Caroli a Linne ... Amoenitates academicae; seu, Dissertationes variae physicae, medicae, botanicae antehac seorsim editae nunc collectae et auctae cum tabulis aeneis

181쪽

MORBI EX HYEME.

quod se e hac materia Veterascente Uermes, pecaloris, possint generari. Natura, upe ornavit nostra nemora multis plantis semperUirentibus, ut Pinu Abiete, unipero, frica Empetro, acciniis, facit, nivis ope, Ua rami eorum reflectuntur ad terram, suavia sub dis habitacula, in quibus multa animalcula, hyeme sae Viente se tenere possimi. Quando ni nuper cecidit, ut crusta glacialimo non potuerit obduci apparent in ea vcstigia animalium, quae a positione pedum a se invicem positimus distinguere. Glires, Lepus, Sciurus c. posteriores pedes prioribus, qui sunt minores, anteponunt ita tamen, ut par numquodque parallelismum scrUet. Genus Caninum, ut Vulpes, Lupus &c recta in linea Feles suo modo, collocant, unde Venatores non Xiguum commodum habent.

g. XIV. Quando hyems vehemens est, percipimus faciem nostram frigore quas Verberari; Xtremitatemnasi rubere digitos tam pedum, Uam man UUm,q iiii dorsum, tanquam acubus perforari respirationis facilitatem minui interdum sternutationem excitari oculos fieri lacrymosos Sole quoque hoc tempore clare lucente, videmus infinitum numerum atomorum ni Ualium, in atmosphaera, non longe a superficie terrae, se motitare tanquam totidem particulas argenteas ibi olitare. Fenestrae a difficiorum, quae ab hominibus habitantur, mirandum in modum, ab interiori parte EX Ornantur hyeme, ut dissiculter homines in plateis ambulantes per fenestram videre possimus. Est haec tunica aqua conglaciata, picturis, plus quam Cedaleo opere confestis, splendida augetur quotidie, quando domus modice calefit, aqua enim ad Vitra L s avide

182쪽

avide trahitur in aquam autem iterum mutatur, ut

in eam validius suo splendore agere incipit sol. 3. U.

Hyeme nec rarum est videre corpora obduci Pruina. Observatur tam remittente, quam eXasperato frigore. Mitescente caelo guttulae niveae in aquam mutatae decidunt, et ut adtingunt corpora refrigerata, in pruinam mutantur. Hinc cum idemus templa lapidea aedificia, hac pruina quadrangulari, micante contra solem, ornari, tuto auguramur frigidam tempestatem in humidam mutari velle. Hac Vestiri videmus sepes, parietes, arbores, potissimum Betulam, ita splendide, ut naturae artem non satis possimus mirari. Fit quoque simile, gelu adhuc regnante, in animalibus, X quibus apores exterminata calida δε qua magnam sui partem aquosae in pruinam abeunt.

Multa animalia, quibus contingit ei spiritum ducere, hoc tempore hyemis, nivea accipiunt vest enta Leptis aestate ex rubro cinereus, hyeme albus fit. Mustela minea aestate rubescen', hyeme candida, excepta Xtremitate nigra caudae; Sciurus Vulgaris aestate ruber, hyeme anUS, Otissmum in regionibus boream magis spectantibus, observantur. Tetra Lagopus, Emberlan nivalis hyeme albae, aestate ad luteum accedunt colorem.

Mirum nobis non obvenit audire loqui, de Corvis, Cornicibus, Tetraonibus Fn. 164b, irundinibus, Muribus, Vulpibus albis. Homines ipsi helcalbescunt, potissimum appones, Vorum corpora albissima, crines licet ut plurimum nigri, facies manusque subfusci, quod forte a fumo in eorum tuguriis provenire Videtur.

183쪽

Alia quoque Meteora apparent bruma dominante. Lumen nocturnum orereti inter haec notatu dignum est, unde plebs moris antiqui praeconceptae opinionis semper tenaX, occasionem amplam accepit multa fingendi. In apponia fere omni nocte tempore hyemis, obserUatur. Frequentius contigisse putatur in plandia ab anno Ι723, quam antea, a quo tempore sedulo primum a ProfessJore Burmonia observari ccepit C l. h. Lit Sueciae iret . Hyeme in primis apud nos apparet, interdum sereno, interdum nubeculis sparso coelo. Incipit a plaga boreali licet aliquando ab ea declinet. Ali- .uando diutius, aliquando per breUe tempus, durat. Sequitur hoc lumen non semper frigus, sed etiam interdum calorem' humiditatem praenunciat

facimus quaestionem num hoc meteoron ad ignea, an ad apparentia, an ad utraque referri debeat Videmus quoque vehementi gelu stellas cadentes, quas rufidus narrat gelatinosa inflammabili materia Constare. Mulcb. l. c. 1327. Volunt nonnulli tellas cadentes Ventos nuntiare X ea plaga spirantes, unde vibrantur.

