장음표시 사용
21쪽
AD HERENNIV Μaduerserii: Inuitatione incommodi,sormidine augebit. Desensor aut negabit sitisse causam si poterit: aut eam uehementer extenuabit. Deinde iniquum esse dicet,omneis,ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re peruenerit: in suspicionem malefieri deuocari. Deinde uita hominis ex ante factsi speetabit. In quo primu con*derabit accusator,num quado simile quid fecerit. Si id non reportet: qurret,num quado uenerit in simile suspicionem:& in eo debebit esse oe,
cupatus,ut ad eam causam peccati, quam Paulo ante exposuerit: uita hominis possit accomodari,hoc modo. Si dicet pecunio causia fecisse: ostendet eum semper auaru suisse: si honoris,ambitiosum . ita poterit animi uitium cucausa pecocati conglutinare. Si non poterit par uitium cu causa reperire: reperiat dilpari - Si non poterit auaru demonstrare: demo stret corruptorem, uel perfidiosum, si quo modo poterit. denio aliquo, aut quaplurimis uiti js contaminabit perasona.deinde,qui secerit illud tam nequiter: eundem huc tam perperam secisse non esse mirandu . Si uehementer castus,et integer existimabitur: aduersarius dicet, faeta, non fama spectari oportere: illuante occultasse sita flagitia: sep Iais num facturu ab eo maleficium no abesse. Defensor primu demonstrabit uratam integra,si poterit: id si non poterit: cofugiet ad imprudeliam, stultitiam. adolestentia,uim, per Basione: quibus de rebus uituperatio eoru, quae extra id crimen erunt: no debeat assignari. Sin uehemeter hominis turpitudine impesdietur,& infamia: prius dabit opera,ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente:&utetur Ioco comuni: rumoribus credi no oportere. Sin nihil horum fieri poterit: utatur extrema defensione: & dicat, non se de moribus eius apud Cess.sed de criminibus aduersarioria apud iudices dicere. Collatio est, cum accusator id,quod aduersarium fecisse criminatur: alii nemini, nisi reo,bonosuisse demostrat: aut alium neminem potuisse perficere,nisi aduersariu aueeu ipsum aliis rationibus aut no potuisse: aut no sque cc mode potuisse: aut euinugisse alias rationes comodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor
ut demonstret oportet, aut aliis quo bono fuisse: aut alios quot id, quo de ipse insimuletur: facere potuisse. Signu est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quς sita. id diuiditur in parteis sex,locum,tempus, spatium, occasionem, spem perficiendi,spem caelandi. Locus quaeritur,celebris,an de sertus : semper an tum cum id factum sit,suerit in eo loco solitudo: sacer,an pro sanus: publicus,an priuatus fuerit: cuiusmodi loci attingant: num qui est pasessis,perspeetus,aut exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conueniat: perscribere no grauaremur: nisi facile quiuis causa posita, posset iudicare. Initia enim inuetionis ab arte debent proficisci.cetera facile coparabit exercitatio. Tempus ita queritur: qua parte anni qua hora, noetit,an interdiu,&qua diei,& qua noetis hora factu esse dicatur:& cuiusmodi temporibus. Spatium ita con syderatur: satis ne longum fuerit ad eam rem transigenda: &po. titerit ne scire, satis ad id perficiendum spat a futurum . nam parui refert, satis spatii fuisse ad id persciendum: si id ante sciri, Sc ratione prouideri no potueorit. Occasio quaeritur, idonea ne satis fuerit ad rem ad oriendam, an alia me lior: quae aut praeterita sit: aut non expectata. Spes perficiendi quae fuerit, spectabitur hoc modo: si quae supradicta sunt signa, concurrent: si praeterea
ex altera parte uires, pecunia,consilium,ibentia,apparatio: ex altera parte imo
hecillitas,inopia, stultitia, imprudentia, inapparatio demonstrabitur sitisse. Per
22쪽
per quas res stire poterimus,utru dissidendum,an considendu fuerit. Spes crolandi quae fuerit,quaeritur ex conseqS, arbitris, adiutoribus, liberis aut seruis. aut utrasin. Argumentum est, Per quod res coarguitur certioribus argumentis.& magis firma suspicione. Id diuiditur in tempora tria,preteritum, instas, consequeris. I ri praeterito tempore oportet con syderare,ubi fuerit: ubiuisiussit: quo cum uisus sit: num quid appararit: num quem conuenerit: num quid dixerit: numque habuerit de conseqs,de adiutoribus de adiumetis: num quo in loco praeter cosuetudinem fuerit, aut alieno tempore. In instanti tempore quaeritur: num uisius sit,cum iaciebat: num qui strepitus clamor,crepitus exauditiis sit: aut deniq; num quid aliquo sense perceptu sit, aspeθtu, auditu, tactu, odore,guitatu. nam quiuis horum sensus potest conflare suspicionem. In coosequenti tempore spectabitur,num quid re transacta,relictum sit: quod indiscet aut sactum esse maleficium,aut a quo factum sit. Factum esse,hoc modo. Si
