De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

41쪽

Placeat jam Deo, ut veniat filius dejectorum Messias

ad eruendum populum suum . . . . Cito & tempore proXiis mO . Amen, amen ,, . Porro in hisce omnibus libris sacertextus hebraicus quadrato charactere cum punctis exhibetur, rabbinico vero exarati sunt singulorum commentarii. Tituli, seu dictiones quae proverbia inchoant, Iobum ac canticum canticorum majoribus literis exprimuntur ligneo ornatu stipatis. Totum volumen folia complectitur, quorum Io 4 proverbia occupant , Iob 48 , Canticum canticorum 8 , ecclesiastes io, thrent 4, non 1, ut asserit Wolfius, Ruth 3, Esther 1 , Daniel 13 , Esdras I9 , non in , ut notat idem

Wolfius, paralipomena 38, non o, ut falso iterum eXtat apud Wolfium. Mattairius sola proverbia recenset ι cetera omnia hujus editionis agiographa omittit. VII. Billia hebraica integra eum punctis O accentibus in folio Sonelai anno ccxLum, Christi MccccLXXXVIII. Singulae quidem hebraicorum bibliorum partes seorsim hucusque variis temporibus ac diversis etiam in locis cum commentariis editae sunt, quae si simul connectantur, ut connexas ipsi habemus , integrum bibliorum corpus conficient selectioribus rabbinorum expositionibus illustratum. Nec alio sane studio bononiensi pentateucho priores ac posteriores prophetas subnectere conati sunt soncinates, nec iisdem agiographa typ

graphi neapolitani . At integra simul biblia cum punctis Scaccentibus , & absque commentariis edenda nemo susceperat, hicque honos illi ipsi Abrahamo Chalimo reservebatur , qui undecim abhinc annis primum hebraicae typographiae foetum Pisauri vulgaverat . Praestantissima hac editione, de qua suo loco agunt Bartoloccius, Wolfius ac te Longius, vix rariorem librum adesse statuunt lipsensa eruditorum acta ad annum i 13, quibus adstipulatur Osmontius, Biscionius, Simonis in introductione in linguam hebraicam , Fabricy aliique qui eam rarissimam , immo extremae esse raritatis scite animadvertunt. Clarissimus Κennicoit tria tantum exempla-

42쪽

ria in Europa dignosci testatur in statu collationis anni 176 , duo scilicet quae Romae extant in bibliotheca harberina &divae Pudentianae monacorum cisterciensium, tertium vero Florentiae in laurentiana. Quibus quartum addendum notat

eo ipso anno a docto amico suo Sanfordio acquisitum, quod idem esse puto cum eo quod servari nunc in hibliotheca collegii Oxoniensis ex cl. Brunsi literis nuperrime intellexi. Fabricy postremo hoc praetermisso, ejus loco alterum nominat quod servari asserit in bibliotheca Margravit Baden-Durlac. His exemplaribus duo alia addenda sunt, alterum quod Viennae in bibliotheca imperiali servatur a , alterum vero luculentissimum quod recentissime Florentiae detexi in bibliotheca divi Marci b . Extat & apud me , sed non integrum hujus editionis exemplar , quod priores Omnes a posteriores prophetas continet. Horum bibliorum codicem penes se habebat etiam Aristus, ut ipse testatur in Cremona literata, ubi falso eum impressum asserit per Iosuam silium rabbi Israelis Nathanis qui solas impensas, ut infra videbimus, suppeditavit . Opus hoc quod binis columnis sacrosanctum textum sistit, incipit versa folii pagina ab ipsissimo illo ornatu qui soncinensi priorum prophetarum editioni praemissus est . Singuli libri majusculis, ligneis ornatisque dictionibus ac literis inchoantur. Folio Ioo quo eXplicit pentateuchus, haec legitur epygraphe. Perfectum est autem is opus sanctum xxiv librorum persectione qua studuit pro- pagare legem in istaei clarissimus Iosuas Salomon videatis ipse semen prolungetque dies , filius sapientis persectio Israelis Nathan custodiat eum rupes ac redemptoris ejus , hodie seria iri die xx mensis itar anno CCXLvIII

ca) Vide Lambacher biblioth. antiqv. vindob. eiv. parte I pag. 2 apud Fabr. letire d'un romain pag. 33. b) Inter codices editos sec. xv n. Io . Falso exterius annus volumini statuitur 1483.

