Roma restituta, sive Antiquitatum romanarum compendium absolutum Ex optimus authoribus in usum studiosæ juventutis collectum

171쪽

x- ANTIQUITATUM ROMANARUM L.

C A P. IX.

De distringendis hostibus.

32. Oriolanus, cum ignominiam damnationis

suae bello ulcisceretur, populationem Patri'ciorum agrorum inhibuit, deustis vastatisque plebeiorum , ut discordiam moveret, qua consensus Romanorum distringeretur. 'Hannibal Fabium , cui neque virtute neque artibus par erat, ut infamia distringeret, agris ejus abstinuit caeteros populatus. Contra ille, ne suspecta civibus fides esset, magnitudine effecit, publicatis possessionibus suis. 33. Μ. Curius adversus Sabinos qui ingenti conscripto exercitu, relictis finibus suis Rom. occupaverant , occultis itineribus manum misit quae desol tos agros eorum vicosque per diversa incendit, S bini ad arcendam domeuicam vastitatem recesserunt. Curio contigit & vacuos infestare hostium fines, &exercitum sine praelio mertere, sparsumaue caedere. 34. Legati Romanorum, cum misissent ad Antiochum Regem, qui secum Hannibalem, victistam Carthaginensibus, habebat, consiliumque ejus adversus Romanos instruebat, crebris cum Hannibale colloquiis effecerunt, ut is Regi fieret suspectus, cui gratissimus alioqui & utilis erat, propter callidita tem & peritiam bellandi. 3 . Bello Punico quaedam civitares quae a Romanis deficere ad Poenos destinaverunt, cum obsides dedissent, quos recipere antequam desciscerent, studebant , simulaverunt seditionem inter finitimos or- tam , . quam Romanorum legati dirimere deberent, misso os velut contraria pignora retinuerunt, nec a V ddiderunt, quam ipsi recuperarent suos. 36. C.

172쪽

36. C. C aesar per exceptum quendam aquatorem, cum comperisset Afranium Petreiumque castra noctu moturOS, ut citra Vexationem suorum hostilia impediret consilia, initio statim noctis vasa conclamare milites, & praeter adversariorum castra agi multos cum fremitu &sono jussit: continuere quos retentos volebat, arbitrati castra Caesarem movere.

37. Dionysus Syracusanorum Tyrannus , cum Afri ingenti multitudine trajecturi essent in Siciliam, ad eum oppugnandum, castella pluribus locis communiit,cunodibusque praecepit,ut ea advenienti hosti dederent, dimissique Syracusas occulte redirent: Afris necesse fuit capta castella praesidio ibi tenere ;quos Dionysus redactos ad quam voluerat paucit rem , pene jam par numero aggressus vicit, cum suos contraxisset & adversarios sparsisset.

C A P. X. De seditione militum compescenda .

t S. Sylla legiones perniciosa seditione surentes

sic restituit: propere enim annunciari jussit hostem adesse, & ad arma vocantium clamorem to di, signa canere: discussa seditio est, univorsisadve sus hostem cons*ntientibus. Cn. Pompejus, trucidato ab exercitu Mediolani Senatu , ne tumultum moveret, si solos evocasset nocentes, mixtos iis 'ut extra delictum erant venire jussit: ita & noxii minore cum metu, quia non sem gregati, ideoque non ex causa culpae videbantur ac 'cer , comparuerunt: S illi quibus integra erat con scientia , custodiendis quoque nocentibus artendς runt, ne illorum fuga inquinarentur.

C. C aesar, cum quaedam legiones ejus seditionem movissent, adeo ut in pernicium quoquς ducis

173쪽

viderentur consurrecturae, dissimulato metu processit ad milites, . postulantibusque missionem ultro minaCivultu dedit: exauctoratos poenitentia coegit satiSs cere Imperatori, obsequentioresque in reliquum Operas edere. Idem tumultuantes milites compescuit

ignominiosa illis Quiritium appellatione. Idemque Hias apertum ipsius pectus obiiciens , militemque serire jubens, metu & pudore motum ad officium

39. Scorylo dux Dacorum cum sciret dissocia tum armis civilibus populum Rom. neque tamen rentandum arbitraretur, quia externo bello posset concordiam cives coalescere, duos canes in conspectu popularium commisit, hisque acerrimh inter ipsos, pugnantibus lupum ostendit, quem protinus caneSomissa inter se irae aggressi sunt, quo e emplo prohibuit barbaros ab impetu Romanis profuturo. C A P. XI.

