De Hebraicae typographiae origine ac primitiis seu antiquis ac rarissimis Hebraicorum librorum editionibus seculi 15. Disquisitio historicocritica Johannis Bernardi DeRossi ..

81쪽

IU. Rabbi Mosis Rimehii Grammatica hebralia, cui titulus Maalach scevile adahad seu iter per semitas scientiae in octavo

ortonae in Sicilia anno MCcCCLXI, MccccLXXVI , M ccccLXXXVI,

MXDVI. Diversas ac tot plane celeberrimae hujus editionis epochas innuimus, quot sunt in iis designandis eruditorum sententiae. Iohannes Buxtorsius omnium primus in bibliotheca rabbinica anno quo eam vulgavit, i613 testatus est Scaligerum hujusce operis editionem possedisse in Sicilia curatam ante annos x11. Quam annorum summam nescio

quam recte supputarit Scrivemus, qui nostra hac Limchiana editione tanquam invicto exemplo utebatur, ut anno I 476 in Siciliam usque typographicam artem penetrasse ostenderet, gravissimam praeterea in hanc rem Hein si ac de Dieu auctoritatem subjiciens. Rectius annum illum in annum x 46x incidere observavit Chevillerius, qui etsi primo non Videatur certam Buxtorfio fidem adhibere, ea tamen subdit quae illius testimonium mirifice confirmant. Illud porro certum est, inquit ipse, quod antiquissimae extant hujus grammaticae editiones. Est earum una in bibliotheca sorbonica O tonae persecta in albrutiana provincia regni neapolitani anno ii Caroli regis Siciliae ac Hierusalem, scilicet Caroli viii regis Galliarum , qui anno 1496 respondet. In qua quidem editione quum notetur eam esse tertiam hujus libri editionem, consequens est duas alias antiquiores editiones extitisse. At vero non animadvertit clarissimus vir editionem hanc ortonensem esse ipsissimam sculam Scaligeri, ut ex catalogo bibliothecae lugduno-batavae, ubi ea nunc servatur, luculentissime constat, qui eam describit tanquam tertiam OOrtonae in Sicilia curatam tempore Caroli imperatoris. Annum editionis non ree e a Chev illerio statui observavit jampridem Wolfius. Constat enim, inquit ipse a , ex historia-Tum monumentis Carolum illum patre anno 1483 defuncto,

82쪽

anno x 484 aetatis suae xiv Remis solemniter inauguratum fuisse. Hoc posito annus imperii ejus secundus incideret in annum Christi 1486. Verum hi omnes auctores insigniter hallucinantur, dum putant Carolum illum, sub quo perseeta est haec editio, esse Carolum viri Galliarum regem, unde& variae illae epochae quae huic editioni statuuntur, sunt supposititiae . Sane neapolitani regni dominium ea aetate tenebat Ferdinandus filius Alphon si, sque Carolus urit anno 3494 ab Alexandro vi ejus regni potestatem sibi tradi curavit victorque Neapolim anno sequenti ingressus est, eam paucis post mensibus amisit. Ad haec editio de qua agimus, frontem libri praesesert seu separatum titulum , & aeram , &locum, & typographum in eo designatum, quod est recentioris aetatis indicium. Falsum enim est quod asserit Wolfius, ea in calce notari . Ad recentiorem etiam aetatem eam referendam esse ex eo colligitur , quod in fronte aperte dicatur rix editio. Quaenam porro sunt binae illae editiones quae, non dicam jam annum i 46r quod ridiculum est, sed annum 14 6 vel x 486, vel etiam 3496 praecesserunt 8 Rectissime Bartoloccius ac Scabiaeus pisaurensem editionem anni is o8 tanquam omnium primam constituunt. Antiquiorem nemo memorat, nemo vidit. Itaque Carolum

illum esse Carolum v imperatorem Hispaniae ac Siciliae regem existimo, qui regnum assumpsit anno I I7; ita ut editio haec quae perfecta dicitur anno ejus regni secundo, nonnisi anno 111 9 prodierit. Eo autem verosimilius crede dum hoc est, quod ipsissimo tempore ortonae alios libros impresserint typographa soncinates, ut constat ex Galatini a Canis catholicae veritatis quae illic anno praecedenti, scilicet Isi 8, edidit. Hieronymus Soncinus ejusdem familiae cum Gersone Limchianae nostrae grammaticae editore. Si autem Commemorati auctores antiquiorem quam par est, editionem hanc statuunt, eam nimis recentiorem facit te Longius qui, nescio quo ductus argumento, illam nonnisi ad annum i 133 retulit.