tumore, aut Iiuore decoloratu est corpus mortui: significat eum ueneno necaotum. A quo factum sit hoc modo: si telum,si uestimetum si quid eiusmodi relictum sit: aut si uestigium rei fuerit, aut si cruor in uestimentis: aut si in eo loco comprehenses, aut uisus sit transacto negotio: quo in loco res gesta dicatur. Consecutio est,cum quaeritur,quae signa nocentis, & innocentis cosequi sole ant. Accu iator dicet, si poterit, aduersariu, cum ad eum uentum sit, erubuisse: expalluisse: titubasse: inconstanter Iocutum esse: eoncidisse: pollicitum esse aliquid: quae signa conicientiae sunt. Si reus horum nihil fecerit: accusator dicer. eum usci' adeo prsmeditatum fuisse, quid sibi esset usu uenturum: ut confidenotissime resistens responderet: qus signa confidentiae non innocentis sint. Deo fensor,si pertimuerit: magnitudine periculi, non conseientia peccati commo tum esse dicet. Si no pertimuerit: seetum innocentia negabit esse commotum. Approbatio est,qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet Iocos proprios,ato communeis. Proprii sitne η quibus nisi accusator, nemo potest uti: et 16,quisus nisi de sensor. Communes sunt,qui alia in causa ab reo.
alia ab accusatore tractata tur . . In causa coiecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere: 8c cum auget peccati atrocilaotem. Defensoris proprius locus est,cum misericordiam captat: 8c eum accussatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris, tum defensaris, a testibus contra testes, a quaestionibus contra quaestiones,ab ar gumentiS contra argumenta, a rumoribus contra rumores. A' testibus,dice mus secundum auctoritatem,& uitam testium,SI constantiam testimonior Contra testes, uitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam: si aut non
seri potuisse dicemiis: aut non factu es le quod dicat: aut stire illos non potuis se: aut cupide dicereώ argumentari. Haec & ad improbationem, δέ approbationem testium pertinebunt. A' quaestionibus dicemus, cum demonstrabismus, maiores ueri inueniendi causa tormentis, eruciatibus uoluisse qurri: et
fiammo dolore homines cogi, ut quidquid stiant, dicant. Et praeterea consti matior haec erit disputatio si quaesi 'aerulargumetando,iisdem v as, quibus omnis coniectura tractatur: trahemus aduerisimilem suspicione: idemq; hoe in testimonns sacere oportebit. Contra qus stiones hoc modo dicemus: priomum maiores uoluisse certis in rebus interponi qugstiones: cum, quae uere discerenturi seruari: quae salso' in quaestione pronuntiarentur,reselli possent:hoe
23쪽
modo. Quo In Ioco quid positum sit:& siquid esset simile: quod uideri aut aliquo simili signo percipi posset. Deinde,dolori credi non oportere,quod alius alio reticentior sit in dolore: quod ingeniosior ad comminiscendum: quod deniq; saepe scire,aut su spicari possit,quid quaesitor uelit audire: quod cum dixeurit intelligat sibi finem doloris suturum. Haec disputatio comprobabitur, si refellemus, quae in questionibus erunt dicta probabili argum etatione: id p partibus coniecturae,quas ante exposuimus: facere oportebit. Ab argumentis,&signis,& ceteris locis, quibus augetur suspicio: dicere hoc modo conuenit. Cumulta cocurrant argumenta,& signa que inter se consentiant: rem perspicua, non suspiciosam uideri oportere. Item, plus oportere signis,& argumetis cre di,quam testibus: haec enim eo modo exponi: quo modo reuera sunt gesta testes corrumpi posse uel pretio,vel gratia, uel metu,uel simultate. Contra argumenta,& signa,& ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demo strabimus, nullam rem esse,qua suspicionibus quiuis possit criminari: deinde,unaquam' que suspicionem extenuabimus:&dabimus opera ut ostendamus, nihilo magis in nos eam, quam in alium quempiam couenire: indignum facinus esse, sisne testibus coniecturam, Sc suspicionem firmamenti satis habere. A rumori