43쪽

34 se minoris supputationis, per minimum ex familia sua arti- ,, sicem typographum Abrahamum videat semen producat-- que dies ) , filium rabbi Chalim felicis recordationis ex se fullonibus pisaurensis regionis, habitantem Bononiae. ΕXo cusum Soncini a o. Sequitur Iosue liber altera folii pagina tota ligneo circum ornatu decorata. Folio I 77 eX-pliciunt prophetae priores & incipiunt posteriores, qui absolvuntur folio 161. Hos, integro relicto intermedio folio albo, excipiunt agiographa, sub quorum finem libri complementum indicatur, sed nulla alia epygraphe peculiari. In allata porro pentateuchi epygraphe vox l: N in significatione

artificis videtur sumenda, non fidelis, ut eam sumunt te Longius & Fabricy , qui corrigendi etiam sunt in eo quod Vertunt qui Bononiae resident . In textu namque habetur ri quod non ad fullones, ut ipsi faciunt, sed ad solum Abrahamum referendum est. Corrigendus iterum te Longius aliique qui vertunt ex piis viris terrae Pisauri, ac si intextu non 'IUXri , sed tap Yn haberetur. Manifeste autem Soncini dicuntur biblia haec excusa, unde emendandus est catalogus bibliothecae barberinae, in quo haec editio vocatur bononiensis, ut emendandus est in eo , quod consuetam honi ominis formulam quae viventis nomini compendiosa scribendi ratione subjicitur, pro proprio typographi Cognomine accipiens, librum apud Abrahamum IarZiam prodiisse adfirmet . Ex nota porro impressionis quae clarissime ad pentateuchi calcem reperitur, jure Biscionius diligentissimum Montiauconium corrigit qui notam illam abesse scripserat. Haec dicta sufficiant de praestantissima hac bibliorum editione quae non 383 , ut scribit cl. Fabricy, sed 3 3 foliis absolvitur,

44쪽

VIII. Rabbi Mosis nachmanidis Commentarius in legem seu pentateuchum in folio in sipone anno CCXLIX , Chri MCCCCLXXXIX . Ex exemplari quod possidebat Iablonskius, editionem hanc describit Wolfius in qnario bibliothecae suae

volumine, ubi eam merito appellat rarissimam. At in exscribenda epygraphe quae extat sub finem, gravissime hallu- Cinatur . Etenim quum illa 36 versibus comprehendatur, binis columnis ita dispositis ut unicuique versiti prioris columinnae immediate versus riimicus posterioris succedat, ut fieri solet in omnibus judaeorum poematibus, ipse simul legit &retulit versus omnes prioris columnae, deinde versus omneSposterioris sensu plane nullo vel prorsus incongruo. In eo etiam errat Wolfius quod elaboratam statuat in domo cujusidam rabbi Arba, potissimum vero quod eandem esse putet Cum editione anni 149o, proptereaquod verosimile ipsi non Videretur idem opus eodem anno repetita vice lucem vidi si se . At vidit profecto, nosque ipsi utramque editionem possidemus, alteram quidem Ulympone, alteram vero sequenti anno in Italia perfectam. In ea ergo epygraphe qudm Con sequitur prolixa quaedam nachmani dis precatio & epistola huic editioni adnexa, laudat typographus gloriosum nomen Dei excelsi ac tremendi qui multitudine benignitatis suae adjuvit eum , ut perficeret scriptum hoc pretiosum & inaestimabile Moss nachmanidis , & quidem perficeret perpulchra impressione rectaque correctione ,, mense aU anno mis ,, rebor iudae , scilicet ccxLix judaico in aedibus rabbi Teto ,, ba & rabban Uterer a se. Editio charactere constat rabbinico hispanicae vel orientalis inflexionis , incipitque versa folii pagina a nachmanidis praefatione, cui circumpositus est ligneus ornatus varia animalium genera repraesentans. Binarum dictionum sepher beresia quae commentario initium faciunt, prior majusculis ornatis literis, altera minΟ-