auemadmodum intempestin postulatio pri

inhibeatur.

o. in Sertorius , quod experimento didicerat

imparem se iverso Romanorum exercitui , ut barbaros quoque inconsulto pugnam expos-ςentes doceret, adductis in conspectum duobus equis, altero praevalido, altero admodum exili , duobus duos juvenes admovit similiter aflectos, robustum M gracilem, ac robustiori imperavit equo exili universam caudam abrumpere, gracili autem Valentiorem Per singulos pilos vellere. Cum gracilis fecisset quod peratum erat, validissimus cum infirmi cauda sine

effectu juctaretur: jam sinquit Sertorius in Roma

ararum cohortium sper hoc vobis exemplum ostendi) milites , insuperabiles sunt universas aggre-

174쪽

dientibus, easdem lacerabit & carpet qui Per partes

C A P. XII. uemadmodum sit incitandus exercitus ad praelium.

ηI. Fabius &Cn. Manlius Coss adversus II

truscos propter seditiones detrectante praelium exercitu, ultro simularunt cunctationem, do nec milites probris hostium coacti pugnam deposc. xent, jurarentque se ex ea victores redituros. 42. Fulv. Nobilior cum adversus Samnitium latra merosum exercitum, &successibus tumidum, parvis copiis necesse haberet decertare , simulavit unam le- .gionem hostium a se corruptam ad proditionem, im

peravitque s ad ejus rei fidem in Tribunis, & prunis

ordinibus, & Centurionibus, quantum quisque numeratae pecuniae, aut auri argentique haberet, com ferret, ut repraesentari merces proditoribus posset. Se autem his qui contulissent pollicitus est, consum mala victoria, ampla insuper praemia daturum. Quae persuasio Romanis alacritatem attulit & fiduciam, unde etiam praeclara victoria, commisso statim praelio, peracta est. qῖ. C. Caesar adversus Germanos SO Ariovistum pugnaturus, confusis suorum animis, pro concione dixit, nullius se eo die opera nisi decimae legionis usi rum . Quo CDnsecutus est, ut Decimani tanquam praecipuae sortitudinistestimonio cogerentur , - & caeteri pudere, ne penes alios gloria virtutis esset.

.. Q. Fabius qui egregie sciebat, & Romanca ejus esse libertatis quae contumelia exasperaretur, d a Poenis nihil justum aut moderatum expectabat, misit legatos Carthaginem de conditionibus pacis,

175쪽

. . 'i, 8 ANTIQUITATUM ROMANARUM L. quas cum iniquitatis & insolentiae plenasattulissent , exercitus Rom. ad pugnandum CODcitatu S est. 4s. Agesilaus Lacedaemoniorum dux, cum Pr pe ab Orchomeno Dcia civitate castra haberet, Comperissetque plerosque ex militibus pretiosissima rerum deponere intra munimenta, praecepit Oppida- nis, ne quid ad exercitum tuum pertinens reciperetur, quo ardentius dimicaret miles, qui sciretsibi pro' omnibus suis pugnandum. 66. Epaminondas dux Thebanorum adversus, Lacedaemonios dimicaturus, ut non solum viribus milites sui, verum affectibus etiam adjuvarentur pronunciavit in concione destinatum Lacedaemoniis, si victoria potirentur , omnes virilis sexus interficere , - uxoribus autem eorum & liberis in servitutem addu- ctis Thebas diruere. Qua denunciatione concitari, '. , primo impetu Thebani Lacedaemonios expugna-

. 47. Cyrus Rex Persarum, ut concitarezanimos

popularium, tota die in excidenda quadam sylva eos fatigavit : deinde postridie praestitit iis liberalissimis .epulari vi interrogaVituero magiS gauderent. Cum- que ii praesentia probassent: atqui per haec inquit, . ad illa perveniendum est. Nam liberi beatique esse nisi, Medos viceritis non potettis ; atque ita eos ad ' cupiditatem praelii concitavit. 's .48. L. Sylla, quia adversus Archelaum Praesectum Μithridatis, apud Piraea pigrioribus ad praelium militibus utebatur, opere eos fatigando compulit ad poscendum ultro pugnae signum.

F. Maximus veritus nequa fiducia navium, ad quas refugium erat, minuS constanter puἶnaret exer--s, incendi eas, priusquam iniret praelium, iussit.