hus dicemus,si negabimus temere fama nasci solere,quin siibsit aliquid: dc discemus causiam non fuisse, quare quispiam confingeret, Sc comminisceretur. Et prpterea, si ceteri salsi soleant esse: argumetabimur hunc esse uerum. Contra rumores dicemus primu, si docebimus multos esse falsos rumores: 8c exeptis utemur,de quibus falsa fama suerit: et aut inimicos nostros aut homines natura malevolos,&maledicos confinxisse dicemus:&aliquam, aut fictam fabuν Iam in aduersarios asseremus: quam dicamus omnibus in ore esse: aut uerum rumorem proferemus,qui illis aliquid turpitudinis asserat: nem tamen ei ruo
mori nos fidem habere dicemus : ideo quod quiuis homo possit quemvis turopem de quolibet rumore proferre:& confictam fabulam dissipare. Verunta meri, si rumor uehementer probabilis esse uidebitur: argumentando, fanas Ddem poterimus abrogare. Quod Sc dissicillima tractatu est constitutio coniecturalis:& in ueris causis saepissime tractanda est: eo diligentius omnela eius
Partes perscrutati sumus: ut ne paruula quidem titubatione,aut ostensione impediremur: si ad hanc rationem praeceptionis assiduitatem exercitationis ac comodaremus. Nunc ad legitimae constitutionis parteis traseamus. CVM
Voluntas scriptoris cu scripto dissidere uidebitur: si a scripto dicemus : his toscis utemur secundu narrationem. Primum scriptoris collaudatione. Deinde scripti recitatione. Deinde percunctatione: scirent ne aduersari j id scriptu suisese in lege,aut in testamento, aut in stipulatione, aut quolibet scripto, quod asseam rem pertineat. Deinde collatione: quid scriptum sit: quid aduersarii sesecisse dicant: quid iudicem sequi conueniat: utrum id,quod diligenter perscriptum sit: an id, quod acute sit excogitatum.Deinde ea sententia,que ab aduer sar is fit excogitata, scripto attributa : cotemnetur,& infirmabitur. Deinde quaeretur,quid ei obfuerit,si id uoluisset scribere, ut non potuerit perscribere. Deinde a nobis sententia aperietur:& causa proseretur, quare id scriptor seno
serit, quod perscripsit:& demo strabitur scriptum esse illud dilucide,breuiter,
comode,persecte,certa cum ratione. Deinde exepla Proseretur: quaeres,cum
ab aduersiar is sententia redderetur:& uoluntas asterretur: a scripto potius ius dicatae
24쪽
LIBE R. II. I sditatae sint. Deide ostedet, et periculosusita scripto recedere. Locus eois e cotra eii a cu sateat se cotra id,qd legibus facitu e,aut testameto p scriptu sit: secis,se: in fatii urat defensione. A seia sic dicemus. Primu Iaudabimus scriptoris comoditate,atq; breuitate: qd tantu scripserit, qd necesse fuerit: illud qd sine seripto itelligi potuerit: no necessario scribedu putarit. Deide dicemus calimiato. xis esse ostἰciu,uerba,& iras seu,negligere uolutate. Deideta,qd scriptu sit,aut no posse fieri: aut no Ioge,no more,no natura, no bono, dc squo posse fieri: qcia uoluisse scriptore qua reditissime fieri,nemo dubiter,atea,qus nobis sed a
sint iustissime faeta.Deide eo traria sitiam aut nulla esse,aut stult1, aut iniusta, aut no posse fieri aut no costare tu supioribus,&iserioribus lentetiis aut cuiure coi,aut cu al as legibus coibus,aut cu rebus iudicatis dissetire. Deide excp xu a uolutate,& cotra scriptu iudicatore en uera tione utemur. Deide legu,& stipulationu breuiter exscriptam,t abus itelligat scripto iu uolui uas,& expositio. Locus cois cotra eu,q scriptu reciter,& uolsitate scriptoris no iteri tet.Cu dupleges iter se discrepent,uidedia est,primum num q abrogatio,aut derogatio sit. Deide utim leges ita dissetiat,ut altera iubeat altera vetet an ita,ut altera cogat, altera amittat. Infirma .ri .erit eius de usio, negabit se secisse,qd cogeret cu alo tera lex amitteret. plus. n.ualet D stio P missioe. t te illa defensio tenuis e,cu ostedit id factu esse,qd ea lex saciat cui legi abrogatu,uel derogatu sit,id qd posteoriori lege facitu sit,esse neglectu .Cu hec erui co siderata, stati nrs Iegis expone, recitatioe,collaudatioe utemur. Deide cotrarie legis enodabimus uolutate, &ea trahemus ad n re causς comodu. Deide de iuridiciali absoluta stimemug rone iuris, & qremus pie iuris: utrii cu ea faciat: de qua pie posterius disseremus. Si 5biguu ee scriptu putabit,qd i duas, aut pluress satas trahi possit, hoc modo trae adu est. Primu, sit ne ambiguu, tredii est: deide,quo modo scriptu esset: si id qd aduersar aiterptatur,scriptor fieri uoluisset,ostededu est. Deide id,qd nos iterptemur & steri posse,& hoeste,recte,lege,more, natura,bono,& squo