장음표시 사용
71쪽
Aurta mala etiam lilia poma in auri colore' ita clinata . Hesperide
s aurea mala decem inim, de altera promisit, pastoride videlicet ac vulgare munus: cuiusmodi non fuissent mala citrea, quae id tem
poris Iugusto stilicet imperante pretiosa erant & rara quippe
necdum in Italiam translata . Equidem fateor eo loco (quanquam, est, qui mordicus illic etiam mala citrea tueaturi aure1SManea, sein quaevis alia viliora, atque (vt idem cecinit pastor siluestri ex arbore lecta poma, utcunque in aurum inclinata, minus proprisignificari. Aio tamen, sola, quae scribimus, ab acrimonia nome mitalicum deinde fortita mala , Hesperidum auro splendescero . ' Quamobrem audiendi nequaquam sunt, qui pro arbore Mectica ,
malum aureum serente, rhododaphnen, siue roseam laurum Intelligendam putant: nempe qui rosam pro pomo, laurum pro auro vem diiunt. Nemo etiam, hortatore me, i, Apuleio subscribat, eulcam arborem & citrum inter se longe diuersas esse pugnaciter contendenti: cum eidem consimiles utriusque descriptiones, & omnium fere interpretum mira consensio apertissime refragentur . e-que tandem rum Oppio credendum, quan uis apud d Macrobium confidenter assirmet, malum Medicam & Assyriam, idest Vugilianam citrum a nostrate differre: credo, propterea quod ingens illi statura tribuitur a ' Marone, statu haec modico humiliter assurgit . Sed animaduertere debuerat accuratus alioqui scriptor, non aeque locis omnibus arbores adolescere: ideoque citrum patrio sub caelo, cali daque temperie amico in solo maxima capere incrementa: frigidiore in plaga timidius ac demissius eminere. Sin autem ( quae proba
bilis etiam est interpretatio) aeuo eiusdem Opph mali Medicae species
tantum aliqua , velut aurantia, in Italiam translata fuerit: necdum ,
quae proprie dicitur citrus, procul a patrio solo caeperit peregrinari: apposite scripsit Oppius , alteram in Italia generari malum citream,
nus in ad not. prior.5 Lib. de af bor. apud
uect. Arbprid Saturna c. I S. a curet et,
Horii Hesperidum in Italiam translati. Cap. X.
O N E T me recens Italiae citrum generantis mentio, ut exponam, qui factae Italae sint Hesperides Africanae. Postquam hostilis barbaries Africam o, tinuit: obbrutescere carpit in ciuitatibus humanitas , de siluescere in agris amoenitas. Cultissimos quoque hortos Hesperidum vastitudo de calami tas sic deformauit: ut alter peruigil non ad custodiam, sed in exitium Draco: alter etiam non triplicis pomi raptor, sed uniuersi decoris hortensis euersor Hercules extitisse videretur. Quare ut sibi suisque aureis malis constiterent Hesperides, utque aptam reparando pOmario
72쪽
mario sedem conquirerent: cum arboreis reliquiis , tanquam cunia Dijs penatibus , clandestina fuga euaserunt: & visendae amplitudinis: concha prouectae hortorum triplices Gratiae, Undarum Veneres te geminae, maritimo errore diu velificarunt, non sine alludentium
obsequio Tritonum . Denique immensa aequorum spatia, diuersasq, oras minus hospitales emensis mundi lepor, Italia obijcitur, inter superi maris inserique fluctuantem inconstantiam cruris humani stabili vestigio procurrens, interq; naufragas undas formosae peninsuta aspectu si apernatans. Arridet errabundis sororibus inclytae regionis longinqua facies: iamque ad propiorem contemplationem vicariam cymbae concham appellentibus ecce splendida cassi scena panditur . Ecce radijs solito nitidioribus taesariatus siderum Caesar, cuius floret in vultu semper inuestis, & nuda genas, hoc est sine spinis rosea pulchritudo : cui nulla, (vt planius loquar) aeternae iuuentae imberbi decore integro, barba nouam dedit ore formam: musicae Musarumque foedere suauissime canorus, nempe non oculis modo , Verum etiam, auribus sormosus, totoque corpore musicus ab eleganti membrorum
harmonia: omnium denique decorum solus in siderum collegio Sol, de Capricorni asstro, unde italicas hiemes propitio calore mitigat, prinpensas ad Italiam Hesperides hoc oraculo inuitat.
