De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

101쪽

is per aliquam gentem, sique reponant quod de fide locutus si sit, videlicet quod suscipietis fidem ejus, ea major munis di pars inter judaeos & turcas ejus religionem non susceis pit. Ecce docui te quid eis respondeas de hoc psalmo. si Tu vero pro scientia sua addes secundum haec. Quod si

si postulaverint ex te ejus eX positionem, tu expones eum is alterutro ex duobus modis prout libuerit, vel de Daviis de vel de Messia, ut ego exposui tibi ri. Haec quae paullo aliter leguntur etiam in editione neapolitana, in recentioribus editionibus desiderantur. I inmo in nonnullis, ut in veneta anni 326, Christi I, 66, resecata est etiam ipsa Κimchii interpretatio vocis bar de filio quae christianorum caussae plurimum prodest. Multa alia eaque insignia hujus commentarii loca in hodiernis editionibus desiderantur, quae in utraque illa anni I 77 9 I 87 integerrima habentur, ut primitus a Kimchio conscripta sunt. Consulatur potissimum psalmus VII 8 , XIX IO, XXI I, XXII 32 , LXXII IO, LxxxVII Z , CX &c., in quibus porro locis tamquam mutila quoque atque imperfecta habenda est . latina Ianvierii versio quae ex integris XV seculi editionibus persecta non est. Iam vero quod de Κimchii commentario in psalmos diximus, id de caeteris etiam ejusdem , posteriorum praecipue prophetarum commentariis dicendum est. Isaiae II et a in editione soncinensi anni I 86 haec adduntur quae in recentioribus omnibus editionibus desiderantur . si Hic etiam versiis cuius indicat christianos abnegaturos tunc fidem eorum is & dicturos unumquemque ad fratrem suum, relinquite ho- is minem quem usque nunc coluistis, quia quem coluistis, , , homo est, non Deus sicut putatis, sed anima fuit in na-- ribus ejus ut in caeteris. Si porro ita est, cur ratio il-- lius habetur 3 si In editione pisaurensi anni Is I 6 nonnulista in hoc textu resecata sunt, relictis lacunis quae in meo exemplari scriptoris cujusdam judaei manu ex soncinensi exispletae fuerunt. Mutilum hunc pisaurensis editionis locum in-

102쪽

ter caeteros observavit jam doctissimus Pocockius in notis ad portam Mosis, restituitque ut potuit, ex ms. codice qui abrasionem nonnullorum verborum passus fuerat. Verum cum soncinen .sem editionem i pse non nosceret, in qua locus hic integerrime reis peritur atque ejusmodi Drorsus, qualis in m R. codicibus extat, hinc falso conscripsit resecatum locum ita in impressis omnibus codicibus reperiri, ut ipse ex recentiore aliquo protulerat. Iterum Isaiae v II I 4 in editione antiqua pisaurensi, spatii, inquit Pocockius, inter Iam & relictum sati, est ad indicandum judaeis deesse aliqua quae ex mss. patet fuisse ta res secundum Merba errantium . Ita plane extat in editione soncinensi qua pisaurensis lacuna su pletur. Sexcenta hujusce generis produci possent exempla, quorum praecipua sunt Isaiae XLIX 6, LIII Ia, Jerem. XXXI 3I, Ezech. XI I 8, XLIV I, Joel IU I9, Amos II 6, Obadiae I a, Mich. v I. Haec eadem amputationum specimina peti possunt ex commentariis Iarchi, Levi ger nidis, Mosis nachmanidis, ex Machazor aliisque judaeorum libris.

Productis exemplis antiqua Ium editionum usum in emendandiq vel supplendis hodiernis editionibu hucusque brevicstine illustravimus. Qui etsi multiplex S in agnis sit, latis.

si me tamen patere videtur adhuc is quem praestant in suppeditandis, aliis variantibus Optimae notae quarum non est contemnenda auctoritas. I. parari pom. x II 4 animadvertit

Noretius ibi post xsse sos pasuch seu finem veris

siculi in accuratissimis omnibus mss. & in editionibus antiis quis, unde S ipse in sua editione finem versiculi secit. Extat sane finis versiculi tum in editione antiqua absque anno & loco, tum in brixiensi. Isaiae v 4 hodierni codices impressi habent 'ta in eo; editio soncinensis anni I 486 habet se. In tectu porro nosterior haec syntaxis usurpatur;

dieitur enim ' se u. Ibidem xx a 3 hodiernae edi. tiones habent EP 2ς . Utraqu: editio soncinensis anni I 86& 1488 habet ita singulari P ὶς.

