Iusti Lipsi Saturnalium sermonum libri duo, qui de gladiatoribus

161쪽

ri , g λ sp τυς 1 et sto consererent.& Menam totam verterent ii aluam. sciscet ut vivam imaginem exhiberent verae germanaeque Venationis. Audax thuentum. & quod non melius tibi expresserim, quam uoc ipsis Vopisci verbis, in Probo: Venationem ampo mum haut populi cuucta diriperet. Genus aut lectaculi suis tale. A Aiares validae per milites radicitus vul e ; conni xisAnge late lue i ubi se ad Gesunt. terra deinde iveris D totusque Circus a pluae consim dyeciem gratiam nobis viror is obtulit in qua extrema clausula cc. Ieo legas,iratium noui viro f. omodo enim, vobis nec V . piscus ipse certe inter spectatorcs fuisse significat: quod abnuitarias. Ne l. tamen gratia aut laus huius inuenti penes Probum: reperio Gordianum iam ante factitasse idem etiam priuatui Capitoli- Capitolinum non ali ει accipio,vbi de magnificis eius inutis ribuis in Quaesitura, Feras Libycas uno die centum exbibuit , ursis - , . . mi' die milli. Exstat silua eius memorabilis,quae 'picta est in domo ra Cn. Pompe),quae ipsius o patris eius m proauipuit. Sed dc in i z. Titi spectaculis tale aliquid indicat Martialis:

Dicitur, exhibuit Caesar arenatos. Q, Repseruniscopuli, minandaque silua cucurrit L.

uale ui si nemus creditur Hel eri unet. . MImo a nautabantur id iam in prouinciis: at . Apuleius in m neris Corinthiaci apparatu describit. Eirat, inquit, mons lignis, ad in lar Achii montis i ius quem vates Homerus Idaeum cecinit, sublimi in isti ius tabida, liber scriptus quem a Giselino meo sum nainus, instructu abriia, rectius refert consitus viretis σvi V s ARBOR a Bus, s M o cacumine de manibus subri fonte manantes malis aquas e uaus. Nec in solo sollina haec vari tio, sed in Cauet; ipsis. quarum loco inuenerunt antra qua dam coeuntia & deeuntia, quae velut e terra ei nitterent subrio feras C lpurnius hoc voluit, cum in CariniVenatione ii

Aurea cum croceo creuerum arbuta libro.

162쪽

LIBER

A mphiteareo. utibus tabulu.Intellegit enim,ute quadampnochinis, antra illa, velut hiatu terrae, M aperta celeriter de Neria: iterumque arbutis & virgultis tamquam crescentibus ducta. Quae ipsa decora fuisse fatendum est,&blandientia sensibus imitatione quadam naturae. At illud iam impro bi acuminis , dc nesci Maia exemplo quodam a facta Noachi a. qu0d Naviin aedili are grandem aliquam solent in ip- . sa Arena, quae solutilis esset, & subito luxata enaiti rei omnerenus ferarum pro arbitrio magistri temperantis . D o id N.

cribit& narrat uberti i in Nerone: vult etiam exemplum

du repet in Theatra, si , q'' gis admirum, quodammodo mare ipsum. Reperti estim q'il comite rotundum , per oc cultos quosdam dilaus &m ratus, subitis aqua replerent: pro ter e stribus se is, inpiastra in iis si der at, & classes, naualem pug ain. Ei .aqua su in ii ductioni, fo lacte noli aberret, qui lubterraneo, illo 'so, adtribua de quibus su m au

163쪽

M olim nobis siluesim cernere mon ira

rt diu ante illum Nero id usurparat, Dion e sic n urante: Asi' quando, inquit, betau interficitas nu tione exhibita , subitqaquam in Ambit atrum induxit, nauali cer amen ostendit. 1 - sumque ea e fit, Gladiatores in loco pimbuit. Eoiqueinducta ire rum, muni sumptus publicum epulum. Nec aliter Domitian us,q i 't Suetonius a t, Praelium eqμ re ac pedestre com yit: σAmphitheatro. , nauale quoque. Noster Seneca ingenia istorii a hominum mira 'r magi quam laudat in epistolax Cn. euripos subito aquarum impetu implent aut siccant : Et ostendit inter

no s inuentiones esse.

