Iusti Lipsi Saturnalium sermonum libri duo, qui de gladiatoribus

151쪽

iri Sed & Ioui sacrabant, siue Latiari, siue Stygio. De illo, Te tullianus Apologetico: Ecce inita religiosissima AEneadarum v, etsi Iupiter quidam, quem ludusvis humano sanguiue proluunt . Se

bessiariorum , inquitu. Olivor hoc minus , quam hominum. Idem scriptor, aduersiis Gnosticos: Seseim Scytharum Dianam, Ga lorum Mercurium, Afrorum Saturnum,uictima humana placari apud saeculum licuit. Et Latio ad hodiernum Ioui media in urbe humanus aueuis ingustatur. Mininius Felix: Iupiter cum Hammon Acitur, balet cornua: cum Capitolinus, tun eritDMina: ω cssiis La- , .., ,. tiaris, ἄμorcpcrfuvatur. Stygium siue infernalem interpretarisius. cum videtur Prudentius: Gidpuluis Caueae semperfunebrisὶ ista s phitheatralis biectacula triuiapo αἶ ibal Hae sunt deliciae Iou is iNFERN ALIs, in istis iii i Arbiter obscuri placidus requiescit Aueret.

. Et aram imo Ditis in Amphitheatro positam agnὀscere, quae sanguine hoc perfusa.

inii δε ex Minutio colligas, solemne quoddam ibi hominis sacrificium fuisse, velut ad committendos ludos. Ait: Ho. hes brii, dieque a Romanis Latiaris Iupiter homicidio colitur, O quod Saturnibomiuia snguine saginatur. Mali, inquit, de noxij hominis. id est, Bestiar . Itaque labor ut in bis, Tertulliani loco, quem primitus adtuli, cum melioribus liiii iectio bris legam: Sed inarii, inquitis. Opinor hoc minus, quam lamianis. Sed si raeter hos deos, Saturnus etiam in partem venit hvios tutelae. Lactantius ita adserit, ex sententia Sinni j Capitonis : Venationes c quae vocantur Munera Saturno a tributabunt . ludi Scaenic Libero: Circenser, Ne uxo.

152쪽

u inil prima ambitbeatra coepere. ideri e: i questa riωρυὶ Venationem Sed lignea primosus e. mox e lapide , Statili

Tauri. Augustum deditum i euationibus. Dis correctus. Antiquariorum error in locor auriani Amphisbeatri.

DE impia vanitate, satis. ad locum describendum redeo

cuius primum ortum &quasi natalem diu quaesiui frustra. Non enim magis clarum, quando Amphitheatra haec in- oitu Am stituta, quam quando Venatio ipsa. Quam posteriore in Gla diatoribus esse, & in Circi sedi diu haesisse: inducopi non va-:uid . nis coniecturis.Nata tamen Amphitheatra, nisi fallor, haud abril diu ante tempora rei . desidentis: & quidem temporanea primum, & e ligno. Ita Curionem illum Tribunicium dico, qui cim is tuba belli ciuilis in ligneam molem exstruxisse, quae diducta, duo Theatra redderet, iterumque Amphitheatrum unum, conducta , Plinius refert libro xxx v i. Et in Dione lego, Theatrum quoddam e ligno exstructum, corruisse cum multorum clade. Verba enim eius sic rescribam, libro xxxvii.

pres nescio quid perplexi expedit siue impedit potius, ad ludos de Syris. Sane valde recepta & crebra, Spectacula haec lignea. quod Vitruvius etiam suggerit, libro v. Dicet aliquisfornmul ta theatra Romae facta quotannis, nec νEam rationem harum rerum in hiis sic. sederrabit in eo, quod omnia Publisa L 1 G N E A theatra amphile tabulationes habent compiares,quas necesse est mare. Et Caesar ipso cis Iulius, iam Dielaser, Amphitheatrum ligneum exstruxit campo Martis: quod Dio Cassius adsignificare videtur fuisse

phitheatrum lex eo, quod undique sedilia in orbem bubeat, sive scaena appellatum est. Dixi ligneum, quia Dio verbo utitur α quia postea memoria eius nulla. At sub Augusto, & Vena