103쪽

I Paralip. xxvII 6 hodierni codices legunt C e m. Brixiensia bibi ia anni I 9 & antiqua absque anno & loco habent . ut Rasci II. paralip. II 6 in hodiernis edi..tionibus extat ' V mecum. In editione brixiensi & altera illa absque anno S loco deficit. Omittit etiam versio syriaca& arabica. Isaiae x I 6 editiones hodiernae habent Editio antiqua absque anno, soncinensis ι488, bri-Xientis anni I 94, prophetae priores anni I 486 legunt irra ς n , quarum editionum auctoritatem in sua secutus est NorZius. Ita etiam legit nas. meus codex hispanus anni I a s 3 . Istiae xxxv I a s q. legitur in hodiernis editionibus simul IRPI . Editio antiqua absque anno & soncinensis I 488seoi sim ubique legunt n*ν In . Ita etiam ms. meus Code hispanus & syriaca veilio & chaldaica paraphrasis. Isaiae LXIII II loco rim , in editione antiqua absque anno legitur in plurali Um, ut in commemorato ms. meo codice &in editione mantvana anni I 742 . Iosue demum v I 4 loco editio soncin. I 488, priorum prophetarum I 86 9 Constantinopolitanus pentateuchus anni Isos habent QD.

CAPUT XI.

Usus editionum seculi XV in confirmanda hodiernarum lectionum peritate flatuitur; ubi de integritate nuper controversa I San2. UI /9 de bethsamitarum caede ejusque adversus incredulos divinitate. At vero si vetustissimae editiones hodiernas corrigunt ali

quando & supplent, ut selectis hucusque exemplis demonstratum est, interdum controversas ct dubias illarum lectio. nes mire confirmant. Etenim quum saepissime contingat ut

104쪽

illarum fides vocetur in dubium, inter praecipuos probandae lectionis veritatis sontes nostrae hae editiones enumeranis dae sunt ex antiquioribus meliorisque notae codicibus peris sectae, qui aetatem non serunt. Atque uberrimus hic usus nostro hoc seculo tum in omnibus editionibus, tum in biblicis potissimum obtinet, in quibus sexcentarum lectionum fidem & θυῖ εντιαν evertere conantur critici nonnulli intemperantissimi. Ex horum genere est cl. Houbigantius perdoctus parisiensis oratorii sacerdos, qui in splendidissima sua

bibliorum editione hebraeo-latina ita temere, suo videlicet judicio merisque conjecturis suffultus, primigenium textum pessundat, invertit, emendat, ut incredibilis sit ac prope modum infinita quae ab eo proponitur & cuique volumini adteXitur, mendorum atque emendationum copia. Sed suo nos judicio suisque conjecturis gravisissimam opponimus sa- maritani pentateuchi auctoritatem , summamque m R. codicum

ac vetustissimarum versionum et editionum consensionem.

Qua enim ratione fieri putat Houbigantius ut qui adhuc

supersunt, samaritarum codices, gentis longa aetate a judaeis avulsae, nonnullis exceptis variantibus de quibus maxima quoque est inter eruditos contentio, in supposititiis illis hebraici textus mendis confirmandis apprime conveniant 7 Conveniant mss. codices judaici longissimo seculorum ordine per orbem dispersi, etiam ipsorum haraitarum qui caeterorum judaeorum fuerunt perpetuo insensissimi hostes 3 Conveniant

antiquiores omnes interpretationes, paucis demptis parvi momenti quae repetenda sunt vel ex punctorum vocalium desectu in codicibus quos vertebant, vel ex interpretum ipsorum licentia Z Conveniant denique editiones omnes sub ipsa typographiae incunabula ex optimae notae codicibus exscriptae ac mss. ipsis optimis aequiparandae 3 Sed quid de his sentiat cl. criticus, sat ipse aperit, quum vel unica hin rum Ioseae versuum omissione constare definit editiones sacri codicis primas, scilicet venetas, ad codicum deteriorum