45쪽

ribus quadratis exhibetur quibus exprimuntur etiam quaelibet sectionum exordia . Duplici autem columna constat opus& foliis I99. IX. Rabbi Mosis ben Iacob fiotrensis Seser mitrvod eadol, seu liber magnus praeceptorum in folio anno ccxLIx, Christi MCccCLXXXIx . Rarissima editio, cujus nulla apud bibliographos reperiuntur vestigia. Opus quod a V folia complectitur, in duas partes dispescitur, quarum prima praecepta mosaica negantia , altera adfirmantia exhibet. Ab ipsa porro auctoris praefatione incipit, praemissis tamen hisce tribus versiculis . o Quam dilexi legem tuam ; quotidie ipsa est

,, meditatio mea . Expectavi salutare tuum, Domine, &ri mandata tua seci. Dirige me in via praeceptorum tuorum se quia eam dilexi Utrique parti index praeceptorum adtexitur . Vocabula quibus praefationi atque utraeque operis parti initium fit, iis majusculis ornatisque literis exarata sunt quae in ceteris soncinatum libris conspiciqntur. Character est hebraicus quadratus fat luculentus, haecque sub libri finem leguntur. Iam vero absolutum est opus hoc recte disposi- tum ac pulcherrimum, ac finitum anno CCXLIX sexti

se millenarii die xv mensis leveth a) . Laus Deo qui dicitis & facit, qui dedit mihi gratiam suam , dicit Gersom fi-- lius sapientis rabbi Mosis ex semine istaei, vir soncinas. In qua epygraphe non habetur quidem expressa mentio loci, sed ex charactere, ex ornatuum ratione , ex typographo ipso soncinate manifestissime constat Soncini opus prodiisse .X. Pentateuchus hebraicus absque punctis cum chaldaica paraphrasi Onhelosi O commentario Jarchi in folio , videlicet ut creditur , in insula Sorae anno CCL , Christi MccCCxc . In folio quidem, ut recte notat catalogus bibliothecae regiae parisiensis & Fabricy , non in quarto, ut scribit Mattairius,

46쪽

37le Longius ac molfius . Ita porro comparata est praestantissima haec rarissimaque editio, ut in medio quadrato charactere sacer textus exhibeatur, hinc inde vero minoribus quadratis typis chaldaica paraphrasis , & typis hispano-rabbinicis istacidis commentarius . Primae librorum ac decalogi literae ornatae sunt, subque eorumdem librorum finem ligneus quidam ornatus plerumque conspicitur qui leonem Sc equum veluti inter se pugnantes repraesentat. Totum Volumen quod 26 folia complectitur, tribus carminibus absolvitur. Primum constat 11 versibus & incipit: ,, finitus ac completus est ,, liber. Laus Deo creatori universi. Benedictus misericorsis qui adjuvit nos a principio usque nunc ,, . Alterum totidem etiam versibus componitur, incipitque perfectum esopus Dei O lex ejus, & explicit absolutum O completumes scriptum hoe anno : surge lux mea quoniam venit a) , anno scilicet aso Iudaicae supputationis . Intermediae deinde binae extant lineae quae editoris nomen pandunt. Sic dies cit laetans in effusione pecuniae suae , S profugus &,, aberrans a loco suo ob religionem Dei possessoris sui Sa- ,, lomon filius rabbi Maimon felicis memoriae Zalmathi se , non Zalma mi , ut typographi mendo legitur apud clarissimum Fabricy . Postremum carmen quod incipit Dominus omnium qui celsitudine sua cuncta tenet, Versus 32 complectitur, in quibus iterum dicitur liber ,, obfgnatus anno suo ccL , men- se av juxta nomen suum ; tempore placito fuit perfectiose ejus in Iscar vel Iscor b . ,, Ideo autem dicitur annus ille annus ejus , quia indicatur per verbum ner quod lumen denotat, sacroque huic volumini apposite congruit quod

hominum mentes illustrat. Quod de nomine etiam mensis avdicendum est quod patrem ac rectorem significat, cujus quidem officio apprime fungitur liber divinae legis. Ad locum