Regales Nymphae, a triferi frmosa Gigantis
Progenies, patriis feliciter exul ab hortis, Quam regno possedit Auus, quam nomine regnat, Hesperiam petite, Hesperides. Vos nomine amico,
Vbere sed gleba melius caeloque salubri
Extera terra vocat . Procul si natalibus oris
Hic patriam, hic regnum , imul inuenisis , hortos,
Silua ubi foecundum maiore regerminet aurum. Ea vix elocuto Apolline, ventorum e familia gemini fratres, iuuenili ab aspectia decori, ad Italiae seracitatem conspirantes, Auster & Zephyrus: uterque leniter pluuius, ille aquis, hic floribus , aduenas Nymphas, per marinam planitiem ad Optatam portus metam properantes , hortantur sibilo, flatu incitant. Oraculo afflatuque prospero
hilaratie sorores caeso tam erga ipsas beneuolo grates agunt: comminnemque repertae demum sedis felicitatem inuicem gratulatae, ad bea- Ad ostia ti. tum latius, animo quam vento vehementius impellente, conten- it 'APP dunt. Interim Agle, Hesperidum maxima, salue, inquit, pulcherrima terrarum, Italia: opportunus nobis portus, quia tota hortus es.
Tuo dignas felici solo stirpes, quippe auriferas, importamus. Tu nos arboresque nostras benigna excipe , ac foue. Parem illae hospi- iij mercedem rependent, quae pretium in fructu, nempe aurum fe-
73쪽
runt. Cum h ec dixisset, ad Ostia liberina portum imjt Agla cum,
sororibus. Marinae tum forte amoenitatis aspectu fruiturus , inclytus Neptuni tributarius Tiberis, candida in canitae viridi robore vis emdus senex :, in undarum annorumque lapsu constanta inmae perennitatis fluuius: ssorum frugumque omnium pleno cornu prTauic , gemina intex Ostia, nauigero commercio patentissima, conieceras . Vnde suarum dulce aquarum mare deuoluit in salsum. Ergo iam littus tenentes aduenas ille Nymphas, & sua & suorum form Olitate pomorum gratissimas, hoc excipit sermonis humanissimi blandi mento . Et optatae nobis, & nostro debitae littori adestis , arnorescentis auri nobilissimae cultrices . Vestra vos, consanguineus C sperus, Cynosura non magis in praeuio noctis sidere, quam altero in Italiae nomine praesulgens, ad cognominem vestram, Hesperiam- vocat ac ducit, Hesperides. Soli benignitas huc vos urget, non feriente hoc, sed offerente cornu copiam hortensium deliciarum: quibus si pomorum aurum vestrorum addideritis , suas ego aurarias II, diae non inuidebo. Agite igitur beatae regionis hujus urbes de rura obite: stationes opportunissimas deligite : utque cum tanore unum
in Africa pomarium reliqueritis, innumerabiles in Hesperia hominumerentur Hesperidum. Caeterum auriferis vestris sinuis educan
dis quiliorum sontiumque italicorum liquidissimum argentum amybi tiosa irrigatione famulabitur. Hesperides perhumaniter exceptaexratias plurimas egerunt, cumulaciorem bretii gratiam aureo fructu
relaturae Exinde una omnes ad locorum delectum progressae , re- Italiam tri- gionem uniuersam diligenter curioseque luistrarunc . Ea demum, suis fuit omnium sententia, ut Italiam tripartito colerent: sitae ut quaeque arbori educandae partem aptissimam deligeret : utque suas inuicem arbores communicarent. Igitur in agrum Salodij fertilem de iucundum , fluctuosi Benaci oceano appositum, cum sua citro concesSit Egle. Ligusticam in oram, perpetuo veris tepore tacundam, transtulit malum limoniam Arethusa. Denique Hesperthusam, aurantiae mali cultricem , cum Brutia tellus, tum Campania felix, delicijs omnibus portuosa, pellexit. Licet autem suum lingui e pomarium discretis locis destinarint Hesperides: Regiam tamen hortosque communes in Urbe Roma, decorum omnium patria , statuendos