De muro qui Arenam cingit. de Togo quod per eum. His fori . . ' Dieni reum eum locum ad Jefundum, Senatui adtributum, μὴ imui nutibus. Aptum ad curules P. s. Principis ibi Sue 5 Tribunalpraetoris Vesta tam . o. E D nonne extra limitem eo, qu sci siextraque oleo Nam cum propositum mihi saltetu natiuam genuinamque Amphitheatri fac iem os eiadcre,addo etiam ecce colorum fucos & pigmenta. ve r. Lipsi, 'icu in fastidio tu . Me beὶ inquam. Imo merum Hel 5 uel har, Florenti, bibo in hoc se mone. quern tii magis magisque sigilanti nihi liberaliter illa: funde, &, ut ille ait, F 'rentius i nidens, E genere Parthoru tu quidem es, inquit: de uibu increbuit, uo plus biberint,plus sitire. sed educam te e sticulque a bacareia &βε .Podium transibo quod adsidemus. N m post orenam murus ecce iste occurrit, quipodium sustinet, quique claudit & am int infimum hoc solum. Podium cnim appello proiecturan hanc quae in sina ino muro, qtiae paullum prouenitur & pendet instar pedis Vnde& nomo. Maenianorum ea quaeda ' species est facta in theatris, templis, aedibus, ad circumeun- dum, iniiciendum, spectandum. Mediolaniinscriptio 'etus

164쪽

Et de his ipsis theatralibus alia: THEATRUM. sTRAVIT.

ut clare capias, non aliud Podium hoc nostrum, quam muri pars proiectior & prominentior, ante inium spectaculorum es gradum: cui columnae impositae cum epistyliis ad ornamin, Due cum liberet ad innixum.Vitruvius describit non obscure, magnitudine etiam expressa, si attendis, libro v. cap. v II. ubi de Theatris: inq uit, altitudo, ab libramento pulpiti cum idipodij. corona , Losi, duodecima Orchesinae diametri. Sunu Podium columna cum capitula stiris, altae quarta parte eiu em diam tri Cutius Vi mutu mens, ut, si Orchestra tota, in qua Senatorcs, pone eam graduum quattuor aut quinque in alta pedes X ii: tum ipsum Podium unius sit; columnae eius, trium. Et addo, victoriolas etiam reponi Alere in Podiis istis. spastianus suadet in Seue ro, ubi de Circiqudis: Mictoria , inqint, vento icta de Podio mus 'ricidit. Et Dio Cassius agnoscit in Theatri scaenis,libro L. cum refert inter prodigia , ventum tam grandem fuisse, iam.

scaena Theatri ea eret. Ad hoc podium, spectare loliti primi e senatu. Nam cum Orchestra plurium graduunt esset, digni L ptimi seni simus habitus ille imus qui Podio proximus dc Arenae quippe ex quo facillima spectatioe Iuuenalis: generosior Maricesiis Et Catula, Paulique minoribis, et Fabiis, , Omnibus adToaeum blectantibus. Suetonius Aug. cap. x L Itii. Factum decrerum patrum, qui quotiei qui squam publice llectandumproponeretur,primus seb-jelorum ordo Senatoribi acaret.' Primus,sue Imus. Ac ne D scio

165쪽

1O DE AMPHITHEATRO

viiij ilia scio an inter ipsum Podium & Gradus spatii aliquid vacuum fuit latioris, in quo spectare soliti honorati. idque proprie, Ad podium spectare. Suadeor, quod sellis curulibus spectasse

libri specta quosdam reperio. Vt Suetonius narrat de Augusto: Commissio-nι ludorum quibus Theatrum Marcessi dedicabat, euenit et i laxatus ae curia is coriagibus caderet supinus. Item, quod sellas easdem nitruata-honoris caussa positas' absentibus,siue etiam mortuis. At stulae ear non est ut commode positae in Gradibus ipsis fuerint, commodissime in hoc plano. Credamst. Consules, Praetores, aliosque quibus id ius,in curulibus suis ad Podium sic sedisse, Arrisita cum lictoribus,viatoribus & magistratus sui pompa Tacitus hoc postremum ingerit tib xvi. Annal. cum praemia descria