83쪽

74 V. Biblia hebratea in octavo Venetiis per Gersonem anno ccxxvI , Christi MccccLxvI . Biblia haec in mss. suis commentariis Commemorat Ottius, & ex Ottio te Longius inhibliotheca sacra. Sed in anni designatione erratum esse, hancque editionem brixiensem plane esse anni 1494 a Gersone concinnatam rectissime suspicatur Wolfius. Nec enim ea aetate, nec toto secuto xv liber ullus hebraice impressus aut ulli hebraici typi Venetiis visi sunt. Nullibi etiam visa est editio illa, nec Gersonis soncinatis aetas patitur, ut ab eo prosectam esse credamus qu artem hanc usque ad annum II 3o eXercuit. Sat ergo Ottius, dum a Gersone in octavo confectam editionem hanc asserit, ejus se nomine brixiensem intelligere demonstrat, quae in ea forma a celebri illo typographo in veneta ditione perfecta est . VI. Rabbi Obadiae Forni Or ammim seu lux populorum

in quarto Bononiae anno MccccLxxI . Editionis hujus mentionem facit Cornelius Beughem in typographiae incunabulis , &post eum Chevillerius, qui caeteroquin, ut dubium omne tolleretur , bibliothecam aliquam sibi indicari postulabat in qua

exemplar aliquod extaret. At vero merito eam suspectam, immo supposititiam habent Wolfius ac Saxius, qui in pro legomenis ad historiam typographico-literariam mediolanen sem rectissime observat vix eo. anno praelum vidisse Bon niam , Balthassare Agroguidi primum in patria sua torcular condente, ut tradit Orlandius urbis suae monumenta diligenter scrutatus. Wolfius annum quo liber ab auctore scriptus est , a Beughemio cum anno impressionis confusum fuisse putat. Sed alia prorsus est suppositionis ratio , in eo videlicet sita quod supputatum sit tanquam annum indicans Voca bulum quod sub finem legitur, cujus summa quum es ficiat 23r, anno judaico et 3 i qui nostro I 471 respondet, impressum opus creditum est . At hoc literarum compendium

non indicat jam annum editionis, sed se mi, sic Deo plo'ceat , soletque & libris impressis, & mss. codicibus subjici .

84쪽

Duobus autem punctis quae superius ponuntur, ipsa verborum abbreviatio indicatur, quam suo loco refert & explicat Buxtorfius . Annus vero quo editio haec quam possidemus, persecta est, in epygraphe manifesto indicatur dictione mmduobus supra punctis ob id insignita . Itaque liber editus est Bononiae anno as , Christi 1337, estque ipsissima ho- noniensis hujus anni editio quam recensent Scabiaeus &Wolfius. VII. Maimonidis More nevoehim in folio Thessalonicae anno MCCCCLXXIx . Editionem hanc memorat Prosper Marchand qui ad Ungerum ac Wolfium appellat. Perperam sane; nam Wolfius eo ipso loco ab eo commemorato animadvertit, editionem illam cui catalogus bibliothecae ungerianae annum, non r479, sed i 4 6 statuebat, esse editionem vetustissimam absque loco & anno quam nos superiori capite illustravimus, nullumque prorsus haberi in volumine ipso illius aerae argumentum. Quoad locum vero non asserit Wolfius eam revera Thessalonicae prodiisse, sed quod forma literarum eam sibi urbem reserre videbatur. De qua conjectura consulantur quae supra diximus. VIII. Rabbi Salomonis ben Mered Toledod Adam sive g nerationes Adami in folio dononiae anno MCCCcLXXvIII . Hane editionem affert Bartoloccius a , sed recte Wolfius eum falsum esse opinatur in supputando anno illius editionis, quae revera Bononiae prodiit anno Σ84, Christis α4, quamque vidisse se apud oppenheimerum testatur.

IX. Rabbi Iosephi Albo I karim seu liber fundamentorum

in quarto Arimini anno MCcccLxxxvI . Beughemius, oriandius ac Prosper Marchand editionem hanc commemorant, quae eX una duarum editionum, soncinensis anni 1 86, &ariminensis anni 11 11, confusione enata est , ut supra animadvertimuS .