76쪽
Iam vero quis numeris omnibus absoluta in graphide ipsum non imtelligit ac miratur authorem Quanuis enim auribus muta, oculos tamen sic alloquitur, argute lineata pagina . Caelum ego, mare, terram graphice complector: ut in Francisco Albano vniuersiampi gendi scientiam, rerum uniuersitati parem, ingeniose miraculo contractam interpretemini. Si mundus graece latineque merum ornatum sonat, neque re ipsa mentitur: in Albani pictura mundum agnoscite, qua nihil est ornatius atque concinnius. Possuntne corpora
symmetria castigatiore formari Z filo venustiore definiri 3 decentiore positu vel contrahi, vel extendi suauiore colorum distribution distingui Porro sic eminent in unoquoque vultu argutiae , in capillo elegantia, in ore venustas ac dignitas: ut Albani loco ipse pingere
Gratiae videantur. Vbi pictor corpora denudat, carnem a natura suilectam credas: ubi conuestit, vestes arte quidem, sed vestiaria , , fatearis inductas. Tantus est autem exquisitissima operum absolutione: ut, nisi suum ipse nomen ijs ascribat, merito substitui possit illud, Diligentia faciebat. Suae illum minuto grandique genere picturae , bono in gloriae lumine sparsim conspicuae, declarant magnum in paruis, & maximum in magnis. Multus fuerit, opera qui
ercenseat uniuersa: qui romana inter miracula numerandum omi- erit, mancus. Visitur in aedibus Verospiorum ambulatio, cum signis ornata pulcherrimis, tum caelo ipso Albani coloribus obsequente concamerata . In medio fornice signiferum intra circulum Apollo nuda formositate tam blande radiat: ut omnium oculos intuentium insatiabili voluptate inconniventes reddat, ac penitus aquilinos. Apollini subijciuntur humi insistentes, hic Flora & Ceres, illic
Bacchus de Vulcanus, ad quatuor anni tempestates significandas . Tam eleganter mendax imitatio est: ut afferant oculi, anni quadripartiti vices hominum vitam vivere: quaeque alibi alternant, coniunctis hic delicijs perennare. Extrema fornicis crepusculum duplex, matutinum vespertinumque illustrat: alatus utrunque stellatusque puer: ille natalitias prodeuntis in lucem diei lacrimas, phiala exceptas, salubriter terris irrorans: hic vero nouitlimis lucis occiduae telis feroculus in hominum capita sagittarius . In altera ambulationis eiusdem fronte Aurora sibi concolores rosas pleno e sinu vere spargit. Possent manibus excipi, nisi callestes flores oculis tantum decentius contingerentur. Auroram praeit, limboque trahit facem
praeserens puer: cui tanta in pervenusto lucer venus corpore, ur etiam
sine face Lucifer sit. Alata nox in altera fronte soporiferis papaueribus coronata, geminosque complexa infantes perbelle consopitos, tam placide , tam arcte dormit: ut intuentibus somnum simul e caci exemplo, simulque vigiliam suadeat formoso spectaculo. Cir-
Franciscus Albanus Eius pictura verospioruimin aedibus.