g. XVII. Notae hyemis persistentis sunt inter alias sequentes Particulae ni Tepe magis compastae minores sunt. Fumus emaccensis perpendiculariter adscendit. Atomi nivales moti tantur per aerem. Onus

de campanis' aliis corporibus sonoris si validus; hyeme frigidam coelo sereno, sonos intensores ecth observavit Dei hamus. Stridet sub pedibus, quando in nivem ambulamus. Glacies & Ligna aedificiorum cum Vehementi sonitu solvuntur per moles. Stercora equorum quas saltant, ut facile crederes ea, quadam singulari elastica agi. Ipse aer tum saepissiime est serenus.

Quando

184쪽

MORBI EX HYRME.

Quando vero sua vi exuetur, pruina interdum obduci lent corpora in . U. nominata. Atmosphaera nubes colligit, quae tum magis, quam antea fiunt depressae Stellae videntur nimbos e Vestinannis Pael ade9 inprimis si nix hyemen leniet. Anseres, ubi nulla aqua, se lavant. ix terram tegens humescit. Fumus de corporibus accensis dissipatur' in suo motu rectilineo impeditur. Interdum octilucam aeream obserVamus, quam ego vidi nocte per Fericiam proficiscens die XU. Dec. Anni 17 7. binas fulgurationes X-hibentem.

CAPUT SECUNDUM. De Morbis ex frigore.

f. I. Non una via ad nos accedunt morbi refrigerationis: Interdum per consensum nerUorum, quando una pars patitur, ad aliam derivantur Ro- fenu Unp. o t. p. 22oθ interdum insensibilis transbirmonis Maliorum evacuationum naturalium suppressione partim adserendo, tam solidis, quam sui dis peculiares mutationes, in nobis producuntur. Supprimitur multum per frigus insensibilis transpiratio, quod si moderatum est, per totum corpus sanum aequabiliter distributum, nihil periculi habet; si autem haec evacuatio impedita, non suppletur, quod validi est corporis, Vel per copiosiorem eXcretionem alVi vel urinae, sed corpus insigniter gravescit, tum Videmus ab Vacuandis retentis, per moram, liquorum nasci acrimoniam naturae noxia sanguini relinqui eundem ad cor interiora coactum, superiora petere, capti inVadere, funesto sis apoplexiam, refrigeratis Vulgare, sopores producere & magnae multitudini morborum chroni

185쪽

MORBI EX HYΕΜΕ.

73 eorum anuam aperire. Quod ad ipsa vasa subcu-tanea attinet, horum fibrae gelu contrahuntur, degenerantibus liquoribus corroduntur, ut in pernionibus videre possumus, arctiora fiunt haec asse, cutis Xasperatur, totum corpus detumescit echac

dicta causa liquid in his vasis impediuntur, ob structio generatur, unde interdum Anasare .pustulae per totum corpus disperguntur BGrb prael. T. III p. 39 P. Crasis itaque humorum multorum

per frigus Vehementer mutatur. Scimus aqUam calidam, facilius duam frigidam posse solvere salina; hinc menstrua aquosa, quae salina dissolverunt ad saturpionem, majori rigore turbantur, lina deponunt corpuscula, calefacta moderate, iterum solvunt. Est aqua in humoribus & sanguine corporis nostri magnum fluiditatis adjumentum frigore itaque ut corripitur hic, non solvuntur in eo aliis liquoribus legitime salina, concrescunt eadem rodentem accipiunt vim sic urina in frigore crassii deponit sedimentum calefacta, iterum perlucere incipit unde Observavit de Gorter, in debili

corpore renum actionem fieri imminutam ita per frigus, ut supprimatur multum ejus excretio talculos materiae generandae occasio detur. Quis mirabitur itaque, multis in locis corporis humani, certas sanitati inimicas stases liqtiorum per rigus fieri, atque arthriticos dolores, e retento inter articulos .immeabili facto liquore, occasionem aptam accipere.

g. II. Qui experimenta instituerunt cum transpiratione, intellexerunt, eam a solstitio hyemali decrescere, ut inde ad pestiVum augetur. Raro quispiam apud nos frigore moritur, nisi valde debilis aut in motu parcus, frigoris jugum submissa quasi cervice subierit. Vires vitae frigore naturaliter augen

186쪽

MORBI EX HYEME.