85쪽

76X. Ralbi Bechai Commentarius in pentateuchum in folio Pisauri anno ccxLvi i , Christi MCCCCLXXXVII per Gersonem foncinatem . Editionem hanc non solum memorat Volfius, sed eam vidisse se asserit in Oppenheimeri bibliotheca. At

vero nemo eam praeter Wolfium memorat, nemo vidit. Immo nullus extat liber secuto xv Pisauri impressus, si ea bi-hlia excipis quae incertissima fide illic dicuntur impressa anno I 494. Contra revera eXtat, estque etiam apud me hujus libri editio Pisauri persecta per eundem Gersonem soncinatem anno 274, Christi isi . Nisi ergo exemplar aliquod producatur, ex quo manifestissime constet duas diversas tanto temporis intervallo inter se dissitas ejus operis editiones Pisauri ab ipsissimo Gersone soncinate elaboratas fuisse , ego credam Wolfium in exscribenda epygraphe anni a 4 P stremum numerum alteri incogitanter praeposuisse, quod facillimum est, scripsisseque annum 147 qui erat revera in eXemplari a se viso 274. XI. Mikre seu potius Ma re dardeli vel lectio parvul rum in folio anno ccxLvIII , Christi MCCCCLxxxv III . EX eXemplari quod nuperrime in manus meas pervenit, emendari ac falsitatis etiam argui queunt , quae de hac editione tradunt Wolfius ac Marchandus a . Lexicon utique hebraicum sistit secundum literarum seriem ita dispositum, ut quadratis majusculis typis vox explicanda exprimatur, rabbinicis vero quae statim subjicitur, illius expositio, quae non aliquando ut asserit Wolfius, sed perpetuo peregrino idiomate fit, &eo quidem italico. Constantinopolim locum esse impressionis nescio quo argumento Wolfius crediderit. Etenim Ornatus quo ritulus continetur, est idem cum eo, qui extat sub initium cujusque libri mosaici in neapolitana quadam quae apud me est, editione commentarii in pentateuchum Aben Esraeanno I 24 Concinnata. Idem etiam omnino est character

ψ Wolf. tom. II pag. 3367, Marchand histoire de Porig. de Pi rim. pag. 83.

86쪽

rabbinicus, idem quadratus majusculus, ut unum eundemque locum utrique libro assignare non dubitem. Quoad annum vero, exemplar meum judaei manu sub finem suppletum est, qui epygraphem non exscripsit. At nunquam credam eum sola voce zπn fuisse designatum , quod Wolfius fidenter testatur . Nam ille Moses filius Scem Tov, ex quo utraque Videtur repetenda editio, sanctae olim ulysii nensis synagogae incolam se appellat, sed peregrinum tum& exulem Neapoli religionis caussa. Itaque nonnisi post annum i 497 quo Ulystipone pulsi sunt judaei, Νeapolim appulit. Ad haec separato libri titulo ac fronte editio haec nostra manifestissime insignitur , qua editiones omnes xv seculi carebant, ut ob id solum in maximam jure suspicionem vocari posse videatur statuta illius antiquitas, atque ad recentiorem aetatem, ad sequentis scilicet seculi initium , amandanda. XII. Rubi Abraham ben uir aben Erra Commentarius in pentateuchum in folio Neapoli anno cCXLvi i i , Christi

MccccLXXXVIII. Neapolitanam editionem hujusce commentarii supra innuimus, quam anno 284, Christi is 24, elaboravit rabbi Iosephus germanus ejusque filius , summo vero studio correxit rabbi Moses filius Scem Tov ex familia benChaviv hispanus , ex incolis synagogae sanctae ulymponensis , Νeapoli tunc commorans. Sed eam recensens casanatensis bibliothecae catalogus , ad xv seculum reseri, videlicet ad annum i 88. Cujus rei ratio est , quod ex duabus dictionibus V N quae aeram denotant, posteriore Neglecta quae punctis superitis perinde ac altera manifeste instruitur, solam priorem clari silmi illius auctores in supputationem asi sumpserint. XIII. Tractatus lataudietis Berachod O Betra in folio Sonelai anno cCXLIX , Chrisi MccccLXXX I X. Memoratur haec editio a Bartoloccio , a Chevillerio, a Manairio etiam

in annalibus typographicis . Sed ea supposititia prorsus est, ut superius innuimus, ubi de illius tractatus editione anni