fieri posse,qd aduersari l iterptant a cotrario: neceEabigue scriptu,cu itelligat utrasnia uera sit. Sut a arbitratur ad hac causam traeiad v, uehemeter plinere cognitione amphibologiam ea,cl a dialecticis.Psere. Nos uero arbitramur,no modo nullo adiumeto esse,sed potius maxiΟ ipedimeto.oes.ri .illi aphibologias aucu Pant,eas etla,q ex altera pte seiam nulla possunt iterptari. I tam & alieni sermonis molesti iterpellatores,& scripti tu odiosi,tu obscuri iterptes sunt,3 du caute expeditet Ioa uolut,ilantissimi restiunt. Ita dii metuunt i dicedo neqd am higuli dicat, nome seu P nuntiare no posivi. Vetu hore pueriles opinioes rediissimis ronibus, cu uoles refellemus. In pientia haec iterserere non alienii fuit ut huius intis garrula disiciplina eo teneremus.Cu definitioe utemur,primu asseremus breue uocabuli definitione, hoc mo. Maiestate is miuir,s ea tollit,ex abus
rebus ciuitatis aptitudo costat,u sui ea, j capiue sustragia ppn, & magistratus c5silia. Nepe igr tu &populusustragio S magistratu c5silio privasti,cu potes
disturbasti. Ite ex cotrario. Maiestate Amiuisis aptitudine ciuitatis detrimeto assicit. Ι go no asseci,sed Phibui,detrimeto,crari v. n. coseruaui,libidini maloin restiti: maiestate oem iterir n passus iv. Primu igr uocabuli sela breui &ad utilitate acco modata causae describet. Deide factu nrm cu uerbi descriptioe colunget. Deide cotrarie descriptio is ro refellet,si aut falsa erit,aut tutilis,aut turpis,
Desiuriosa. Id q* ex iuris p tibus sumet de iuridiciali absoluta: de q ia loqmur.
O uerit i trastatioibus ,p mu,nu alios eius rei actione,petitione,aut executione
25쪽
habeat,quem non oporteat: num alio modo,alio tepore,alio loco,num alia Iege,num alio quaerente,aut agente,haec legibus, moribus,equo, & bono reo perientur: de quibus, dicetur in iuridiciali absoluta. I n causa rationali primu quaeret,ecquid in rebus maioribus aut minoribus,aut similibus similiter scrioptum,aut iudicatu sit: deinde,utru ea res similis sit ei rei,de qua agitur, an disRmilis: deinde,utru consulto de ea re scriptu no sit,quod noluerit cauere, an qd satis cautu putarit propter ceteroru scriptoru similitudine. De partibus legitime costitutionis satis is ictu e nuc ad iuridiciale reuertamur. AB S O L UT A iuridiciali constitutione utemur,cum ipsam rem,qua nos fecisse confitemur,iure factia dicemus,sine ulla assumptione extrarie defensionis. in ea couenit que xi,iure ne sichum sit. de eo causa posita dicere poterimus,si ex quibus partibus ius constet,cognouerimus. Costat igitur ius ex his partibus,natur lege,cono suetudine,iudicato aequo dc bono, pasto. Natura ius est, quod cognationis, aut pietatis causa obseruatur: quo iure parentes a liberis, et a parentibus liberi
colutur. Lege ius est id,quod populi iussu sancitum est: quod genus: ut in ius
eas cum uoceris. Cosuetudine ius est id,quod sine lege, aeque ac si legitimum sit,usitatu est: quod genus id: quod argetario obtuleris expensium,a' socio eius redhe repetere posssis. Iudicatu est id de quo senten tia lata est, aut decretu inoterpositu: ea saepe diuersia sensiui aliud at a iudici, aut Pret.aut Cos.aut Tr.pI. placitu sit: λ fit ut de eade re serpe alius aliud decreuerit,aut iudicauerit: quod genus. M. Drusus Prst. urbanus,quod cu herede mandati ageretur, iudicium reddidit. Sext. Iulius no reddidit. Item C. Coelius iudex absoluit iniuriarueta qui Lucilium poetam in scena nominatim l aeserat. P. Mutius eum qui L. Acocium Poetam nominauerat,condemnauit. Ergo,quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri,cum id usu uenerit,iudicem cu iudice, tempus cum tempore, numerum cu numero iudiciorum proseremus. Ex equo, Sc bono ius constat,quod ad ueritatem, & utilitate communem uidetur pertinere: quod genus: ut maior annis. L X .