47쪽

ipsum quod attinet, neglexit te Longius ac post te Longi utra Mattairius, catalogus bibliothecae regiae parisiensis, WoI-sus aliique illud , quod forte quid sibi vellet, haud intelligebant, unde No editionem hanc statuerunt absque ulla loci indicatione persectam. Ash doetissimus Fabricy rectissime

deinceps locum ea designari animadvertit quem certo statuit esse insulam Sorae. Cui interpretationi illud in primis o stare videtur quod neapolitana illa Sorae provincia nonnisi improprie insulae nomine donari queat, nec ullibi, quod sciam, eo donetur ah hebraeorum scriptoribus. Ad haec provincia illa aliter pro iis apud eosdem scribitur; scribitur scilicet tenta , ut constat ex pisaurens posteriorum Prophetarum anni Ist 6 editione quae apud me est. Quid de lite-

Tarum ornamentis ac de characterum forma , ejus praesertim quo exaratus est jarchianus commentarius 8 Haec suadent in Hispania vel Lusitania quaerendum esse verosimilius editionis locum, ubi luculentissime constat illud ornamentorum a Ccharacterum genus fui ste adhibitum , non Neapoli , aut inneapolitano regno, aut in ulla alia Italiae provincia , ubi ex editionibus quae supersunt, patet alios ornatus aliosque chara heres viguisse . Idque eo verosimilius cuipiam videri poterit, quod in epygraphe non legatur seorsim ' NO 'M , sed Conjunctissime unoque plane verbo , quodque tandem ad indicandum Sorae nomen aleph potius quam consuetum Vav usurpetur. Sin vero legendum est Sor, quare potius Sorae in Italia editum putemus librum, quam Soriae in Hispania , ubi editum revera demonstrat tota editionis ratio ξ Quae non eo dico, quod absolute credam aut contendam eVtra Hispaniam edi nulla ratione potuisse , praesertim Vero quum editor aperte dicatur profugus atque aberrans a loco suo.

Verum nequit hoc de hispana expulsione intelligi quae Contigit duobus post annis, multominus de lusitanica quae est hispana ipsa recentior. Quare recte crediderim neapolitanam Soram tanquam certissimum hujus editionis locum statui non

48쪽

posse, sique aliquis extat intra Hispaniae fines locus qui Iscar vel lscor, vel etiam Liscar vel Liscor appelletur nam& Ulysiipo utroque modo ab hebraeis scribitur Isbona

Lisbona , eum verosimilius priori illi esse anteponendum. Praeter exemplar quod exiguam hanc meam librorum collectionem exornat, extat in parisiensi bibliotheca, in casanatensi & apud clarissimum Assem annum Apameae archiepiscopum ac primarium vaticanae custodem . EXtat etiam ex

nuperrima concessione alterius quod possidebam , exemplaris apud Mosem Biniaminum Foa regiensem serenissimi mutinensis ducis bibliopolam . XI. Rabbi Mosis maimonidis Iad acharacha seu manus fortis in folio Soncini anno ccL , Christi MXD. Soncinates quoS

hucusque vidimus paucorum annorum spatio celebratiora judaeorum scripta edenda assumpsisse, celeberrimum hoc mai-monidis non omiserunt quod purissimo hehraico idiomate ah- solutum talmudis sistit compendium. Editionem hanc Vere splendidissimam ex Bartoloccio asserunt Matta irius ac Wolfius, tum Chevillerius de originibus typographiae, tamquam extantem in bibliotheca Sorbonae. Habeo iam integrum

eXemplar, ex quo accuratissimam hic illius descriptionem suppedito. Opus cui disjuncto folio octodecim versus ac quaedam in ejus laudem Gersonis soncinatis typographi praefatio praemittuntur , incipit a verbis D SCI 'I , literis majusculis

ornatis , quales ea aetate a soncinatibus adhibebantur. Prior Pagina conspiciendum praebet eum ornatum qui tum alibi,

tum praecipue sub Iosue initium c spicitur in soncinensi hi-bliorum editione anni 1488 , quique angelum ad deXteram lanceam in animalis os figentem sistit, in ima vero parte vacuum quoddam stemma duosque hinc inde angelos insidentes . Sub voluminis finem haec legitur epygraphe. se Finiis tum est autem totum opus , opus divinum, 1 cilicet jad acha- ,, Zacha seu manus valida quam secit Moses in conspeetii isi D rael, fuitque complementum die xv i primi mensis nisan