87쪽

a 484 egimus; ex eo scilicet enata quod illi auctores in v cabulo r Da quod annum denotat, Iiteram he quae non eX-tat, supposuerint ac supputarint. XIV. Rabbi Meir ben Iacob Franei Maseal akkadmoniseu proverbium antiquum in quarto anno MXDI absque loco. Supposititia certe est editio haec ab Orlandio allata in suo tractatu de origine typographiae . Libri auctor est rabbi Isaac filius Salomonis Saliola , non Meir ille Francus vel Frangoni qui non est nisi illius editor . Εjus porro editio quam nos possidemus, etsi locum & annum non reserat, dubitari tamen nequit quin Venetiis persecta sit circa dimidium seculi xv, quo illic florebat ille typographus, quem recte si spicatur Wolfius eundem plane esse cum Meir heia Iacob ex filiis Frango , cujus studio Venetiis editus est more ne-Vochim anno I 31s ac responsa rabbenu Ascer anno II 2. Duos alios libros ipse possideo ab hoc eodem typographo editos eodem prorsus charactere eademque forma qua editus est noster hic mascal akkadmoni, librum scilicet cuZari &sahar ascamaim. Ille dicitur editus Venetiis anno non designato; sed alter aperte persectus illic innuitur anno 3o Christi is 47. At vero undenam repetenda est Orlandit hallucinatio Θ Certe ex vocabulo Meis quod in commemoratis omnibus editionibus punctis superius insignitur, ac si annum indicaret. Etenim si illud supputatur, annum dat judaicum 111, Christi 149t. Atqui vox illa non ad anni, sed ad proprii editoris nominis designationem punctiS Ornatur. Itaque dubitari nequit, quin toto caelo aberret Ortandius qui editionem hanc ad xv seculum retulit. XV. Biblia hebraica Venetiis anno MXDI per Bombergium . Supposititiis editionibus hanc accensendam esse quam protulit Hodius in suo tractatu de textibus originalibus, sat recte animadverterunt Wolfius ac Fabricy a . Prima enim edi-

88쪽

79tio hombergiana , inquit Wolfius, facta est anno 1318, & ipse Bombergius literas hebraeas post annum is is a Felice pratensi didicit, quod ex praefatione ad biblia anni III 8 patet . . XVI. Pirke seu evita rabbi Elisseris in quarto Constantinopoli anno ccL 11, Chinisi MXDII . Editio haec quam Wolfius non modo memorat, sed. vidisse testatur in Oppenheimeri bibli

theca, supposititia est atque ex prava annorum supputatione enata . Rarissimam enim hanc eandem editionem quam posisidebat pragensis ille judaeorum doctor, quaeque Constantinopoli per Iehudam heia Ioses Sason, ut Wolsus innuit, perfecta est , & ego possideo, quae sub finem aperte dicituris absoluta seria a die x xii mensis Jiar anno M MMMMM LXX i v ab orbe condito Christi MDxiv ) in se civitate magnae Constantinopolis, quae est sub dominio se domini nostri sultant Selimi cujus majestas exalteturis. Sed Wolfius in aerae designatione solam dictionem n I ad

calculum revocans, alteram quae sequitur , Omnino ne μglexit. Porro non modo ea punctis superius instruitur, ut prior illa, ex quo intelligitur eam in annorum supputatio. nem esse necessario assiimendam; verum & ex subjecto Selimi imperio ejusque aetate evidentissime patet nulla ratione posse editionem referri ad annum i 492. Patri namque Baja-zetho quem imperio renunciare sibique cedere coegit, anno tam tum ista successit Selimus ; ex quo sit, ut eo anno posterior statui debeat liber hic qui eo jam regnante lucem adspexit. XVII. Prophetae priores eum commentario Abarbanesis in folio Neapoli anno ccLi ii , Gripi MXDI II , Venetiis item ae The ssalonicae eodem anno. Priorem illam neapolitanam ediistionem recenset Scabiaeus in sciste lescenim, te Longius inhibliotheca sacra, Mattairius in annalibus typographicis, Wolfius in bibliotheca hebraica & nuperrime David Clemens in bibliotheca curiosa librorum rariorum . Sed annus

