De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

21쪽

- rii , & in cantico omnium poetarum , quia dignos nos se-- cit meditari in iis, nos & omnes filios populi nostri in se-

, , Culum seculi & in omnes generationes . Discere & doceri re, custodire & facere, & confirmare Omne quod scri-- ptum est in illis, dignos faciat nos conditor omnium Crea- turarum . se Haec oratione soluta sequuntur . Et sit amoe- is nitas Domini Dei excelsi, & opus manuum nostrarum se dirigat super nos. Deus misereatur nostri & benedicatis nobis . Splendere faciat vultum suum nobiscum in opere se manuum nostrarum, quia fortunavit nos in omni extensio- ne manuum nostrarum a principio nostro usque ad finem nostrum . Die XX mensis elui anno Σ37 completum fuitis opus nostrum a . Deus qui rupes est ac fortitudo no- stra, acceleret redemptorem nostrum cito in diebus no-

stris. Sic enixe rogant artis hujus factores magister Ioseph ,, & filius ejus Chalim Mordachai & ΕZechias Montro . ,, II. R. Jacob ben cer Arbah turim seu IV ordines in folio

Plebisaeli anno CCXXXVIII, Christi McCCCLXXVIII . En operis quod completum sistit recentiorum judaeorum rituum sistema, celeberrimam editionem, quam hebraicarum omnium principem volsius ac post molsium Foscarinius aliique , ut superius monuimus , arbitrati sunt. Fusius eam ex duobus postremis ordinibus , quos recenter ex hibliotheca ungeriana fuerat consecutus, descripsit Wolfius in m suae hibliothecae volumine, ubi integram etiam retulit epygraphem quae legitur sub finem iv ordinis seu chos en mi spath . Ibi enim dicitur Dis absolutum opus hoc divini cultus feria 11 die xxviiiis mensis tapauZ , quarti videlicet mensis anni 1138 re-

ceptae supputationis Plebisacii in domo rabbi Mescultam

22쪽

is cognomine Κogi qui benedictus si ex nunc & usque in

seculum is . Luculentum extat hujus editionis exemplar in bibliotheca regia parisiensi , ac membranaceum alterum in

taurinensi . Etenim codex quem tanquam mS. in edito mSS.

codicum taurinensium catalogo a) describit clarissimus Pa-snius, est plebis aciensis haec nostra editio typis eXarata,

quam extare revera in ea hi bliotheca ex notitia quam ex abbate Bencini acceperat, Wolfius olim ipse monuerat. Porro

non in hoc solum erravit doctissimus ille taurinensis bibliothecae praesectus, sed & in designando anno & loco. Legit enim literam he pro litera chel , in quem errorem lapsus etiam jam fuerat Moses Chaghis , unde & annum codicis refert in annum 3233 , Christi i4 3 , qui referendus est in annum quinti millenarii 138, Christi i4 8. Locum autem Ticinum interpretatur , proptereaquod illud quod de Pisue seu Plebi facio rectissime Wolfius aliique interpretati sunt, neglectis duabus quae sequuntur, dictionibus apta di Saceo , de Pavia seu Ticino acceperit. Post

commemoratam epygraphem decem obscuriores versus reperiuntur in typographiae laudem conscripti, quos quum nullus unquam nostrorum auctorum attulerit, latine hic ex iv ordine

quem recentissime sumus adsequuti, exhibebimus. is Ego sa-- pientia omni sapientiae corona. Ego absconditum omnibus o secretum pando . Absque calamo ac delineatione cognoscor, si & absque ullo scriba componor in compositione. Una se vice papyrus super me transit, & absque ulla regula di-- ctio dirigitur . Magna est admiratio super sermone, qui se virga scribarum disponitur . At vero si videt me in se effossione, super caput ejus ponor in coronam se . Character est quadratus minusculus , sat luculentus ac pro

illorum temporum ratione recte efformatus . Praeter Maria

23쪽

chandum & Albritium qui editionem hanc viderat apud Wolfium, eam ex notitia, ut puto, Foscarinii in epistola ad Andream Quirinium senatorem venetum suumque nepotem memorat eminentissimus Quirinius, sed non allato libri titulo. Memorat & David Clemens in curiosa rariorum librorum bibliotheca a , ubi jure illi ac merito extremae raritatis notam attribuit.

CAPUT IV.