49쪽

o anno lucerna es praeceptum O lex, scilicet ccL, hic Son-- cini quod est in provincia Galliae cisalpinae sub ditione se domini ducis Mediolani cujus majestas decusque extoli se tur a . Laus & confessio Deo, dicit minimus corrector ,, Elieaer filius rabbi Samuelis memoria iusti sit in bene-- dictione ) - . Character est quadratus luculentus, totaque editio soliis 367 absolvitur.

XII. R. Mosis nachmanidis Commentarius in pentateuchum in fo io anno ccL, Chrisi MocCCXc . Editionem hanc recem sens volitus, falso eam asserit in quarto elaboratam quae est in folio minori. At vero in eo magis hallucinatur, quod putet eandem omnino esse cum ulymponensi anni 1489 superius allata, quum ab ea sit distinctissima ac plane dive sa. In priori enim illa annus aperte indicatur voce Na49, in altera vocabulo na 1 o. Prior exarata est charactere rabbinico hispano, posterior italico communi, illa Ulysispone, haec absque loco, sed certe in Italia & verosimilius Neapoli . Versa solii pagina quae opus inchoat, libri titulum quadratis literis auctorisque praefationem cum ligneo quodam ornatu exhibet qui superiori parte angelum cum leone pugnantem, inferiori vero duos alios angelos hinc inde ad vacui stemmatis latera insidentes repraesentat. Eundem prorsus ornatum exhibet etiam editio neapolitana libri radicum anni sequentis , unde dubitari nequit, quin Νeapoli quoque editio haec nostra lucem adspexerit. Sectionum ac librorum tituli quadratis ac majoribus typis eXprimuntur, ac titulus primae sectionis herescid lignea insuper tabula cim cumornatur. Constat foliis 243 . In postremo quaedam extat typographi epygraphe, in qua summa extollitur editi nis correctio. is Qui dicent, inquit is, mendosum esse opus

50쪽

hoc, expiabunt iniquitatem suam, & quicumque manus

is eorum Confirmat, utrorumque manuS erunt Contra eXCel

is sum. Omnes quidem libri qui imprimuntur, digni suntis qui laudentur ac celebrentur . At vero liber hic sanctus is reliquos pulchritudine ac diligentia antecedit , quia codi- ,, CeS ex quibus exaratus est, correcti fuerunt per sapientes,, massilienses & per unum ex sapientibus hispanis. Lectioneo libri ipsius probabuntur quae dico , in cujus lectione non ,, offendet lector ob menda, quum a planta pedis usque ad se verticem nullus sit in eo defectus . Tota pulchra est ami- ,, Ca mea & macula non est in ea . Finitum est autem opus, o subdit is, omni excellentia ornatum ad celsitudinem &,, laudem seria vi die Xiti mensis tamuZ anno lucerna pe- ,, dibus meis Nerbum tuum , scilicet CCL a . Pax sit super ,, israel ,,. Jam vero editio haec, ut altera I 89 superius allata & tertia absque loco inferius asserenda, integrumnachmani dis contextum refert quoad ea loca quae Romam& romanos , Christum & christianos respiciunt , quaeque in recentioribus editionihus sunt vel ablata vel immutata.

XIII. Rabbi Daνidis Ximehii Seser scaraseim siMe liber radicum in folio Neapoli anno ccL , Christi MXD . Binae praestantes hi blici hujus himchiani lexici duobus sibi statim succedentibus annis in eadem neapolitana urbe factae sunt editiones . Utraque est apud me, prior quidem quae nostra haec est anni aso, integra pagina conflata cum rabbinicis bibliorum testimoniis in margine , altera vero duplici columna distincta insertisque in kimchianum ipsum contextum illis auctoritatibus . De hac inferius agemus . Nunc de priori quae charactere quadrato constat, ut altera , sed absique ullo prorsus ornatu ab auctoris praefatione incipit , cujus priora vocabula eodem plane charactere majori exhi-