153쪽

I DE AMPHa THEAT notio valdὸ iam increbuit,& increuit eius dignitas. siue una cuna nationi opibus augescet te luxu: siue potius, quia ipse ille Princeps valde in hunc pronus. Victor de eo: Am que esti lati vel amaenianimi ob abatur omnigenere spectaculor m,PRAE: C hPv E F E R A R. v M incognita flecte in inito numero. Et ipse Augum uelibui, stus in lapide Ancyrano fatetur, Venationes se dedisse, Q v 1

na 'Onitunc reperta propria & mansura domus. Ain phithe . . tru exffructum e lapide, Augusti suasu, Statilis T uti opsebus de sum tu, in campo Martio. De quo Dio libro L i. OT Ue

iar: et En Statilius Taurus in campo martia theatrum

quoddam Venatorium, lapideum , in struxitsuu impensis , dedi a tur diserte N eis M. Antiquatij igitur nostri. ς. quomodo non errant, qui locant id in monte Coelio Praeser tim cum & Vbstor in descriptione summaria urbis,pariter po nat in regione IX. Circi Flaminh: sub qua Martius campus Hoc solum primum a. lapideum Amphiteatrii in Romae fuit, ad tempora Vespasiani. Nam quod Caligula si ruere coeperaces pu epra, Claudius omitti Voluit, Suetonio narrante iΑ C lig. cap. x xl. Et quod Nero postea magnificum in campo Marom, i, tio crexit, fuit saltem e ligno. De quo Tacitus libro xiii. Ana ,-- nal, dc Suetonius in Ner. cap. xi I. Fateor &Castrense quod 'c οβ dam Amphitheatrum fuisse , Regione 'Esquilii quod P. Vi- ctor commemorat: sed cuius structor mihi irrcpertus. nisi si is L . se Tiberius Imp. fuit, qui idem struxit de Castra. Pompei Amphiteatrum nullum nec Plinius tibi itai ponat libro xxxvi. p. ces ines X V. Vbi , Pompeθ omphitheatri, aperto librariorum errore t . Pompeiani tiarari. Quod non monerem, nisi praeteritum etiam Hermolao. CAPvT

154쪽

. Victor. Titus dedicauit id opus. postea cant um,.s:

STAT ivit ergo illud in multa fama,&vsu:donec ambustum fuit sub Nerone. Xiphilinus admonuit, ubi de ma

P v : Palatinus mons uniuersu , ω Tauri amphitheatrum conflagrauit. Et quamquam restitutum postea: Victor id suadet, qui ponit inter opera, quae aeuum serebam suo aeuo: tamen quia incendio illo informius redditum & infirmius, occasio data Vespasiano & cupiditas struendi noui. Struxit, &quidem ut Suetonius ait, in media urbe: hoc ipsum, Lipsi, quod in sillimus,quod manu oculisque tangimus:& quod iure miremur iniuriis restitist e tot annorum, tot bellorum. Ego interrumpens, Sermonis mihi venia sit, inquam. Hoc illud, ais, quod urbe media' Valde erras. Oculis hunc urbis ambitum, siue pertica metire: a latere propius aberit, quam ab umbilico. Florentius, Pomoerium te decipit adolescens, inquit, nouae verbis: quod ab Aureliano, & post illum est. At veterem filiitionem & limitem si inspicis: prope verum eii Sueto ni nota. Cuius ipso verba reserre mihi pretium, ut eme dem. In Vesp. cap. i X. Fecit Amphiti eatrum urbe mediά, uti destinasse compererat Augustum. Amph mos ordines m exhaustos caede maria contaminatos veterinungenti purgauit suppleuitque. Scribore interpurigo: ampli Mum. Ordines. Amphitheatro enim data laus & titulus, Amplissimi: non ordinibus. e quibus soli Se natui conuenire eum scio, nec tributum Equiti unquam. Etsi deiusta medietate tamen haud adfirmor satis est circa fuisse. Struxit autem Vespasianus inconsulatu suo octauo: id est vix biennio, ante vitae finem. Inducor a Nummo, cuius inscrip

& parte altera, expressa haec Amphitheatri figura. Itaque coe lit opus ipse, non absoluit; struxit, non exstruxit. At Titus

filius

tabes elata in surionibverbis. sesus senat

ius, ordo

Qua V spasianus

Titus id absoluit.