De tibiis hebraice imprusis ab anno MCCCCLXXXusique ad annum M CCCCLXXXV.

cini anno CCXLI, Christi MCCCCLxxxi. Haec editio unius hucusque Bartoloccii auctoritate fulcitur, qui loquens de asceriano opere , illud Soncini a Gersonis progenitoribus excu- sum asserit b) , commemorato anno sed non Commemorata editionis forma . Plebisaciensis editionis quae est antiquior, nonnulla tum in publicis principum, tum in privatis christianorum ac judaeorum bibliothecis supersunt exemplaria; at vero soncinensis hujus nullum prorsus exemplar extat, aut extare ulli hi dicitur, ac Wolfius qui eam affert, unam is Bartolocciisdem sequitur . Bartoloccium porro ipsum eam non vidisse, atque alterius in hac re fidei ac testimonio stetisse ex eo vel maxime evincitur, quod vix eam memoret, quod edi-

24쪽

I tionis formam non reserat, quod editores ipsos soncinates non nominet , quod nullam denique bibliothecam producat, in qua asiervetur. Fanensis autem editio anni a I 6 quam Bartoloccius describit, quaeque certissime eXtat, dicitur edi tio ii , quae, si vera esset haec nostra, dicenda fuisset italarum editionum tertia, quum de plebis aciensi nullus sit ambigendi locus . Itaque Fani, seu in Italia ipsa paullo post

statutam epocham soncinensis haec editio ignorabatur . Scio equidem Wolfium in earum quinque editionum numerum quae constantipolitanam anni is 3 praecesserunt, nostram hanc referre, ac si necessaria prorsus esset ad illius summae Complementum ; sub illius enim initium manifestissime editio tata seu sexta appellatur. At vero id necessarium non est, quum pragensis anni 11 o a volfio Omittatur quae nostrae hujus locum tenere potest, atque alia insuper eXtet, si ipsi credimus, Constantinopoli etiam absque anno & loco concinnata quae priorem illam videtur antecessisse , ut ignotissimam illam primi ordinis editionem anni I 483 praetermittamus paullo infra asserendam. Atque haec non eo dicimus quod suppostitiam absolute soncinensem hanc editionem existimemus, sed ut dubia saltem atque incerta habeatur, donec aliquod detegatur exemplar quo omnis suspicio evanescat certoque de illius existentia constet. Hanc certe editionem si cognovisset clarissimus Saxius, ea tanquam invicto argumento

usus fuisset, ut hebraicae typographiae principatum Soncino deberi adversus Mactjum & Quirinium ostenderet, qui huic

primatui bononiensem pentateuchum objiciebant. Hoc enim Pentateucho qui uno anno posterior est, tenacissimum illum ac strenuum patrii decoris defensorem adeo urserunt doctissimi Viri, ut illud unum quod reponeret, habuerit effugium, non agi controversam de anno quo primum adhiberi coeperint

hebraici characteres , sed de loco in quo primum fuerintii Venti , quod posterius tantum ipse de Soncino desenderat .

25쪽

II. Pentateuchus hebraicus cum punctis o cum paraphrasi chaldaica O commentario rabbi Salomonis Iarchi in folio Bononiae anno CCXLII, Christi MCCCCLXXXII . Praestantissimam hanc rarissimamque pentateuchi editionem, cujus bina apud me extant membranacea exempla , illustriores ipsi harum rerum scriptores Bartoloccius , te Longius, Mattairius, Wolfius penitus ignorarunt, primusque omnium eam detexit doctissimus marchio Scipio Massejus qui perbrevem , sed accuratam illius notitiam exhibet in Verona illustrata. Pluribus

deinde Saxii & Quirinii disquisitionibus ac disputationibus

locum dedit, quin alteruter ullum exemplar viderit, ne manjanum ipsum quod Veronae servabatur. Etenim quum pro hebraicae typographiae principatu soncino ac mediolanensi ducatui asserendo pro aris & focis dimicaret Saxius, argumentum quod ex bononiensi nostro pentateucho validissime petebatur, non dissimulavit. Quamvis gratuler , inquiebat ipse , eruditissimo viro Mactio nempe de hac nova typographica merce in lucem educta , minime tamen dimoveor a concepta sententia. Cum enim scriptores omneS COnstanter asserant Soncini enatam dimissamque per Italiam S Germaniam hebraicam typographiam, nec ullus editioni bononiensi subscriptus opifex a marchione Maphaeo proferatur , perspicue quisquis intelliget non ex alia ossicina quam Soncinate repetendum esse typographum qui Bononiae eo anno memoratum librum excudit a) . Quod quum non tanti esse roboris arbitraretur eminentissimus Quirinius, ut actum censeri deberet de eo principatu quem Massejus bononiensi pentateucho vindicabat, iterum in responsione ad eundem Quirinium reponit Saxius praemissos fuisse Bononiam e gremio judaeorum soncinatum opifices, qui in urbe illa primos conatus eXererent. In quibus quam crasse hallucinaretur, vidisset sane vir pristinae opinionis tenacissimus, si editio-