& cui morbus causa est cognitorem det. Ex eo nouum ius costitui conuenit ex tempore, & hominis dignitate. Ex paeho ius est,siquid inter se pepigerunt: siquid inter quos conuenit. Paesta sunt,quae Iegibus obseruanda sunt,hoc modo. Rem ubi pagunt, ratione pagunt. in costmitio, aut in sero ante meridiem causam coniicito. Sunt item parita, quae sine legibus obseruantur ex conuentu quae iuri praestare dicuntur. His igitur parotibus iniuriam demonstrari,ius confirmari conuenit: idq; in absoluta iuridiociali faciendum uidetur. C V Μ ex comparatione quaeretur,utrum satius sue rit agere id,quod reus dicat se secis te aut id quod accusator dicat oportuisse fieri primum quaeri conuenit,utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est,utrum uenustius,facilius,c5ducibilius.Deinde oportebit queri, ipsum ne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius, an aliorum fuerit statuendi potestas.deinde in terponetur ab accusatore suspicio ex coniecturali constitutione, quare Puteotur non ea ratione factum esse, quo melius deteriori anteponeretur, sed dolo malo negotium gestum .deinde quaeretur,potuerit ne uitari, ne in eum locum ueniretur. Ab defensore contra refelletur argumentatio coniecturalis: de qua ante di stum est. His locis ita traetatis,accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit: cum statuendi non habuerit potestate.Defensor contra eos, qui aequum censeant,rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi
26쪽
LIBER IIrs teomuni per conquestione: dc simul quaeret ab accusatoribus, A ab Iudicibus ipsis quid facturi essent si in eo loco fuissent:& tempus,locum,rem,deliberaationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo sacti causa in aliorum peccatum trans sertur: in qua primum quaerendum est,iure ne in alium crimen transferaciir. deinde spectandum est, an aeque magnum sit illud Peccatum,quod in alium transferatur, atque illud, quod reus sustepisse fatea tur: deinde, oportueri ne in ea re peccare, in qtra alius ante paccarit: deinde, oportueritne iudicium ante fieri: deinde, cum factum iudicium non sit de illo
crimine, quod in alium trafferatur,oporteat ne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non uenerit. Locus communis accusatoris,contra eu qui plus censeat uim,quam iudicia ualere oportere: et ab aduersari js percunctabitur accusator quid futurusit: si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem secisse dicat. quid si ipse accusator idem facere uoluisset Desensor eorum peccati atrocitatem proseret, in quos crimen transseretur, rem, loν cum,tempus ante oculos ponet,ut it,qui audierit,existiment,aut non potuisse,
aut non fuisse utile rem in iudiciu uenire. Concessio est, per qua nobis ignostsci possulamus .ea diuiditur in purgationem,et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis faetu negamus. ea diuiditur in necessitatem, sortunam, imprudentiam. De his primu partibus ostendendum est: deinde ad depreca tionem reuertendum uidetur. Primum con syderandia est, utrum per culpam uentum sit in necesssitudine: num culpam ueniendi necessitudo fecerit.deinde quaerendum est,ecquo modo uis illa uitari potuerit,ac leuari: deinde,is,qui in necessitudinem causam coseret,expertus ne siliquid cotra facere, aut excogitare posset: deinde num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint: quae significent id cosulto factum esse, quod necessario accidisse dicitur:
deinde, si maxime necesssitudo quaepiam fuerit,coueniat ne eam istis idoneam putari. Si autem imprudentia reus se peccasse dicet, primu quaeretur, utrum potuerit seire,an no potuerit,deinde,utrum data sit opera, ut seiretur an non: deinde,utrum casu ne ierit,an culpa. nam qui te propter uinum, aut amorem, aut iracundiam Ligisse ratione dicet,is animi uitio uidebitur neseisse, non im prudentia. quare no imprudentia se defendet, sed culpa contaminabitur. deinde,coniecturali constitutione quaeretur,utrum scierit,an ignorauerit: SI conssyderabitur,satis ne imprudentia presid ri debeat esse, cu factum esse constet. Cum in sortunam causa coseretur,& ea re desensor ignosti dicet reo oportere, eadem omnia uidentur con syderanda, quae de necesssitudine praescripta stant. enim hae tres partes purgationis inter se finitimae stat, ut in omnes eadem sere posssint accomodari. Loci communes in his causis accusiatoris,cotra eum, qui cu se peccasse confiteatur, tamen oratione iudices moretur: Desenseris,de humanitate,misericordia,uoluntatem in omnibus rebus speetari couenire,&quae consulto secta no sint,in ris fraudem esse no oportere. Dprecatione utes mur,cu satebimur nos peccasse,neqi id imprudenter,aut fortuitu, aut necessaorio secisse dicemus, tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignostedi ratio quaerit ex ijs locis,si plura,aut maiora officia qua maleficia uidebutur costare. si qua uirtus,aut nobilitas erit in eo, a supplicabit, si qua spes erit,usui futuru,sisne supplicio distesserit,si ipse ille supplex,ma suetus,& misericors in potestatibus ostendetur fuisse: si ea,qus peccauit,non odio,no crudelitate,sed officio, i