155쪽

as DE AMPHI THE ATROflius suininam manum imposuit, idemque dedicauit. Duorum ergo Principum opus : ideoque non male Sex. Rufus qui ambigue inscripsit , Fbui bitheatrum. etsi fama & vulgus Tito magis adiudicarit: ii uetauore quodam in illum, siue poctius ex Romano ritu, quo receptum opera censeri a dedicante. Non satis considerate igitur Eutropius & Cassiodorus, qui fecit Ie Titum id autumant: magis Aurelius Victor, qui perfeci illa. Biennio post, inquit, ac moesserenouem, Ambiis

auictitate. triperfecto opere, lautinque veneno interiit. Vbi Lauti vox meis naribus parum elauta. quam enim habet sententiam 'scribamque libens, Amphittiatriperfecto opere, Lautibusque: vel; Lautis que. Censeo enim duo opera commemorari ab eo Titi, Amphitheatrum & Thermas. Quas infrequentiori nomine Lai tus adpellat: uti Festus Lautular, loca ibi lauandius.m exere Dum, thete bant. Durum hoc mihi ipsi videretur nisi Victorem cogitarem,& reliquam eius adsectatae nouitatis phrasin. Atque hi duo soli Principes fecere: alij resecere, cum casu aliquo laesum, aut igne fuit. Intercos M. Antonius Pius, ut refert Capitolinus: inquit, Romae haec exstant. Templum H riani,Gracs Hui, si stamps incendium restitutum, instauratum beatrum. Item Eligabalus, Lampridij testimonio: Amphitheatrum ab eo insta nutum post exustionem. Denique Senatus ipse eam tuitionem sus cepit, sub Gordianis. CV itolinus: auid enim optus de restit

. Qua uri tione templorum, de thermis Titianis Ide aedificatione Amphitheatri ita mu itorum cura,& Genio quodam Perennitatis, uenire tanta machina potuit ad hoc aeui. C A p v T VII.

ambitheat i Titiani forma. Altitudo , ω 'acitis'

π eius. Iaus in pnaeconia. Tenique ibi situm. Martialu ea slicatus.

Altitudo Amphithea

VL κ ε enim grandis. Altitudinem hanc vides'nunc quo

que miranda est: etsi multum a vertice eiu scorruit,multum a pedibus ' subsedit. Nam mole & aruo, magna haec pondera clare desident, terra cedente. Adde aggestum ruinarum

quantum pertiit Alta igitur, α ominianus de ea: Amphitruo

156쪽

misis olido cultu s V M M iTA T E M AEGRE visi OM MANA CON SC EN D i T. Vides hunc orbem is quoque capax: & supra tuam fidem. P.Pector: h - sibi eatram,inquit, quod capit loca. X X X v I i. - . Et de gradi bus tantum intellegit, credo: in quorum puluillis sedisse com- n.

mode ctoginta septem millia hominum. At in ambitu

illo .superiore circumiectis porticuum Aulis, non minus item spectarunt quin dena aut vicena potius millia: siuesian tes, siue in allatis cathedris sedentes. iure ergo molem hancti iis, a admiratus Cassiiodorus,in hoc eulogium erupit: Hoc

a Pri' pata, diuitiarum prosi se flumine, uitauit aedificium fieri,

et ec Ap T vRBiu' potui si Et Martialis ante opera om- nia orbis ponit, istorica 'on poetica fide: 4 icis eo cent Amphitheatra: Unum ρυ cunctis Iam a loquatur Opiu. Intellegit enim hoc Titianum: nec ad Domitianum illa, aut d omitiano, ut alucinatur interpretum vulgus. Dochorum Curia mecum scit, non ista solum, sed totum Et grammatum primum si bellum in Titum maxime conuenire de eius ludos: quos in dedicatione huius Amphitheatii exhibuit per dies ne centum. Idem poeta, venerabilem molem appellat. Im ubicon cui venerab As Amphith atri di xt krigitur moleis stagna Neronis erunt. . ac simul locum praeit, ita quo hoc opus destitutum qui pars fuit Neronianae domus. Sub has laudes exclamavi ego , lam ardia Florenti, ardeo. sthmguehunc ignem: sigillatim mi- . explica veterem germanamque faciem huius loci. Floren aius, Non inuitus, inquit. scio enim praeter ingenuam dele- nationem, qu*hic adiunctat nihil magis facere ad illusti n-dam rem omnem spectaculorum. Quorum com tam crebranientio in omni genere icriptorum: cur fugiam tenebras tuas pellere exigui sermonis faceὶ Audi igitur. desse bam tibi om-:n in i eriptam banc molem, o ζpingam:& quidem,quo