augentur, unde Septentrionales eget appetitu, laeto ad negotia sua magis parato animo, nec non robore corporis antestant plurimos Australes aestuanti soli expositos. Ex dicto decremento transpirationis cum sole intelligimus quare quartana laborantes dissiculter curantur ante solstitium hyemale,

facilius post idem Quare phthisici an tu hoc solstitium ut plurimum moriantur in Quare podagricos Apoplexi co tempore superveniat Quare exsucci morbo consumti senes, ex Vi Vis excedant, ut frigori majus robur concedituri Notatu est dignum, quando hoc tempore Videmus, homines hyeme morbo laborantes, Viribus exhaustos, mper rigorem molestum sentire, quando aliquid in aere

externo mutatur, licet camera diligentissime per ca-Jorem domesticum contra frigus externum muniatur, ut ex eis de aeris conditione facile judicar possinus: Perniones, Podagra &c gelu imminens praesagiunt. Exanthematici morbi frigus non ferunt, quod sorte credere facit, causam esse vivam Mihi proposui, hoc loco, considerare potissimos morbos, quibus nostri Sueci exponuntur, dum Vehementia frigoris hei maXime grassatur.

g. III. PERNIONES sunt tumores plus Vel minus

nassammatae , prurientes, in Xtzemitatibus manu ina pedum, cum immobilitate membrorum, Uae assiciunt , conjuncti , a rigore interdum majori interdum minori prOVenientes Gorter Sas Prox.

Med. T. I. D. S.

Liquida quae partem affectam transirent, motu suo privantur eic fit in parte tuberculum hoc durum, rubescens, intumescens, pallescens cuin pruritu si locus ei datur, ut fissi irae desiccatae fiant, transit hoc in caerulescentem colorem, demum nigrescit pars cum exulcerationem gangraenae metu, donea

187쪽

donec ultimo in sphacetum terminatur. unckeri

Chirurg. de Pernione.

Secundum gradus itaque e iones dividimus1: in fimplices, sive quae non sunt Xulceratae,' et: in Exulceratas, quae interdum ad ossa propagatar, faciunt in eis Cartem. Simplices, ut leviores sunt suo dolore magis tolerabiles, ita si prudenter tractantur, minus periculi habent hoc tamen incommodum eas sequitur, quod dissculter ita curentur, qui sequente hyeme, vel ex levissimo rigore, redeant; quo sepius profligatae fuerunt, eo dissiciliores evadunt. Potissimum caveat sibi statim in initio e pernionibus laborans, ne partem affectam subito calori, post refrigerationem, X- ponat. Recentes &leviores, quae Vel niVi, temperate frigidis, immergantur' modice fricentur, adhibeantur resolventia acria, ut oleum Petrae, Terebinth Bais. Sulphuris, quorum usus non ita proficuus est in gravioribus & exulceratis, quae potius requirunt mortuarum partium separationem vel per septica vel per sectionem tum mundificantia, inter quae Practici commendant oleum Myrrhae p. d. cum leo Vorum mixtum. Si Pernio num morbus abiit in consuetudinem, caveat sibi hoc malo laborans diligenter a frigore, Qui vel minimum dolorem in parte antea pernionibus a stasentit, eam praeservet a malo illiniendo parti oleum Petrae vel Balsamum Sulph. Interna remedia alii commendant, alii pro minus necessariis habent,

Vulgo est in usu contra simplices' recentes Perniones uti apis gelu colli quatis cum Butyro non alito; omis putridis. Ab eis laudantur quoque cybala equina gelu constricta' parti dolenti imposita Lappones, opponendo igni frustum a. se Rangiserint, oleum colligunt, quo partem Olentem illinunt Tacitus ne hei praeterire debeo 'imilium

188쪽

MORBI EX IIVEME.

medium fngularis e*caciae in hoc morbo, a Nobilispinas

Dono Proeside, gratio e mecum communicatum, citis

Deciscam X fere infallibilem vim multoties expertus est, cum es et Medicus Classis Moalis. Est illud spiritus

Salis ': us, quo Pernio irroretur aliquoties, donec cessaverit malum, quod brevi contingit ic radicitus exstirpatur absque recidivae metu. Observandum tamen est, huius usum potissimum laudandum esse iii non exulceratis, si autem fissis ras egerint, patimur partem Pernionibus tactam, primum cute obductis dein hoc illiniri.