27쪽
eo periculi nobis futuru uidebitur: si eum missium fecerimus: si nulla aut a no stris ciuibus,aut ab aliqua ciuitate uituperatio ex ea re suscipietur. Loci comustnes,de humanitate,sortuna,misericordia, reru co mutatione. His Iocis omni bus ex cotrario utetur is,qui contradicet, cu amplificatione, enumerationeolum peccatorii. Hec causa iudicialis fieri no potest ut in primo libro ostendimus: sed quod potest uel ad Senatu uel ad concilium uenire, no uisa est supersedenda. Cu a nobis crimen remouere uolemus,aut in rem,aut in hominem. nostri peccati causiam conseremus. Si causia in homine conseretur,querendum erit primu, potuerit ne tantum quantum reus demonstrabit is, in quem causa conseretur:&ecquona modo aut honeste aut sine periculo potuerit obsisti: a maxime ita fit,num ea re cocedi reo coueniat, quod alieno inductu secerit.deν inde in coniecturalem trahetur controuersia,& queretur, num consuIto factu sit. Si causa in rem quanda conseretur,& hec eadem sere,& omnia, quae de neo cessitudine praecepimus,cosyderanda erui. Quonia satis ostendisse videmur, quibus argumctationibus in uno quo* genere causiae iudicialis uti couenirer, consequi uidetur,ut doceamus,queadmodum ipsas argumentationes o nate,& absolute traestare possimus .nam sere no dissicisse est inuenire, quid sit cauta adiumento: dissicillimia uero est,inuentu expolire,et expedite pronutiare. hec enim res facit,ut neq; diutius,qualm satis sit,in eisdem locis, comoremur, ne peodem identidem reuoluamur, neq; inchoata argumentatione relinqua musinem incomode ad aliam deinceps transeamus. ita in hac ratione & ipsi memis nisse poterimus, quid quoquo loco dixerimus: & auditor cum totius causa tum uniuscuiusq; argumentationis distributione percipere, & meminisse pooterit. Ergo absolutissima,& persectissima argumetatio est ea quae in quin parteis est distributa,propositione,rationem,rationis confirmationem,exornationem,complexione. propositio est,per qua ostendimus summatim,quid si,quod probare uolumus. Ratio est causa, qus dem strat id uerit esse,quod intendimus,breui subieetione. Rationis cofirmatio est ea, quae pluribus argumentis corroborat breuiter expositam rationem. Exornatio est, qua utimur rei honestandς,6c collocupletands causa, confirmata argumctatione. Comst Plexio est,que cocludit breuiter colligens parteis argumentationis. Hisce igitquin 7 partibus ut absolutissime utamur, hoc modo tractabimus argumentatione. Causam ostendemus VIysii luisse quare interfecerit Aiace: inimicum enim accerimu de medio tollere uolebat: i quo sibi non iniuria summum periculum metuebat. uidebat illo incolumi, se incoIumem no suturu. sperabat illisus morte,se salutem sibi comparare. consueuerat, si iure no poterat, quavis inoiuria inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedis testimonia dat.ergo dic metus periculi hortabatur eu interimere, i quo suppIicium uerobatur: S consuetudo peccandi, malefici j suscipiendi remouebat dubitatione. Omnes enim, qui minima peccata cum causa suscipiut,tum uero illa, quς mulνto maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducti, suscipere conantur. Si multos induxit in peccatum pecuniae spes: si complures scelere se contain minauerunt imperi j cupiditate: si multi leue compendium fraude maxima costmutauerut,cui mirum uidebitur istum a maleficio propter acerrima formidionem no temperasse: Virum sortissimu,integerrim v, inimicitiaru persequenos
28쪽
nihil abutino' comu , Omni/ratione
LIBEAERI I I tr PrisIBinu Irisuria Iacessitum,ira excitati homo timidus,nocens, coicius sui pec xati insidiosus,inimicu incolumem esse noluit: cui tadem hoc miru uidebitur . am,eu seras bestias uideamus alacres,& erectas uadere,ut alteri besti noceant,non est incredibile putandum, istius quo P animu serum,crudele,atq; in humanu cupide ad inimici pernicie profestu: presertim cum in hestris nulla meo bona,neq; malam ratione uideamus: in isto plurimas,& pessimas ratio, nes semper fuisse intelligamus. Si ergo pollicitus sum, me daturu causiam, qua inductus Uy stes accesserit ad maleficiu:& si inimicitiarum acerrimam ratioonem et pericu Ii metu intercessisse demostraui,non est dubiu,quin confiteatur caulam maleficii suisse. Ergo absolutissima est argumentatio ea, que exqiam