inflari

157쪽

m eius: quae suacis Oeen . i. Calpurnius er Dio explicati. tesolo Arenae: in quo Eoa pue oecus. . cui rei. Item de Portui s. SE D visne admoueamus nos paullum ad inferiorem liuiae parietem, ubi umbrat imo sedeamus ςtiam, ita visum, inquam, in graduum his fragmentis. Simulque scdimo.&ria , dens, ad Florentium, Quis scit, inquam, si locum nunc non premam magnae alicuius umbraei Florentius se quoque lain .collocatis. Id quidem facile mo necessum est,inquit. Narri ad podium sedemus, & in orchestra. Du, quot hic olim Senato resἶ Sed specta. 'Arenae huius,primum,sue caueae totius Q a,non rotunda & orbicularis prorsum est, ut oculi tibi possint imponere: η-Σ sedi in recta magis paullum, & oblonga. Dimensio id adpro-ν iii bat: alio ipsa operis: quia Amphitheatrum iunctum & fas unia eat i i ex duobusTheatris ,reiecta sic na. At Th tuu no iusti h mic cli forma, sed amplius diametri quarta parte fuit: uti etiam O..ili L nunc Ostcndit Dura reliquabeatri Marcellaei Ad quam coma Matiuicta, positionem K Quram Cassiodorus praelucet: Cum Theutrum,tium risi inquit,quod est bini 'Meraum, G cc dicatur; Amphitheatrum quasi uia . hi num iuncta duo mi oris, re constat esse nominatum. Item Isi- Amphitheatrum dictum, quod ex duobus se ris sit factum. . Nam Amphitheatrum rotundumsan'ri id quidelis plan rho j. Theatrum vero ex medio Amphitheatro est semicirc. Dram bub ructaque trisque theatro,

Ouo aptissime comparat idem Cassiodorus: qui feci , in

quit, eius arctet concis ens , ut concurrentibus aptum daretur Jatium, G ί e Iantes omnia cibi iderenti 'mqt aedam PROLax A Ro T v N D iTAsVviuersi cogee t. itemque s alpurnius in Bucolico, de Venatione Carini: sit e uis medium fit libus alli ut in m. remitur in geminas Ol s. duo theatra istalluit: caque allu ri

158쪽

poetae non tangunt. Idem cum valle comparat, quae cincta undique supino monte: - Iter baeopatulum vulta contendit in ortu Amphili. . Et nuata larus, rosinu undique tuis,

Inter continuos curuatur concaua montes bem mini-

Sic tibi 'lamicum curvaesiuinam arenae.' . Nec versibus iis alia luce opus, nisi si apud elucum. Dio Catasus idem voluit, clim ontem uenadam cum Ampli eat

vide. Ordiar enim cum architectis ab imo solo. Ea pura , sincioin lino substructionibus aut aedisens, libera tota ad cursuris ferarum d ad pugnanu. Empio quod in ea alibi astem enim non d Nisi pio signo Ara fuit e lapide: illa dico cruda Ara, ouae sacra Ioui Latiari. Prudentius id te docuit: si versus eius audisti no iacenticies aure. Iam sub ipsa area,cloacaeata credere me iubet Andreas ' i'. Fulvius: qui magnam etiani partem aedifici j tolcrari ab iis& sustineri: An ipse,an alius viderit nescio: si vera traditio a t bigam,fuerintne ipsa cloacae ad exsugedum educendumque Ad que humorem illum ' stagno um,provide structae: an potius . ine quaedam & specus subterranei, ad custodiam & receptum ferarum . quas tamen illi indiligetiter cloicas censuerunt. Siue etiam adusiim aquarum,quas in Arenam oeculte & subito inducebant atque educςbant, ad Nauinachias: Certiacum ferina magna vis cottidie in Amphitheatru i ducereturiquae re ridi num est,quo loco eae habita aut seruatae. Non culi omnes simulemillae .Si in ipsθ area uspiam: altarint locum . si ex f.

ira: quomodo eae statim perductae, aut qui ad manum ea

quidem opinio sit patrim subterraneos cauos fuisse: in quism- e rideretur sub ipses ludos : partim depositas eas in caveis sub interiothisi poteticu, e qua portulae & aditus plures pertinent

in Arctiam. Non tam clare eas Portulas hic vides omnia enim Pomita in haec ruinis aggesta &obruta sed Veronae clarissime ubi utrina que ' nisi fallor, sub ipso isto Podij muro. At non eae cer- 'niis tam te ad spectantium usum: quialia Arenam tantiun conducunt e .non ad subsellia auisi adus. .

159쪽

DE AMPHir

De sperubio subterraneis, plo item Ae caveis in iambi, beat, sItu Assius aut expoti bausententia et uia. Portae in cautis , Plauto lux. Emissi rarum, m immissis.