105쪽

sdem fuisse factas. Etenim eosdem versus, subdit, bonae

notae codices non omittunt. Primae ne editiones venetae 3

Miror ego quam maxime sapietissimum hebraici textus emendatorem & maforet ham septe indecim vel octodecim editiones profundissime ignorare, quae sunt venetis antiquiores &accuratiores, quaeque ex FIoubigantii ipsius principiis non ad deteriorum, sed ad optimorum codicum fidem persectae sunt. Bonae, inquit, notae codices versus illos retinent. Atqui retinent & eosdem versus, nulla excepta, editiones Omnes primae ct antiquae sec. XV3 Itaque vel hoc uno exemplo adversus Houbigantium ipsum constat primas atque antiquissimas sacri codicis editiones ad optimorum codicum fidem factas fuisse. Verum non unum hoc exemplum est quo nostrarum editionum fides contra ipsum stabiliatur. Exodi XIII II veram lectionem esse statuit Houbigantius 'NI' ,

quam servat pentateuchus famaritanus & recentiorum editionum heri, non 'NI , ut extat in hodierno textu, quam lectionem in suum propterea mendorum indicem retulit. POrro peninteuchus sorianus anni 149o, ulyssi ponensis I 49 I,

bononiensis I 82, biblia antiqua absque anno & loco &hrixiensia priorem illam anteponendam lectionem retinent; nec dubito quin ita etiam legant soncinensia I 88 & reliquae omnes editiones seculi xv. Ita etiam legit constantinopolitanus pentateuchus anni Isar, & tres qui apud me eXtant, mss. membranacei codices. Et sane in vetustis hisce editionibus hodiernum heri seu lectiones plerumque accura tiores quae in margine leguntur, in textu reperiri animadvertit jam cl. Fabricy, ex quo rectissime inseri illas editiones ex codicibus multo antiquioribus fuisse eXaratas, quam Houbigantius putet . Nobilissimum hunc nostrarum editionum usum in firmanda controversae lectionis veritate selecto I Samuelis UI I9 exemplo illustremus, ubi de bethsamitarum caede. Celeberrimus est locus hic quem quum ita verterint pleraeque Versiones

106쪽

ut in solo pago Bethsames septuaginta viri & quinquaginta

virorum millia , divino numine poenas repetente gravistimi criminis, dicantur occisa, factum hoc fidem omnem superare visum est hodiernis incredulis qui eo abusi sitiat ut divinorum librorum veritatem everterent a . Sat se edito erudito opusculo b eorum temeritati occurrere sidenter posse credidit doctissimus Kennicoit, si duos mss. codices proserret in quibus numerus ille L millium virorum deerat. Sed vix eorum codicum fidem produxerat clarissimus vir quod summam in hac re codicum, editionum , versionum conseimsionem illi objecit Volterius in quaestionibus encyclopedicis e , qui defendendae sacri textus veritatis specie suam

ac caeeterorum incredulorum caussam tutabatur. Suam , inquam;

ipsi enim tribuitur nequissimum illud examen important demitord Fodivisoke, in quo ex illa ipsa hethsamitarum caede scripturarum divinitas oppugnatur. Non defuerunt tamen inter criticos primigeniorum fontium revelationis veritati addictos qui propositam Kennicotti lectionem probarent, &H. Fabricy qui fuse adversus Kennicottum ejusque variantes disputat, adeo abesse se scribit ut variantes omnes arguat falsitatis, ut criticorum immo attentione dignissimas in earum numero adesse candide fateatur, atque ejusmodi potissimum esse nostram hanc Samuelis de hethsamitis . Atque in celebratissimo kenni cottiano opere , cujus seliciter jam absolutum est vulgatumque primum volumen, Edesse quidem variantes optimae notae ac criticorum attentione , expectatione, laudibus dignissimas, tantum abest ut improbem , ut Kennicotti potius sapientiae ac collationi multum semper tribuerim, ut