Partibus costat: sed ea no semper necesse est uti.Tum enim coplexione supero sedendu est,si res breuis est, ut facile memoria coprehendatur: tum exornatio pretermitteda est,si parum locuples ad amplificandum, & exornandum res xii det esse. Sin Sc breuis erit argum etatio,& res tenuis,aut humilis,tu exornastrione,& coplexione ipsedendu est. In omni argumentatione de duabus par. bus postremis,hec, qua exposui, ratio est habeda. Ergo amplisssima est argumentatio quinqpartita: breuissima est tripartita: mediocris, sublata aut exormatione,aut coplexione, quadripartita. GENE R A duo sunt uitioseruarguo mentationu,unum,quod ab aduersario reprehendi potest,id sp ptinet ad cauosam alterii, quod tametsi nugatoriu est, tamen n5 indiget reprehesione. Quς r,quae reprehensione cosutari conueniat, qus tacite con tent, at uitari sine reprehensione si exempla subiecero,intelligere dilucide poteris. Hsc cognitio uitiosam argumentationum duplicem utilitate asseret: nam & uitare in argu mentatione uitium admonebit et ab alijs non uitatum comode reprehendere docebit. Quoniam igitur ostendimus persectam, dc plenam argumentatio Nem ex quinqa partibus constare,in unaqua parte argumentionis qus uitiaeuitanda sunt cost deremus: ut & ipsi ab his uitiis recedere ,& aduersiariorum argumentationes hac praeceptione in omnibus partibus tentare, & ab aliqua Parte labefaelare possimus. Expositio uitiosa est,cum ab aliqua,aut a maiore Parte ait omnes consertur id,quod non necessario est omnibus attributum ut siquis hoc modo exponat. Omnes,qui in paupertate sunt,mes ut maleficio pasTare diuitias,quam ossicio paupertatem tueri. Siquis hoc modo exposueritar iumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio, aut rationis confirmatiot,ipiam facile reprehedemus expositionem,cum ostendemus id,quod in ali quo paupere improbo sit, in omnes pauperes salso,& iniuria conserri. Item Mitiosa expositio est, cum id, quod raro fit, fieri omnino negatur, hoc modo. Nemo potest uno aspectu,nel praeteriens in amore incidere: nam, cum non Nemo deuenerit in amore uno aspectu, & cum ille neminem dixerit, omnino nihil disteri raro id fieri, dummodo aliquado fieri, aut posse fieri intelligatur. Item uitiosa expositio est, cum omneis res ostendemus nos collegisse, & ali quam rem idoneam praeterimus,hoc modo. Quoniam igitur hominem occiosum constat esse, necesse est,aut a praedonibus,aut ab inimicis occisum esse,aut abs te, quem ille herede testamento ex parte faciebat. predones illo loco nuno quam sunt uisi. inimicum nultu habebat: relinatur,si neq; a prsdonibus, ne ab inimicis occisus est,quod alteri non erant,alteros non habebat, ut abs te sit interemptus. Nam in huiuscemodi expositione,reprehensione utemur si quos
29쪽
in hoc exemplo,cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis,aut a nobis occisum esse dicemus potuisse uel a familia, uel a coheredibus nostris. . Cum hoc modo illorum collectionem disturbauerimus, nobis latiorem locii defendedi relinquemus. Ergo hoc quo uitandu est i expositione, nequado cum omnia collegisse uideamur,aliqua idoneam partem reliquerimus. Item uitiosa expositio est, quae constat ex falsa enumeratione, ut si , cum plura sunt, pauciora dicamus,hoc modo. Duae res sunt iudices,qus omnes ad maleficium impellunt, luxuries,& auaritia. auid amoreinquit quispiam : quid ambitio:
quid religio quid metus mortis quid imper a cupiditas quid denim alia permulta it tem falsa enumeratio est,cu pauciora sunt, S plura dicimus, hoc modo.Tres res fiunt, quae omneis homines selicitant,metus,cupiditas,aegritudo Satis fuerat dixisse metum, SI cupiditatem, quoniam aegritudinem cu utracpre coniumstam es se necesse est. Item uitiosa expositio est, quae nimium longe repetitur,hoc modo. Omnium malorum stultitia est mater quae parit immensas cupiditates: immensa porro cupiditates infinitae,&immoderatae sunt: hae Pariunt auaritiam: auaritia porro hominem ad quod uis maleficium impellit: igitur auaritia inducti aduersarri nostri, hoc in se facinus admiserunt. Hic id. quod extremum dictum est: satis suit exponere,ne Ennium,& ceteros poetas imitemur,quibus hoc modo Ioqui concessum est.
