem propius accedentes , factaque collatione iidem videntur cum iis, quibus impressum est thargum ac commentarius Rasci in pentateuchobononiensi. Ad editionem ipsam quod attinet, ea est posterioribus omnibus quae in infinitum propemodum eXcreverunt , absolutior, ea omnia continens integra quae Christo christianaeque religioni adversantur , in reliquis omnibus, una eXcepta neapolitana , summo studio resecata. Non ita Porro neapolitanam excipio, ut multo plenior in plurimis locis haberi haec nostra non debeat. Exemplum habes luculentissimum in commentario in psalmum ' CXX s , ubi non

modo integra habetur in hac interpretatio Mescech de Cedar quae in altera illa omittitur, sed & proposita interpretatione de filiis Iaphet, post verba illa gorionidis ipsi

sunt Etruriae incolae vel itali , subditur christianae hos esse religionis cultores , & memorari Mescech propter regnum Edom, eo quod Roma sit Etruriae vel Italiae munimen . Quae in neapolitana desiderantur, in qua proinde non duo deinceps regna , sed regna universim innui a Davide dicuntur , sub quibus captivi detinentur istaelitae. Verum de his in postremo nos capite brevissime disseremus, ubi de harum editionum usu. Ibi totam potius nostrae hujus quam possis demus, editionis epygraphem subjicimus, ex qua absolutissima haberi potest ejusdem notio. Ea autem partim poesi,

partim soluta oratione exhibetur. Duodecim quidem versibus haec comprehenduntur. - Tempore perfectionis artis typo- is graphicae, quo nempe in typographia mea literae ordine si efformatae sunt, artis hujus subsidio reperta sunt tercenta is exemplaria pulcherrima psalmorum cum expositione Κim -- chii, quae oculis illa intuentium excellentia visa sunt, is splendueruntque tanquam saphiri. Quamobrem cum acci

is cto sortitudine gloriati sumus in cantu & in voce psalte-