sit . bit accusatorum: Liberto inaccusatori aemia opera lycus in The tro inter viatores Tribuniciosilatur. cx quo necessum, seista eos bono honestoque loco, & iuxta Tribunos i s. Nec imi ritito. ut ciuis'. magistratibus suis appareret. Nec magistratus si , luna ad hoc Podiu dissignator ego colloco,sed &Principem idi inruio. sum. cui tamen eminentior quid in Suggestus exstruct MQuis edi velut sua domus. Origo rei a Iulio Caesare. quem Suetonius, inter alios honores quos nimios recepit, admisisseesistatua, interreges,SvGGESTUM in orchesini. Secutique Principes id cubitali tenuere, Ut clarum ex eiusdem Suetonij Ner cap. xli. Icari ,ait, primo statim conatu iuxta C v B i C v L v M tiM decisti, ipsumque cruore respersit. Nam perraropraesidere: ceter m accubans primum

reuis foramini υ , diande tuo podio adverto stin re con ueWrat. sues ita Ex quo facile colligis spggestum illum tectum di inaedifica 'tum fuisse, ad modici cubiculi formam. cui proprium etiam . vii P . suum Podium de eo enim, non degrandi illo Amphitheatrali necessariis Tranquillum capis quod ostiis quibusdam siue fenestris, Arenam versias aperiretur. Plinius hunc morem satis illustrat,laudatione ad Traianum:quem commendat, quia ciuiliter sustulit. Disa, inquit, victorepo do sedes de Circo se ino est an da cum cetera heci tum quodaequatus plebis aeriincipis locus. Sis idem per omne statium una facies, nec m. proprius θ God Caesi C CEsTus,quampropria quaesiectet. Licebiter ciuibus tuis inui ei contueri, dabitur non CvBiCvL M principisi, cernere inpublic inpopulosedentem. ed praeter huncSuggestum,

166쪽

gestum,ad podium etiam Tribunal Editoris. Cum enim aliis rubi ilionoribus, ut lictoribus & veste praetexta, insignes voluerint μ' eos esse qui ludos exhiberent;tum etiam altiori hac sede n qua praesiderent.Suspicor ex Suetonii Augusto: qui mirginibi V

Avit,iriotest locum in Theatroseparatim,in contra Praetoru TRI-χvNAL aedit. Nam quod Praetorem nominat, eo est, quod

plerumque ludos ij exhibebant. At quin aliis etiam Editori bus is honos & is locus,non ambigo.Ad hoc Tribunal refero, quod Vitruvius in omnipumis in m gno Theatro seri vultitimra,

ascensi , pulpita, TR aBvN ALIA, lib. v. cap. v ai. Quod vero ad Podium ea sedes, cum ratio euincit, tum Suetonius qui ex aduersum collocat Vostales. Eae autem ad Podiuim iuueri. Prudentius. Anquontivm Podi meliore inpartesidentes Stefiunt,aratam faciem quam crebra tridente impacto quatiant basidia. . C A p v et x a I.

auod tutamen infima iiD Podia fuerit a feris. Retia plere pratendi,

bene nexa, bene firma. Versatiba item quaedam ligna: Cancellis ferreos Euripos. Sudatum in Calpurn resibi . Ea de podio quidem hactenus. Transeo. imo mane, inquam ego, mane: Magnus mihi hic metus : Circumspe xit Florentius,velut quaerens. Sed ego cum risu, Non pro me, ne erres, inquam:sed pro Consulibus de hocomni Senatu Romano.quos tu quide in Podio collocas dest in ipso ostio orci Quomodo: enim hic tuti a serisi quis leo, quae panthera illos non inuadat, tantillo ab Arena interuallo Iam si elephax alia quis. heus Risit lilc largiter Florentius o te hominem albo hepatet inquit.profecto matertua numquam stebit. Quid tamen hic periculiZMurias iste quem vides,quique Arenam diui dit cito altiore fuisse no paullo quam pro aspectu.Ipse corruit, II: C.& subsedit,de rudera aream allevarunt. Non minus certe olim altitudinis habuit,cum' hoc Podio duodenos quindenosue pedes.Quae feraliunc transiliatὶ Ettamen cotra inopinatos quoque calus, stiloacatis illis procide prouisum. Na primum re . D a. tia

167쪽

18 DE AMPHITHEATROtia valida,nodosa, in orbem undique Podium hoccingebant , . ' ἡό Plinius ea intellegit libro X x x v I i. de Neronis quodam muta

, ii' tur. Et Calpurnius, qui retia illa in Carini Venatione format

Miluium &torquet ex auro:

---- auro quoque tortarVulpent

Retis, quae fotuis Arenam dentibus exstant. Nec retia solum,sed versatilis quidam trunci adpositi muro &huic Podio, contra scansionem omnem serarum & insultum. Quae ligna quidem manifestὁ in ipsis Caucis Ammianus agnoscit, libro x ix. Ut dentatae in Cautas bestia , tetro paedore rutae, euadendis e , REPAGVLis V ERs ATi L IBus ictiauntur: in Caueis inquam, sed in ipso etiam Podio aut circa, vid tur Calpurnius locare, etsi verbis parum claris aut certis: - -nec non ibi sinis Arena Proxima marmoreo peragit stectacula muro Sternitur adiunctis ebur admirabile o trunco.' Et costin rutidum, tereti qua lubricin axem Impositos subita vertigin algeret ungues Excuteret uehi M. Versus enim dubiae & intricatae scriptionis. Legerem, Et taciis rutilum, siue, ratulam. Vt velut truncos eos eburatos viris que in rotulam coisse,atq. ita insilientis serae impetum fregis se,& vertendo eransisse. Nescio etiam an, in ruplum.Nam Ru- plus in Glossis vertebra caueae.Sed mentem faciliusversuum horum adfirmarim, quam verba. vult omnino transuersa quaedam ligna versatilia 9bi cha muro, quae seras fallerent dum enituntur. Ego bla linum, Anceps hoc praesidium, Florenti: & quomodo me firment versus tam infirmiὶ Sanὸ rideas licet jego etiamnunc in summa cauea spectare eligam, nec inuideam sonatui Orchestrant. α Contra elephantes enim& immanes illas feras, quidl Parata arma, inquit Florentius. Nam aut clathris ferreis Arenam to tam circumdabant . aut, quod certius, Euripis. Valdὸ enim id genus metuens aquae. Plinius libro v ri 1.2 niuersi de elephantis loquitur eruptionem tentavere, no ne evexationepopuli, cir. cum utitit. Et itio torulam rete : quo lubricus His

168쪽

hy ectaculum editi ira , Euripu arenam circumdedit. quos Nero Cae-: Iar su tulit , equiti locii addens. Et iamne securusὸ Haud plane etiam, inquam ego: sed perge. ix

C A p v T xi I I. Gradus, O eorum forma. Diuiis accuclute in suas partes. Pulvilli iuiu. Pgaecinctiones. Aditus. Via. Cunei. Cathedrae. Porticus. V trauius, Tertullianus, Martialis Calpurnius, ari scriptores varie emendati aut itastruti.

FLO R e Nτius: Gradum igitur iam promoueo ad Gradus, & ad hos Subselliorum, ut sic dicam, coli es. Nonniale, colles. quia reuera per decliue iacentium ea forma. Ita- Gilo.

que Calpurnius apte descripsit:

Immensosque gradus, cliuos One iacentes.

Male enim aliquot libri nec quidquam hic sane de puluinari. Sed ut totam hanc sedendi spectandique rationem subtili quadam Minerua intelligas, non crassa: opus, ut hoc Omne spatium distinguam tibi per partes. Quae erunt istae. Gra- c diluta.dus: Praecinctiones: Aditus: Viae: Cunei: Cathedrae: Porticus. G R A D v s appellamus, uti scis, ea ipsa loca in quis sede- flebant. Sic dicti in Amphitheatris, quia ad sormam scalarium graduum, alij alios consequutitur. Eorum dimensio Vitruvio AExpressa ἰGradus, inquit, et bisubsectis componuntur, ne minus alti A sint almopede , in digitis sex. Latitudines eorum, ne plus pedes duo semis. ne minus pedes duo constituuntur. Palmopede,id est, pede depalmon siue palmis quinque. Palmus enim quatuor digitos continet: Pes quatuor palmos. Sed haec tamen Vitruviana altitudo non conuenit gradibus Amphitheatri Veronensis. qui, Torello dimetienae,alti dumtaxat pedem & duas uncias.id est pedem & duos digitos semis, & paullum quod excurrit. Sed cuiu- cur tam latiἶ parum enim ex symmetria & bono loci videtur, duos pedes & semis latos eos facere. Quod verum est: sed latiuidinem eam exigit,in contextu illo Graduum ratio sedendi. Pedes enim eorum qui in super re gradu spectant, innixi inseriori gradui proximo. qui ne laederent sedentes alios, neue

169쪽

ipsi laederentur, opus habuere aliqua laxitate.Fortassae etiam'adpone transeunduna, siqui surgerent, aut sedentibus iam aliis L .ficii intrarent. Gradus autem isti e lapide. Vnde scitu illud Aristippum H Cui bono eruditis' Huic inquit, tu in Theatra ustria δε- tu i iiii, Quamquam & saepe e ligno sero repertum,ut puti pinxi. uilli insternerentur Senatui: idque primus Caligula instituit.