Vtinam,ne in nemore pelio securibus, Caesa cecidisset abiegna ad terram trabes: il l artae ue inde nauis inchoandae exordium
Cepisset, quae nunc nominatur nomine imi
Argd qua uelli Argivi delecti uiri, . 4 Petebant illam pellem inauratam arietis Colchis,imperio regis Peliae perdolum:
Nam nunquam hera errans mea,domo esterret pedem' :Medea,animo aegra amore saeuo saucia.
Nam hic satis erat dicere,si id modo,quod esset satis,curasset poeta.
Vtinam,iae hera errans mea modo esserret pedem Medea,animo aegra,amore saeuo saucia.
Ergo hac quot ab ultimo repetitione in expositionibus magnopere superssidendum est: non enim reprehensione eget sicut aliae complures, sed siua sponte uitiosa est. Vitiosa ratio est, quae ad expositionem non est accommodata,' uel propter infirmitate uel propter uanitatem. Infirma ratio est,quae no ne cessario ostendit ita esse,quemadmodum expositum est,uelut apud P Iaurum.' Amicum castigare ob meritam malam noxam, I mmane est l acinu siuerum in aetate utile, Et conducibile. Haec expositio est: videmus quae ratio asseratur. Nam ego amicum hodie meum Non castigabo pro commerita n Xa.
Exeo,quod ipse faetiirus est,no, ex eo quod fierI eouenit utili quId sit ratὶν
cinatur. Varia ratio est,quae ex falsa causa costat hoc modo. Amor fugi edus no est: nam ex eo uerissima nascitur amicitia: aut hoc modo. Philosophia uita
30쪽
LIBER II Ea est affert enim socordiam,at desidiam. Nam h gratisnes, nisi talς essent,
expositiones quo* earum ueras eme cofiteremur. I tem infirma ratio est,quς non neces ariam causam assieri expositionis,uesut Pacuvius. Fortunam insanam esse, & cccam,& brutam perhibent philosophi. Saxoqi instare globosio praedicant uolubili. . maia quo saxum impulerit fors,eo cadere fortunam autumant. . Carcam,ob eam rem esse iterant,quia nihil cernat,quo sese applicet. Insimam autem aiunt,quia atrox,incerta,instabilist sit. Brutam,quia dignum atque indignum nequeat internoscere. iii . l . Sunt autem alii philosophi,qui contra sertuna negant : . . Miseriam eme ullam sed temeritate omnia regi: id magis Verisimile aiunt,quod usis reapse experiundo edocet, velut Orestes modo fuit rex modo mendicus fustus est. Naufragio res contigit. nempe ergo haud sortuna obtigit. Nam hic Pacuvius infirma ratione utitur,cu ait,ueritis em temeritate, ci sortuna res regi. Nam utra opinione philosophoru fieri potuit,ut is a rex suise set mendicus fustus esset. Item infirma ratio est,que uidetur pro ratione assierri sed idem dicit, quod in expositione dictum est,hoc modo. Magno malo est omnibus auariti iccirco,quod homines magnis, & multis inco modis constissitantur propter immensiam pecunis cupiditate. nam hic alηs uerbis idem p ratione dicitur,quod dissitu est p expositionem. Item infirma ratio est,que mismus idonea,si res postulat,causam sub acit expositioni, hoc modo. Vtilis est iapietia, propterea quod qui sapietes sent,pietate colere consueuerui. Item utile est amicos ueros habere: habes enim, quibus cu iocari possis. nam huiusmodi in rationibus no uniuersali, net absoluta, sed extenuata ratione expositio confirmat. Item infirma ratio est,qus uel ali j expositioni potest accomodari,ut facit Pacuuius, s eande assere ratione,quare csca, eande, quare bruta fortuna di citur. IN Co firmatione rationis multa uitada in nostra, et obseruada in adouersarioru ratione sunt uitia, proptereat diligetius con syderanda sunt,quod
accurata co firmatio rationis tota uehementissime coprobat argumentatione.
Vtuntur igitur studiosi in co firmanda ratione duplici coclusione,hoc modo. I muria abs te amicior indigna pater. Nam si improbum Chresphontem existimaueras, Cur me huic Iocabas nuptiis sin est probus,
Cur talem inuitam inuitum cogis linquere Que hoc modo concludentur,aut ex contrario conuertentur,aut ex simplici parte reprehendentur. Ex contrario,hoc modo.
Nulla te indigna nata assicio iniuria. Si probus est,bene locaui: sin autem est imbrobus, Diuortio te liberabo incommodis. Ex simplici parte reprehendentur si ex duplici conclusione aIterutra pars diluitur,hoc modo.
Nam si improbum Chresphontem existimaueras, Cur me huic locabas nupths: Duxi probum: Erraui: post cognoui,& stigio cognitum. Ergo reprehesio huius coclusionis duplex est, accutior illa silerior, facilior