ΡARONNCHIA Panaritium , est dolor ad

manuum pedumque articulos incipiens, horrendus, insomnis, qui, si in malignum abierit abscessiim cum carie Ostis generat. Quo altius hic morbus pervadit, o periculosor sit saepe totum brachium hujus mali consors facit, unde interdum convulso, deliri sequuntur. Repentins caloris .frigoris humidi mutationes hoc, inter alia, faciunt, Uando e g. In Umcalidam aquae congelatae immergo. Haec aronychia non tantum in Hel Velia, Eph. at Curio fCent. I. app. 73. sed etiam nostra in Patria requens est Sequentes hujus species habemus: Sp. I. Paronychia orticuli digitorum, vulgo Panaritium Vel Reduost. Est ea in primis lotricibus &piscatoribus endemia. In hoc malo oleum, quo tendines inunguntur, coit, fit acre, corrodit tendinos' peri ostium cum inflammatione, Carie Gangraena Dolor die nocteque est intolerabilis. Multa remedia contra hanc laudantur, ut immersio manus, statim in principio, in quam,

quantum tolerari potest, calidam Spiritum Uini Camph. leniter crocatum. Alii suadent umbri-

189쪽

MORBI EX HYEME.

177co vivos parti affectae imponere. In Vehementiori laudantur . . Cysmata. ro usu externo varia spirituosa ei commendantur, ut Sp. armon. Elix Vitae, Tentia Croci, TR. Opii, Camph. Cataplasma ex Allio Scordio, yoscyamo in lacte coctis, impositum, multum uVat. Solani herba recens, contusa cum telis Aranearum Lardo rancido a rusticis usurpatur vid. It Gottiand p. 2o9 ς ubi autem stagnatio est profundior, saepius incisione opus est ad os usque, ut pus Xeat, digitus defendatur a carie ossis, observatis tamen exoribus digitorum, ne detrimentum accipiant. Manus auterno reliquum brachii ab hoc malo per dicta spirituosiam fomentationes defendantur,is digito Theriaca, in Spiritu in soluta, applicetur.

Sp. 2. ARONYCHIA Pollicis pedum Allen nou Med. rati Cap. XII. art. o. Est inter

periculosissimas inopinato accedit dolore cum atroci saepe gignit Gangraenam, Sphacetum Mortem, nisi resectio partis huic malo obicem ponit. Etate provecti hoc malo in primis invaduntur.

1 4 Nob Praeses hoc malo tactus fuit, cum proficiscens inter Parisios & Fontem Bellilaqueum, manus ejus calefacta solis calore, per imbrem subito refrigeraretur. ΙnUas1 cum dolore Vehementissimo, quod tamen malum post aliquot horas superavit, immergendo manum to. Omnem ei moveamus lapidem, ne hic morbus longius pervadat pus ipsa ossa corrumpat. Minus haec species apud nos est Ulgaris. Sp. 4 Zona Rubra per cutem cubiti ascendens. van Sisiete Comm. 63. Pessima est haec, ubi tendines flexorum digiti assiciuntur Rubra Zona per cutem cubiti longitudinaliter, secundum ductum musculorum, digitos flectentium, decurrens, unde Tom. III. Μ acu-

190쪽

MORBI EX HYEME.

acutissima labris, convulsio mors hanc etiam speciem, cum apud nos minus requens sit, prae

Sp. s. ARONYCHIA sub ungue Plater I 2.

n. a. u. Vel rang. Est in nostra Succia vulgaris tam infantibus, quam provectioribus. Erumpit non raro quando manum calidam aquae rigidae immittimus Vel de calida camera in frigus eximus. Atrox hei est dolor digiti, in primis ad radicem unguis, unde ille non raro solVitur, quod impediri potest, si idem ad lunulam persoraturis pus

emuit.

nostra patria frequentes sunt & cauta plurium morborum. Incipiunt cum dolore tensivo, interdum punctorio, multae partes capitis' colli intumescunt ex in farctu vasorum. Quo saepius in consuetudinem Venerunt, eo facilius data occasione redeunt. Qui calorem domesticum, Vitam sedentariam, delicatam otiosam amarunt corpora sua Variis modis debilitarunt, his torquentur incommodis. n- vadit Aulicos mominas molliter educatas, praerusticis. Vim hyemis tum in primis eXperitur caput, quando contra injuriam frigoris non bene defensum, lata porta Corygae, talgialis Odontal-giae, aperitur. Quibus dentes sunt cariosi, hac ultima cum febre quadam cruciantur, quae medicamentis ordinariis contra hunc morbum non profligatur Morbo hoc detentus, frigus sedulo vitet. Laminas membranaceas plumbeas denti carioso, quantum fieri potest, ante purificato, imprimat, vel, quod melius, extrahat dentem temporibus Emplastrum de Meliloto applicet, i Intermittens statis redierit temporibus, quod mihi praeterlapso anno contigit, utatur, obserVatis observandis, Cortice Peruviano. Ubi hae congestiones Clavum Capitis aut Hemicraniam producunt, praeter alia