Senatoribis, ne nuduessiri insiderent,subum, o pilius Iraessat cos in Thearnum inserre comessem, ne infotitione torquerentur. Ait chre, Senatui tantum: postea tamen id etiam Equiti conces.sum, ex Iuuenali: exeat inquit, Sipudor est,m de PVLvirgoArgat EuvEs TR i Cum res legi nonsuscit.

PRAECiNC Tio NEs sequuntur. quas,si bene capi non

aliud censeam quam Graduum interualla&diuisiones quas

dam in orbem. Vitruvius aliquoties nominat: sed,ut in re tunc' clara,describit nobis parum clare. Precinctiones,' inquit, ad altia tudinesTheatroru prorataparte aciendaevidentur:neq. altiores quam quanta Praecinctionu Itineris sit latitudo. Iteria: Gradationeshalarum

dentur aute siue ad Vomitoria de ipsos Aditus,siue indiscriminibus Orchestrae,Equestrium,Popularium,Gradus quosdalatiores altioresq.Muxisse,qui reliquos minores velut p cingerent & complecterentur.Vnde & nomena ellus certe obse uat in illo Veronensi, Gradum esse circa mediu,qui duos pedes να. - & uncias sex altus: cum reliqui tantum,pedem & uncias duas. ea prosecto Pr cinctio.etsi Vitruvius de res ipsa plures suadent una. Baltheus id alio nomine vocatur, a pari caussa, quia

. V . Quod ia latu fuit.Calpurnius in Amphitheatro

Tertullianus De Spectaculis: nas enim vocant cardines Balthe ,-- tur rumperambitum. Ex quo disce,ad Cingula etiam ista fuisse Vias. Dini. DiaZomata item , Graecani a voce, commode adpellat V, truvius cap. v I l. Gradus. Δαγ mata, utcoa. Avi Tus

170쪽

LIBER.

Atietus deinde. qui in ipsa gradatione portae quaedam sue iostia, per quae ab exterioribus porticibus venitur & descendi tur in ipsi, sedes. De his Archaticias . um compli res in statio-ses oportet Ab onere, cconiuncto veriores inferiori ,sed ex omnibus locis perpetuos directos me inues risfaciendos: uti cum ρο- pulus dimittitur delfectaculis,ne comprimatur od habeat ex amnibus luco exitus separatos sine i editione. Vomitoria appellat Macrobius, voce vulgi: libro vi. Saturnal. cap. i iii. Ad illud Virgilb

totis vomit aedibus νndam. Pulchre antiquς. Vnde nunc Vomitoria salij libri, Vomitariat in oectaculis incimus, unde homines merarim ingredientes inpedibus undunt. Atol.hςc foramina perspicua in hilipsis Graduum reliquiis, item . in illo Veronensi.

Ad vi As venio. quae, atristore Tertulliano, hic duplices. viii hin I uti enim vocant, cardines Baltheorumper ambitum, Gertaina ICA

Populariumper sdivum. Optimὸ eruditus sciiptor. Vultenim Vias alias esse, quae ad ' cardines siue limites Baltheorum, in. circuitu: alias,quae a Vomitoriis illis,in descensu. Itaque est,per proclivum. Sed cur Popularium tantum meminit ea iue discriminari, & in Cuneos suos tribui,Viis illis secantibus,vult' ' M adhaeresco. Excludere enim aperte Equestria &Orchestram via deturialiter quam Suetonius qui Cuneos in his agnoscit: ergo ' viri; & Vias. Sed Popularia large sonasse acceperit scriptor Aser,pro in omni populi consessu. Vias has modo Itinera, modo Scalatia ' Vitruvius appellat. sed scalaria tamen proprie, Vias quae huer Cuneos ad ascensum aut descensum.In his Viis qui locum non: ira habebant,quique,ut suo verbo dicam,excuneati erant,ipectabant stantes. Tertullianus: Nam apud ectacula o u flatur. ἄβMartialis facete de falso quodam equite ib.v.

Sed retrim situs is gradu semper,

Tunc cum licebat occupare, Manneius, Bis excitatus terque, transtulit castra,

. Et inter i is paenDertiasse is P Caiumque Luciumque confidit.