176쪽

De tempore adpugnam eligendo. o. D Scipioin Hispania cum comperisset Hasdru-

. balem Poenorum ducem lejuno exercitu mane processisie in aciem, continuit in horam septimam suOS,. quibus praeceperat, ut 'uiescerent & cibum caPerent: cumque hostes inedia, siti, mora, sub armis fatigati epetere castra coepissent, subito cmpias eduxit, & commisso proelio vicit. Cl. Tib. Nero adversus Pannonios, cum barbari seroces in aciem oriente statim die processissent, continuit suos, passusque est hostem nebula & imbribus,qui. forte illo die crebri erant, verberari, ac deinde ubi fessiim stando & pluvia non solum animo, sed&lassitudine deficere animadvertit, signo dato adortus

superaVit.

Metellus Pius in Hispania adversus Ilerculeium cum ille oriente protinus die instructam aciem vallo ejus admovisset, servidissimo tunc tempore anni, inera castra suos continuit in horam diei sextam: atque ita fatigatos aestu facile vicit integris & recentibus suorum viribuS. .

I. Iphicrates Atheniensis, quia exploraverat eodem assiaue tempore hostes cibum capere, maturiMS vesci suos jussit&eduxit in aciem:aggressusque hostem ta detinuit, ut ei nec confligendi, nec abeund i daret facultatem. Inclinato deinde jam die reduxit suos, re nihilominus in armis retinuit: fatigati hostes non statione magis quam inedia, statim ad corporis curam &cibum capiendum festinaverunt: Iphicrates rursus eduxit, & incompositi hostis castra aggressus est. Idem cum adversus Lacedaemonios pluribus di bus castra cominus haberet, & utraque pars certis

177쪽

ANTIQUI MATUM ROMANARUM L. . remporibus assidue pabulatum ligna tumque procederet, quodam die militum habitu servos lixasque dimisit ad munera , milites retinuit, &cum hostes dispersi essent adsimilia munera , expugnavit castra eorum , inermesque cum fasciculis passim ad tumultum recurrentes facile aut occidit, aut cepit. et . Philippus ad Cheroniam , memor sibi esse - militem, longo usu duratum, Atheniensibus acrem quidem, sed inexercitatum & impetu tantum vi . lentum , ex industria praelium traxit, moxque, languentibus jam Atheniensibus , concitatius intulit signa, & ipsos cecidit. id 3 3. Lacedaemonii certiores ab exploratoribus Ω-- cti Melanios in eam exarsisse rabiem, ut in praelium cum conjugibus ac liberis descenderent, pugnam distilleriinta. Neque Caesar cum adversario ira & desperatione incenso pugnare voluit. C A Ρ. XIV.

De loco ad pugnam eligendo. r Curius, quia phalangi Regis Pyrrhi expli-

μ' cite resisti non posse animadvertebat, dedit' operam ut in angustiis confligeret, ubi conferta sibi ipsa essetimpedimento.

Lacedaemonii trecenti contra innumerabilem mulatitudinem 'Persarum Thermopylas occupaverunt, - quarum angustiae non amplius quam parem numerum' 'cominus pugnaturum poterant admittere: eaque ratione' quantum ad congressiis facultatem in aequali numero Rarbarorum, Virtute autem praestanteS magnam eorum partem occiderunt ; nec superati s ' rent, nisi per proditorem Ephialten Trachinium circumductushostis a tergo eos Npressisset.

178쪽

IV. COMPENDIUM ABSOLUTUM. I Is s. Hannibal apud Nuinistronem contra MarceJlum pugnaturus, cavas & praeruptas vias objecit a latere , ipsaque loci natura pro munimentis usus,

clari itimum vicit Idem apud Cannas, cum comperisset Vulturnum amnem, ultra reliquorum naturam fluminum ingente S auras mane perflare, quae arenarum & pulveris Vortices agerent, sic direxit aciem, ut tota vis a tergo