77쪽
cuntant gratissimo humani vultus mendacio reliqui Planeta: certis quibusdam spatijs, tanquam ciuestibus domicilijs, discreti. Vt ad Verosphu domus virtutem cum Vaticana purpura, tum taeteris bonis omnibus fortunandam astra ipsa e caeso delapsa, iamque in domesti-Lum ccetum ascita , humano benignoque aspectu conspirasse videanxur. Et inficietur quisquam, suum ene apud Veros pios Elysium qu-ndo pri iratos intra parietes selemque suum, & sua sidera norunt. Ceterum summa licet Albani decora summatim ex parente colligere. Nec enim suos ad gloriae mediocritatem alumnos parit ed caxque Bononia . Ex quo manifeste sequitur, congruenter facturr , ut ad Italiam appellentes Hesperides auriseras auro speciosior Albani graphis in hoc ipsarum volumen induceret . Ita spectatores alloqui-xur expicta pagina . Qui picturae argutias non exaudit, nae ille ser-dus oculis est. Et nos quidem iam satis operis locupletissi mi aureas opes otiose contemplati sumus. Illud iam superest, ut pretiosum
lecti iri fructum cum Hercule, tradendae cultune laboribus manum sedulam admoueamus : primumque ad Eglen, inter citros ingenue rusticantem, transeamuS .
78쪽
Rerum ordo tradendarum. Caput LT aurea citreorum silua di oculis dc antinis iucum dius urilliusque perlustretur: tripartito ac velut in quincuncem ordinanda est. Primum igitur horum genera pomorum, deinde communem Corundem propriamque culturam, postremo ad hi manam utilitatem voluptatemque eXCogitatum, usum membratim exponemus . Et qluanquar unanimi qua nostratium , qua externorum suesagio colonorum , unam fere eandemque cultionem postulant mala Medica uniuer sa, parique studio colitur, quicquid aureum videtur: citreis ta men colendis potissimum placuit communia praecepta praescribere . Nam qnae prima fiunt ac generalia, priore loco tractantur Opportunius: & omnium publica in principe citro congruentσr praemonstrata cultio ad auriseras caeteras arbores facile traducetur. Pleraque igitur, quae de citrea malo dicemus, de consimilibus dicta arboribus extas ima. Quae priuatim in ipsam conuenient, diserto monitu excipiemus . Si quam praeterea singularem curam limonia malus de auranistia desideret, in earundem peculiari tractatione docebimus.
Hali citrei genus multiplex. Cap. II
corum malorum cultura in citro.
N plura non obscuri discriminis genera malus ci trea discedit . Diuersitatem generis arguit facies undo arboris, pomique diuersi. Mira haec, atque grata varietas fieri creditur & naturae ingenio , de artis mangonio . Sed super hac etiam varietate Variant, ac de more dissentiunt mortalium sententiae: suosq; dissensio in arborea re facile ramos habet, dum quisque genera ex
79쪽
indiciis non aeque eoniectat : eaque selum numerat, quae patrio peculiaris feracitatis videt in solo. Hinc alius binas , aimS p ure 3 1 pomi partitur in species. Nos quicquid citreorum Vario Vulsiu aureIcili Im Colonix Pudierientissimis partitione amplissima compleccemur.
Malum citreum vulgare . Cap. m.
LL A olim contumax hospitari, nostrorum iam, tandem ciuis hortorum, citrea malus, quanquam sua satis de facie cognoscitur, alienis tamen lineamentis & comparatione describitur. Ac 3 Theophrastus quidem adhuc externam unedonis &adrachnes solio conuestit: acutae spinae pyriqueta laeuibus, sed mucrone infestis validisque aculeis
intercursantibus obarmat. Ioannes autem Ruellius cum Andrea Caesalpino alijsque iam inquilinae pestidum lauri truncum & oblongam frondem, molliorem tamen, producti rem , Ac odoratiorem attribuit. Sic illa mutuatis adumbratur: sic eadem suas arbos coloribus expingitur. Arboris modus nostratibus in hortis fere modicus est. Radix ramosa , quippe alte late que diffusa, & summo
solo erratica: lignosa & corticosae foris lutea, intus albicans. Trian cus gracilis, nempe staturae arboris par: ligno albo duroque: corti ce coloris e viridi pallentis. Rami sursum versum raro nemore siri licantes, prolixi, tenues, ductilique lentitia obsequentes. Ex his vetustiores diluto virore flaventes, pallidisque aculeis armati: recentiores vero laeta viriditate nitidi . Summa ramorum soliorumque teneritas rubente virore susca. Folium per pe obtusum, interdum etiam acuminatum: triploque sere in longitudinem, quam in latitudinem porrectius: supina parte, quam prona, viridius: oris leuiter incisis serratum: fibris a medio crassiore neruo excurrentibus venosum: nonnunquam corrugatum, de veluti bullans: spisso ambitu ramos conuestiens: bene odoratum: gustatu amarum . Spina foliorum plerisque superne contigua, gemmaeque finitima, acumine subrubens, caetero viridis: apprime rigida, & satis longa: prolixior autem dc frequentior mense octobri : quippe tunc ipso cum pomo ad ultior . Flores consertim summis ramulis velut odorarium in fasciculum frequenter cohaerentes: carnosis sol ijs , per pe quinis, per ambitum resupinatis, in duos circiter digitos repandi: foris interfusi rubore, caeterum candidi: albentibus flauo sub apice crocis bene capillati: languide olentes: primo subdulces, mox amari: partim frugiferi, extante inter crocos longulo infantis pomi rudimento ,
pistilli effigie: partim citra hoc indicium intacundi: & hi quiden ta
cap. ab Da not. Ibp. lib. I, cap. 6'.