26쪽

nem ipsam consuluisset, in qua non soncinas, ut statim viis debimus , sed pisaurensis typographus memoratur. Sub eo ne Porro nomine memoratur , quo eum nobis exhibet doctissimus pater Fabricy a , qui omnium postremus ac ceteris etiam accuratius editionem hanc nostram descripsit 8 Quum mutilo is forte, aut non sat servato in epygraphe eXemplari uteretur , loco C QN tali': mei ira Abram legit z ivPMisella Jenaram , effeci tque omnium obscurissimi nominis hebraeum typographum qui erat omnium celeberrimus. Paullo ante notiram hanc editionem memoraverat clarissimus Kennicoit in eo hebraicorum codicum collationis statu,

quem anno i 767 edidit, ubi principem illi inter editiones hebraeo-biblicas locum assignat. Verum quum postea editi nem psalterii anni 1 detegisset, principatus honorem

huic ipsi psalterio restituit. Praeter exemplar veronense ac bina mea supra commemorata , nonnulla alia pretiosi hujus Cimelii exemplaria extant . Extat scilicet etiam in bibliotheca ducis Margravit Baden-Durlac & cardinatis Zelada, in casanatensi, item in mutinensi atestina , ut monet clarisi simus Tiraboschius in vi quod recentissime prodiit, suae italicae literaturae historiae volumine, ubi Masseti ac Foscarinii auctoritatem secutus vir erudi tissimus, sat certo se tantorum virorum fide adfirmare posse credidit antiquiorem librum hebraice excussim esse nostrum hunc pentateuchum , qui est relatis hucusque libris recentior b . Haec autem est editionis ratio . Hebraicus primum contextus quadratis iisque majoribus literis cum punctis & accentibus exhibetur . Proxime adhaeret rabbinico charactere exiliori chaldaica paraphrasis onhelosi, supra vero atque infra totam iisdem prorsus rabbinicis typis paginam implet rastianus commentarius . Prolixa sub libri finem legitur rabbi Iosephi Chalim

a) Titres primitis de la revelation tom. II pag. 388 in notis. b Storia delia letteratura ital na tom. VI Pag. I 28.

27쪽

ben Aaron argentoratensis epygraphe, ubi accuratissime se divinum hoc opus correxisse asserit quod suis impensis , conquisitis undique ac mercede conductis peritis artificibus, expeditis typographis, dostis correctoribus, accito praesertim celebratissimo in ea arte viro Abramo ben Chatim pisaurensi tinctore, edendum susceperat sapiens atque intelligens princeps Iosephus ben Abraham Karvvotha. Quibus praemissis dicitur se absolutum opus hoc persectum seria viis die v mensis adar primi anno 141 a creatione mundi ibiis Bononiae a . Felix quicumque acquirit exemplar aliquod . hujus libri ; beatus praedicabitur possessor. Corrector po is ro ejusdem videat semen, prolunget dies, & voluntas D is mini in manu ejus prosperetur, & vita & pax sit superis Israel. Amen . III. μνehar appeninim seu delessus margaritarum eum dis oanonymi commentario Ἀ-quarto Soncini anno CCXLIv , Christi MccccLXXXIv . Magnae celebritatis est opusculum hoc a nonnullis rabbi Salomoni ben Gavirol, ab aliis rabbi Iadajae appenini tributum , quod selectissima veterum sapientum

apophlegmata, sententias, praecepta complectitur, pleraque a Drusio, a Plantavitio, ab Erberto latinitate donata. At majoris adhuc celebritatis videtur esse isthaec commemorati operis editio, quam haud ita pridem tanquam hebraicarum omnium primam primumque hebraicae typographiae tentamen eruditi omnes suspexerunt, Bartoloccii, Chevillerii, Mat-tatrii aliorumque vestigia secuti. In qua quidem re quantum hallucinati sint clarissim1 viri, ex hucusque descriptis libris luculentissime constat , quorum quatuor nos ipsi possidemus

certa anni designatione priores. Attamen quum de soncinensi arbah turim editione anni I 81 certo non constet , hiCtanquam primus celeberrimorum soncinatum foetus haben-

28쪽

dus est, typorum forma omnibus quotquot hucusque vidimus, elegantior . Duplex vero extat Character , alter quadratus primigenii operis contextus, rabbinicus alter fusioris

qui ei subditur, commentarii. Sub finem libri qui quinquaginta octo solia complectitur, prolixa extat editoris Sce-lomo ben Peret2 Boniani galli epygraphe, in qua expositis primum libri laudibus , quem asserit ismaelitica lingua compositum , a sapientibus autem suae legis translatum &illustratum, ita subdit . si Iam vero audiit Iosue princeps &- nobilis filius rabbi Israelis Nathan, vir Soncinas, vocemis dulcedinis sermonum ejus, & amoenitatem & optimam . illius constitutionem persectionemque prae omnibus Com-- positionibus pulchris , omnemque populum esurientem acis sitientem bibere cum siti verba & disciplinas ejus, pra , , Cepitque pueris suis dicens: introite portas ejus libriis nempe qui totus in portas distributus est , confitentesis Domino qui est vexillum meum, & scribite eum in ty-