suis, Romanis in ora & oculos incideret: quibus in rem mire hosti adversantibus, illam memorabilem adeptus est vidior a. l. s 6. Marius adversus Cimbros ac Teutonos constituto die pugnaturus, firmatum cibo militiisti an te castra collocavit, ut per aliquantum spatii, quo adversarii dirimebantur , exercitus hostiuin pota'S labore itinetris profligaretur; fatigationi eorum deinde incommodum aliud objecit, ita ordinata suorum acie, ut adverso sole Sc vento, & pulvere barbar*rum occuparetur eXercituS.S 7. Cleomenes Lacedaemonius adversus Hipeiam litvrii vilicii , si ur equitatu praevalebas, planari Iniin qua dimicaturus erat, arboribus prostiatis impedivit & inviam equiti fecit. . . 8. Xantippus Lacedaemonius sola loci commutatione fortunam Punici belli convertit: nam cum desperantibus iam Carthaginensibus, animadvertisset Afros quidem, qui equitatu & elephantis praestabant, colles sectari , a RomaniS autem, quorum robur in peditibus erat, campestria teneri, Poenos in plana deduxit : ubi per elephantos, dissipatis o dinibus Romanorum, sparsos milites per Numidas persecutus , eorum exeicitum fudit in illam diem

terra marique victorona.

9. Epaminondas dux Thebanorum, adversus Lacedaemonios diremirus a uem, pro fronte ejus decumrere equitibus jussis, cum ingentem pulverem Ocullis a - λη hostium

179쪽

ANTIQUITATUM ROMANARUM E hostium objecisset, expectationemque equestri S Ce . . taminis praetendisset: circumdacto pediteab ea par- . . - te, ex qua decursus in adversam hostium aciem fere bat, inopinantium terga adortus cecidi r. . ἰ

C A P. X V.

De Acie ordinanda.

. 3. Conserto praelio ssi usus sit in infirmiores robustoribus oppositi se subducant & in tuta recipiant:

m. N acie ordinanda. I. Validi si es inurinisti, 'A mis opponantris. 2. Hosti; qua infirmissimus invadatur.

rima autem pars virium sic frustratum hostis robur

circumeat & eVertat.

q. . Solita aciei forma, sub tempus praelii, ad fru- strandam hostis expectationem & conlilia condurbanda, mutari recte poterit. Qua hostes validissimi, inde acies reducatur,. Lod ea parmante cum hoste conu:gazur, qu in circumductis cornibus mediis undique circumeatur. 6. Hostis avide insequens in mediam nostrorum' aciem recipiatur, & ex utraque parte compressiis caei datur. - Contra hostis circumventionem fossae ab utro que latere ducantur. - ' 8. Si hostis edito colle, locis confragosis, aut pa- . Iustribus, sepe , vallo, aliove artis aut naturae praesidiose a fronte aut a latere muniverit, qua tali praesi-3 dio nudus est circumveniatur. y. Castra sic ponantur, ut aut montibus aut palu- . - dibus, aut simili aliqua locorum opportunitare, ho- stibus quidem vincentibus, tuos incolumeS recipere possis, cedentibus autem instandi liberum habeas a

180쪽

. IO. In prima acie collocentur levius arma et ae it imbecilliores tuorum, in subsidio autem & in coralibus, robur exercitus: illi missis star m telis se intrahorum ordines recipiant, . hostemque ain a robuitio ribus exceptum circumrant . . II. Densa aliquando acies instruarur, uran noris exercitas speciem praebeas: s. curiS deinde ho tibus, in ipso certamine diductis ordinibus, a lateribus circumveniantur.

12. Si hostium multitudinem verearis, virtuti autem tuorum fidas,acies in omnem partem spectanS Omdinetur, ut tui circumventi undique pugnare possint. 13. Qui multitudine abundat, cohorteSaliquot in subsidio retineat, ad res subitas.

I . Si hostes in sylvas aut loca impedita refuste do equestres copias eludant, equites relictis equmpla destri pugna confligant. C A P. XVI. De acie hostium iurbanda 6I .' Inutius Rufus Imperator , cum a Scordi s .-l 1 eis, Dacisque premeretur, quibus impar

erat numero , praemisit fratrem & paucos equites, una cum aeneatoribus, praecepitque, ut, cum vidisset contractum praelium, inuitus ex &verso se ostendereri juberetque aeneatores concinere : sonantibus monsetium jugis, species ingentis multitudinis offusa est dio stibus : qua perterriti dedere terga. 62. Pauci se e loco edito subith ostendentes hostiabus a tergo, ingentes saepe exercitus conturbarunt.

63. C. Sulpitius Petreius Cos. contra Gallos di micaturus, jussit muliones clam in montes proximos cum mulis abire, & inde conserto jam praelio; velut