T de spectibus q dem siue ciγptis, valdὸ sententiarn bimeain iuuat Cyriacu Anconitanus, qui maiori imaeub rium scripsit. In quo de Amphitheatro Veronensi,

ltincl. tradi i nunc consticitur scis ratum tu Arenae, per totum si is undique bustus, ut ita dicam perflatus . cum intus C v B eiu pri. TI s A N T RI s multifirmiter redimiit sit. 'Sicii de Cauei, ' Liuius libro x Li. loco prorsus quidem fracto & mutiles, sed ex quo tamen non obscure elicio quod facit istuc. Ait de Cen i soribus, locasse eos faciendos viro res in circi, oua adnotas icurriculis numenuu ais, 'dam, O metas trans ' c A v EF E R R E A s ρι ' intromitterentur. In Circo, ut scimus,oliin Veia amissi natio exhibita,ante Amphitheatra. itaque huic sim ait Liuiu Caucas ferreas exstructas, per quas bestia: ita enim senten- tiam fuisse suspicor, si non verba intromitterentur in Are nam. Nec de aliis Caueis Statius n. Sila. in Leone mansueto, stator ine aperto Infelix cavea, o clausis circum undiqueportis Huc licuisse n sipaui titauere Leones Vbi nota mibi & Portas. quae vel Cauearum sitiat: vel poti4s istae Amphitheatrales, dE quibu sinero. Certe apud Pliuiuuit . b. . etiam hortar in Circo ad bestias emittendas, in Persa: pli tui, Vbi qui credi eris, citius extemplo astra

Fugiunc, quam exportitudo cum emissu leptu. haemi cum otiam silentio premit uber alioqui interpres: - qui fatendum est non lucem, sed umbram sxpe facis hos ro Vmbro . Nelcio an Ammianus de istis, libro xj x i i i. . minis est odis enuinam bi clara sicut se sciunt amphitheat ut ferae, i nactu taurim solo postic s. Au portulis ibi aliquis legati sed audax sit, non muto. Ostia videtur Varro adpellast , De he ruis ostium habere bellum eo, auufium, potissimi inriti ambri, se ac blevi appe laesericaaea ueu veri fortas

Fac us

160쪽

Leuitervatio M.

fortasse, non enim certe in ipsa Cauea pugnabant: nisi si Caueam capit, pro toto Amphitheatro tauripugnare fleui. ma . Atque ex his Caucis cum impetu quodam emittebantur in Arenam. Vppiscus in Probo: i i , ut esse Caueis egredientibio solet. ita enim vere & acute emenda 'dauit olim laudatissimus ille Faber. Capitolinus in Gallienis: .m quidam vim vitreas pro veru τeadi 'xori is, is ripiquasi ad leonem menditorem iussit. deinde cauea caponem emitti. Imittetiuntur ergo Caueis, i rumque in eas immittebantur post fugii am. Selicta de Ira: Curriculi rotarumque versata facies tibi , leonem redigi in Caveam. Sed & Portulas easdem ad hunc usum: ramo lare Vopiscus videtur,qui Attius adpellat. In Piobo: Immissi deinde per omnes Aditus ruibis s mi e , milli cerui , mi ea H. Hicem,Sed nonne etiam,mi Florentisi ista deCaueis itine rariis accipi possint,in quibus serae clausae & transuectae Cibu dianus eas,ut memini pulchre describit, ii I. De udib. Suhc Haec qum innexagemunt, haec clausseruntur LLi is Dodisi Bus. fibri nec tigna polire Se iunt: rudibus suis texuntur orni s, . Frondentes C AvEAE. ratibus pars ibat onussu Ter feta ν. Remigis, propriam metuebat varita mercem. . Per Grnum pars dolia natis.

Itaq. potu)re in specubus aut Fornicibus,deponi in his lGCaucis .Haud abnuo, ait Florentius:& addo eas Caucas ex a ' gento & auro,per splendoris speciein, saepe factas. sed per inusiit ipsis loco nostro describendo.

. Aliter atque alite Mere ornari hanc Arenam. in moduis siluae , A modum maris. Autra pro Caueis: inter um caues opisius Pulem Calpurnius emendati. et num haec solens&vulgita Asena facies: qui non no comptum aliquem nouitium sa iri additum, &colo . rum quosdam fucos. Varia enim cottidie ab ambitiosis Ediro- Ambitis ribus excogitabantur, ut studia spei tantium alli rent lenoci 2. , T iis quodam nouitatis. Ita fuere, qui arboribus soc planum