meam & ipse operam, studium, officia in colligendis potissi

107쪽

mum a praecipuis meorum codicum variantibus lubentisi sime impenderim , ut vix splendidius opus, vix christianae reipublicae bono ad tuendam revelationis veritatem ac fomtium integritatem utilius suscipi potuisse existimem , quo omnia omnium nationum, aetatum, locorum sacri textus dissidia uno veluti ictu exhibentur, quo naevi si qui irrepserunt in primigenios codices, dignosci queunt & emendari , quo sacrorum librorum veritas in rebus fidei & momenti luculentissime adstruitur & confirmatur. At vero si licet in re hac libere dicere quae sentio, non ea est apud me illorum codicum fides & auctoritas, ut corruptam eo loci censeam ac derelinquendam hodierni textus lectionem. Qua enim aetate quove modo constanti stimam hanc hebraici textus corruptionem invectam arbitrabimur 8 Kenni coit ipse agnoscit eam esse antiquissimam & superare versiones omnes, graecam ipsam LXX interpretum. Nam in graeca, in Chaldaica Ionathanis paraphrasi , in vetustioribus omnibus orientis & occidentis versionibus supposititium illud habetur additamentum. Habetur in vetustissimis judaeorum & christianorum scriptoribus ; habetur in antiquioribus omnibus & accuratioribus codicibus , immo, binis illis exceptis, in omnibus quotquot extant. Habetur demum in universis editionibus tum rece tioribus, tum primariis subque ipsa typographiae incunabula persectis. Illam ne igitur corruptionem referemus ad prophetarum tempora, ad tempora Esdrae scribae magni, ad ea scilicet tempora quibus correctores ipsi accuratissimi Deique inspiratione freti vixerunt i Aut tam antiquam, tam Con stantem , tam generalem lectionem infirmissima unius vel alterius ms codicis deiiciet auctoritas ξSistet ne porro lettio haec immanem illam hethsamitarum cladem quam urgent incredulit Neutiquam sane. Νe-

ca Quae quidem adeo probavit doctissimus ille angius ut gratissimo me amplissimoque suae editionis exempli beneficio cumularit.

108쪽

que enim in primigenio textu dicuntur occisi Lxx νiri O Lmillia virorum , aut ita posterior numerus cum priori connectitur , ut connectunt fere omnes orientales & occidentales versiones. Ante e re n)Gzri manifesta illic extat ellipsis . Ellipsis ne literae vau seu copulae, an vero literae capti seu comparationis i Posteriorem supplendam esse ratio ipsa suggerit. Etenim tam ingens interemptorum numerus quem

prior temo adstruit, interpretibus ipsis qui eam praetulerunt, visus est fidem excedere, Uro potissimum &arabi qui illum imminuere conati sint, vertentes non quinquaginta, sed quinque millia a . En igitur ut verti debet locus : EII 'l=ac'Σzrta percussitque de populo LXX viros

qui L νirorum millibus aequipollebant. Ita autem interpretat dum esse locum ut fiat minoris tantum numeri cum majori comparatio solique LXx ex hethsamitis dicantur revera occis , perpetua etiam nos docet judaeorum traditio, Cujus celebratiores eorum interpretes fidem faciunt, David Κimchius, Levi gersonides, Salomon Iarchius iisque antiquior, sed judaeis aeque ac christianis fere omnino ignotus rabbi Iosephus Kara in inedito rarissimoque qui apud me est, sui in

prophetas omnes commentarii mc membranaceo codice .

Rabbini nostri dixerunt: Lxx viri, quorum unusquisque L milli-bur aequivalebat b) . Secundum sententiam doctorum nosrorum felicis recordationis , inquit Κimchius , LXX viri quorum quisque cum L millibus poterat comparari. Luculentius adhuc gersonides : percuisse LXx νiros qui zrbum ob ins gnem eorum excellentiam aequipollebant L millibus . Ubi nam porro illa vetustiorum rabbinorum expositio innuitur In tractatu talmudico sola ubi locum hunc exponens rabbi Aviiii

expresse asserit LXX tantum viros fuisse, sed quorum qui ue

109쪽

non mille viris, ut male locum vertit vagensetius, sed quinquaginta millibus aequivalebat a . Petunt ne increduli produci testem antiquiorem t Iosephus Flavius qui talmudi- stas nonnullorum seculorum aetate praecessit , rem & ipse ita exposuit ut solos Uoομηκον la seu LXX supremi numinis indignatio interemerit. Quarum quidem comparationum &interpretationum frequentissima sunt apud hebraeos exempla. Petis ne quinam sint illi quasi Xxxvi viri qui Iosue uti dicuntur ab incolis urbis Ai interempti l R. Nehemias in talmude, auctor Medrast , rabbi Ghedalias aliique respondent solum illic Iairum Manassis filium intelligendum qui robore & virtute xxx viros majoremque synedrii partem aequabat. Haec ἐν παροδω ad tuendam hujus loci integritatem & veritatem . Sed sat de hebraicae typographiae origine ac primitiis, seu hebraicis sec. 6 editionibus earumque raritate, praestantia & usu commentati sumus. Finem jam disquisitioni huic nostrae historico-criticae imponimus. A ' t A. A .,