80쪽
Q 'cidui , at illi tenacius tarentes. Hoc me loco ' Petrus Ui-
orius eiudita qua tone interpellat. De Medicae, inquit, arbo- Reprehendi-; ris flore non fatis diligenter locutus videtur . Virgilius, dum eurria apprime tenacem vocat. Duo nanque in ea sunt genera florum: alterum s Theophrasti appellatione fidim=, siue sterile, atque ornam Lus tantum gratia .a natura institutum : alterum, ut idem nuncupat , diar :ν , quippe frugiferum, &proinde stabile ac diuturnum . Quare non prioris, sed posterioris flos iure dicitur a poeta tenax. Sed non triumphat de Virgilio Victorius: quia florem ille describit Deseuditur. non imperieinim de abortivum, nempe infiuctuosum plane que spa-onem. sed quem natura propositum habet, id est bona fruge pro-abilem . De caetero pomorum figura tapius oblonga , ventre ple- Pomum de xunque tumido, nonnunquam etiam substricto interpressoque: fata si auter' alias mucronato, alias retuso. Quinimo sine artis opomire diuersas hoc in pomo formas natura ludit. Magnitudo Varia rponuus pariter diuersum. Calabri pomi pondus consuetum sex aut nouem librarum, insuetum vero triginta et quod de compertum tria ligustico . Salodiensis ab libra in sexdecim : &, si quosdam audiamus, in quadraginta. Romani nonnunquam ad vicenas usque libras. PCeterea malis ijsdem citreis recens natis, & adhuc pusillis
corium rubens: adolescentibus virense iam adultis aureum, ru O- sum, de quodammodo verrucosum: interdum etiam inoffense ta-υore mollius, leuissime amarum , dc aromatum odorem vibrans .
Caro plurima, solida , de candida, sub dulcis, de leuiter odorata . Medulla su Dalbida, succi plena, Ac silauiter acida: contracto sepius ambitu definita: Se membranis intercursantibus distincta , in te dum quaterdenis, a iungoso alboque meditullio, digiti semissem, crasso, profectis. Denique semina cuique pomo complura: Sc alicui ouinquagena supra centena: hordeaceo grano simillima, sed gramdiora. duriuscula de membranacea cute vestita: carne albida referta dc amara . In eadem arbore visatur omnibus horis tempestiuum, de pulchre confusum floriferum ver cum pomifero autumno, pomis alijs cadentibus, alijs maturescentibus , alijs subnascentibus. Sed per autumnum prouentus uberior . Hic est peregrinae pri-
. ,-.io. d. tanum tranSserente, nostratis citri expressa Verbis emgies. ' Atta- Thiplex ina
a..., men sunt, quise cernere acutius putent: genusque triplex in vulgari citreo dignoscant. Primum nominant silodianum, quod vi--ij μφ' delicet in ora Salo dij, Benaco irrigante uberata , numerose prouemnit, solio caeteris non absimili, flore per impio , de ob delicatam temperiem peridoneo ad effusionem stillatiiij liquoris, de ad recipiendam sacchari condituram et magnitudine mirabili et forma sta