pographia mea, ut per eam augeatur assiuentia & terra se impleatur cognitione . Mihi autem praecepit ut illius,, exemplaria, in quibus ulla adesset imperfectio, recte ac- curateque corrigerem . . . . Ad Vos porro, O principes,

se vocem meam extollam. Audite quaeso qui docetis justi-- tiam , judicium & rectitudinem. Venite iam , o fortes , is aperite portas & suscipite institutionem ejus , quoniam

si melior est merx ejus merce argenti & mivchar appeninimis seu delectu margaritarum. A Deo autem qui est rupesse mea , lumen meum ac salus mea, qui pascit me quanis diu sum, estque scutum circum me, tremenduS ac som,, midabilis, petam die hac vir mensis stabat , ut in se virga oris sui anno χ a eXurgere faciat, excitetqueri aurem ad audiendum &c, Salomon ben rabbi Peretet Bom

29쪽

,, sani gallus servet eum rupes ejus ac redemptor ejus ) ,, . Itaque libellus non per filios rabbi Josuae ben Israel Νathan, ut scribit Wolfius , sed per Iosuam ipsum editus est, Opera tamen puerorum suorum, videlicet opificum qui illius typographiae inserviebant . Editio haec quam possidemus, quamque praeter Commemoratos superius auctores memorant etiam

Orlandius , Groddeckius , Aristus aliique , servatur quoque in bibliotheca regia parisiensi, ut ex impresso ejusdem catalogo constat, eademque prorsus est cum antiqua illa in quarto, in qua Iosuam Soncinatem commemorari sua jam aetate rabbi Ghedalias monuerat a . IV. Tractatus talmudicus Berachod stae de benedissionibus eum commentario rasei O tofinod O pis e tof od , O commentario maimonidis in millienam in folio Soncini anno CCXLIv, ChristMcCCCLXxxIv. Nihil hucusque de talmude prodierat, vastisissimo notissimoque opere quod jus omne judaicum sive civiale, sive canonicum complectitur . Soncinates typographi qui ceteros ingenio atque artis praestantia vicerant, vicerunt &animo, illudque edere cogitarunt selectissimis commentariis atque animadversionibus illustratum. Luculentissimum itaque susceptae gravissimae provinciae specimen dederunt in primo ipso tractatu primi ordinis excudendo, qui heracliod appellatur , proptereaquod de benedictionibus agat. Editio cujus nitidissimum membranaceum exemplar prae manibus habeo , incipit a prima tractatus dictione majusculis literis ligneoque ornatu stipatis exarata. Textus gemarae qui medium locum cupat, charactere quadrato est excussis. Hinc inde binis conspiciuntur columnis distineti duo commentarii rasci acto sod minoribus ac rabbinicis typis . Sequuntur piske tofa-fod , commentarius Mordachai ac tandem commentarius maimonidis in miscnam. Sub libri finem longiores duae

30쪽

occurrunt epygraphes. In priori Ioseas Salomon filius sapientis rabbi Israelis Nathan soncinas, post peractas Deo grates de hujus operis perfectione , illud se absolvisse testatur se hic Soncini die xx mensis leveth anno cCXLIV min ,, ris supputationis a se. Deinde exorat eum cujus beneficio absolutus est hic liber, ut dignum eum faciat benignitate

sua imprimere etiam ceteros talmudis tractatus eo ordine

eaque persectione, qua editus est iste. Elapsis autem xvi versibus intermediis priori illi altera succedit diffusior Gabrielis cujusdam hen Aaron argentoratensis epygraphe, qua Optimum exponit commendatque sapientis perfecti divinique viri rabbi Israelis ben Samuelis Nathan consilium is qui ,, vocavit sapientem rabbi Iosuam Salomonem inhabitantem ,, urbem Soncini quae est in provincia Galliae cisalpinae, k, eique praecepit ut aedificaret aedificium mundi, extolleis rei cornua sapientiae, imprimeretque typographiae opeo libros, in quibus duo haec emolumenta apertissime haberi bantur, unum quidem quod multiplicarentur exemplaria ,

is donec impleretur terra cognitione, alterum vero quod is nunquam eorum Pretium ad mss. pretium ascenderetis.

Subdit porro Gabriel domum se Iosuam ut haec audiit, contuliste, atque ab hoc tractatu opus fuisse auspicatum , in quo nullum ipse ne minimum quidem mendum reperit. Ah- solvit autem epygraphem valere lectorem jubens pro describentis animo se die vi mensis adar primi anno CCXLIV se minoris supputationis b M. Nostram hanc editionem me morat Bartolo Cius, eamque reperiri testatur in bibliotheca vaticana inter codices hebraicos impretas Soncini excusem

anno r zan 9 , Christi i 89 e . Sed mendosam hanc