89쪽

ille, ut recte jam suspicati sunt te Longius , ac casanatensis bibliothecae catalogi eruditi auctores, est annus compositi nis, non editionis . Est enim auctor ipse Aharbanel qui loquitur , perfeci anno Q, nec nisi eo anno Neapoli regum expositionem absolvisse tradunt diligentiores ejus vitae scriptores, anonymus judaeus in fusa praefatione ad illius commentarium in Danielem seu majieneh ajestuali, & clarissimus Majus in Abarbanetis vita quam latinae versioni masemiajescuali seu praeconis salutis subjunxit. Hinc tanquam suinposititia habenda est non solum editio thessalonicensis Husidem anni quam memorat ortandius , David Clemens, & a te eos index hibliothecae barberinae, sed: & altera veneta quam in commemorata Abarbanetis vita attulit Majus, &de qua ipsemet statim subdit nunquam sibi contigisse eam

videre . Nec porro ulli contigit, quum nemo quod sciam, praeter Majum illius mentionem faciat, nullumque esset adhuc Venetiis ejus commentarii exemplar, immo nulli typiquibus excuderetur. Itaque si annus ille compositionis est, non editionis , quonam tempore quove loco vetustum hunc Abarbanetis commentarium editum fuisse arbitramur t Certo

eum nos Pisauri a soncinatibus sub initium seculi xv t editum statuimus, quippe qui iisdem omnino typis , ut jam animadverterunt Commemorati casanatensis bibliothecae catalogi auctores, exaratus est, quibus exarati sunt prophetae priores anno illic isti cum Κimchii commentario a cele-herrimis illis typographis in lucem educti. XVIII. Biblia hebraica Pisauri in folio, in quarto O octavo

anno MXDiv. Multi iique gravissimi auctores in hac memoranda ac recensenda editione conveniunt, quam ego falsam

ac supposititiam habere non dubito. Omnium primus habemdus est Conradus Pellicanus, qui quum hrixiensium bibi torum exemplar nactus esset postremo folio, ubi sola seorsim impressa conspicitur epygraphe, muri tum , Pisauri illud inditione venetorum excussim fuisse ad illius calcem conscri-

90쪽

psit. Pellicani exemplar servatur etiamnum Τiguri in bibliotheca carolina, ut jam animadvertit te Longius, illudque in manibus se olim habuisse ea nota instructum suis mihi literis testatus est cl. Brunsius . Pellicanum sequutus est Ges nerus , utrumque magna fide Buxtorsus, Buxtorfium Scriverius, Hottingerus, Chevillerius, te Longius , Wolfius, Mattairius, Carpetovius aliique qui auctoritate sua pisaurensem hanc bibliorum editionem confirmarunt, etsi nullum unquam videre illis contigerit illius exemplar nec in folio , nec in quarto, nec in octavo impressum . Itaque biblia braxiensia quae eo ipso anno eademque forma, in quarto videlicet minori vel majore octavo edita sunt, innuere auctores illos voluisse, & Pisaurum illis Brixiae loco excidisse pro certo tenendum est, constatque etiam luculentissime ex verbis ipsis quae subjiciunt , in ditione venetorum quae de Brixia quidem dici possunt Sc dicuntur reapse in editione Brixiensi, de Pisauro non possunt. Non absimili ratione Cham herius & gallicae encyclopediae auctores, dum asserunt antiquiores hebraicorum bibliorum editiones esse eas quae a judaeis italis Pisauri potissimum ac Brixiae sunt editae, vel Pisauri nomine Soncinum intelligere videntur, vel de illis editionibus loquuntur quae revera Pisauri prodierunt sub initium se

XIX. Ralbi IIuuei Abarbanetis Zexaeh pesach seu facria scium paschatis in folio Constantinopoli anno CCLvI, Christi

MXDvI O Monopoli eodem anno. Constantinopolitanam editionem nominat Scabiaeus, & ex eo volsus in priori hi-bliothecae suae volumine. At volumine tertio redie ani- madvertit, eam non anno 136, sed 166, Christi is o 6 una Cum ros amana & nachalad avod apud Davidem & Samuelem filios Nachmias fuisse perseetam, Scabiaeum Vero annum quo liber ab auctore conscriptus est, cum anno editionis

Confudisse. Haec porro anni nota reperiri debet sub finem nachalad avod ; nam in vetustissima editione quam possideo,