장음표시 사용
211쪽
LIBER IV. DE OBLIGATIONIBUS, QUAE EX DELICTO
Elictum ex quo nascitur obligatio est factum illieitum
contra ius illatum; Quaevis humana actio externa ab interna dependens . homini conscia , libera, consilio facta . adeoque imputabilis, sive immediate, sive mediate persecta, societatis tranquillitatem, adde.& sanctitatem Religionis, &sociorum securitatem, & commoda laedens delictum est. Dividitur in publicum, & privatum. Publicum est, quod directe tendit ad laesionem publicae utilitatis, & publice in exemplum punitur, & proprie crimen vocatur. Privatum est, quo sinσuli Osienduntur , & ex quo datur actio non euilibet, sed illi solum cuius interest, & hoc dicitur proprie maleficium, de quo nobis agendum. Huius quatuor hic genera prohibentur , furtum, rapina, damnum, & iniuria . Furtum est contrectatio fraudulosa rei alienae, vel usus eius vel potia ilionis, invito rationabiliter domino, lucri faciendi gra- tia. Colligitur committi solum in rebus corporalibus, & mobilibus; contrectare enim est corporaliter rem tractare, & loco amovere, Colligitur praeterea furtum sne dolo, & sine affectu lucrandi
non fieri, atque committi, non tam auferendo proprietatem. quam remanente proprietate apud dominum, ab eo auferendo usum, vel possessionem . Usum ex. gr. si Commodatarius Commodet alterius rem commodatam, aut dominus ipse debitor auserat pignus creditori Furtum est prohibitum iure naturali secundario, ex hoc enim iure rerum dominia fuerunt distincta . Omistis divisionibus furti, quae apud veteres usurpabantur, duo hodie traduntur genera furti, scilicet manifestum, & non
212쪽
manifestum. Manifestum est quando fur deprehenditur in astu
forandi, vel in loco furti, aut Cum re furtiva, ante qu2m eam 'deponat quo perferre destinaverit, quod dicitur in flagranti, vel in actu contrectationis. Non manifestum est cum fur non deprehenditur eum Te furtiva prius quam eam in locum destinatum Pertulerit. Poena furti manifesti est quadruplum pretii rei furatae, non manifesti duplum . Hodie vero sublatis huiusinodi poenis pecuniariis, quae civili actione domino rei furatae applicabantur, Publice, & severius vindicantur, & acrius puniuntur, veluti triremibus, vel ad patibulum suspenduntur, hic tamen ordo quandoque immutatur ex circumstantiis. Dividitur etiam furtum in simplex, & qualitu catum, quod postremum comitatur qualitas cffractionis, vel admotionis scalarum, aut usus instrumentorum ec. Quoniam furtum sine dolo non committitur, sequitur ut qui rem aufert, dominum non invitum putans, vel se in illa re ius habere, furti reus non sit. Tamen raro in actu cae genere prohibito bona fides praesumitur, sed plerumque dolus. Non solum liberi hominis, sed & servi furtum sit, quod plagium vocatur, unde subrcpto filio familias, competit parriactio contra subripientem, scut competit domino, si subreptus si servus: i matri non. competit ob defectuin patriae potestatis. Furti tenet i; non solum fur, sed etiam qui surri dedit opem, aut consilium, ita lut suerit causa furti, Filius familias subripiendo patri, & servus domino furtum committunt, licet ex hoc nec patri, nec domino detur actio contra filium, aut servilin. Qui filio, aut servo opem, vel consilium praestitit ad furtum patri, & domino actione furti tenetur. Actio surti . competit illis quorum interest, licet domini rei furatae non sint , unde sequitur domino rei non concedi hanc actionem nisi eius intersit rem sublatam, ut in textu, & apud
Inter eos quorum interest furatam rem , esse recensetur hic ab Imperatore creditor, a quo debitor ipse pignus subripuit cui datur actio furti non solum contra extraneum, sed etiam contra debitorem, si ipse sorte subripuerit. Reccnsetur etiam fullo , & sarcinator , qui aliena vestimenta curanda conduxerit. Eorum enim , licet domini non sint, interest rem salvam elle, cum domino teneantur, actione locati, verum his tum solum competit actio furti, cum solvendo sunt, nam secus dicta actio competit domino, cuius magis interest agere contra furem, quam contra Personam inabilein ad solvendum, & idem propo tione
213쪽
tione servata dieendum de bonae fidei emptore, qui licet e in
non teneat uti dominus, interest tamen salvam rem esse, & pol sessionem salvam non amittere, ut fructus inde percipiat, &rem usucapiat. Olitia subrepta re commodata , actio furti competebat commodatario non domino. Hodie ex constitutione Iustiniani domini est electio an agat contra furem actione furti, an Contra commodatari uin actione commodati, ita tamen , ut alterutra electa ad alteram nequeat redire, nisi in casu quo post inceptam actionem contra commodatarium ignorans rem subrepta in mox norit furtum commissum , tunc enim. & Contra furem agere Potest.& contra commodatarium.
Subrepta re deposita, domino. non depositario actio furti competit, illius enim interest rem salvam esse, cum dopositarius de culpa non teneatur, sed solum de dolo, ex quo actio non
queritur Leg. Cum qui 1 de furtis .
Impubes de furto, sicut de quovis alio maleficio non tenetur, nisi proximus sit pubertati, id est annorum io. cum dimidio, tunc enim solum est capax doli. ex quo maleficia aesti
Actio furti, sive ad duplum, sive ad quadruplum est poenalis , hoc est ad solam poenam consequendam , praeter rei re- Parationem, pro qua duplex datur actio, scilicet vindicatio, &conditio furtiva, de quibus infra.
Delinquentis mors extinguit delictum, & poenam, nisi ageretur de poena pecuniaria, aut bonorum confiscatione ipso facto a Lege impolita, quae intra quinquennium exigi posset contra haeredes, eo potissimum casu quo lis reo contestata fuisset, &quod iste fuisset condemnatus ex vi propriae confessionis, non Vero Causa contumaciae, quae non noceret haeredibus ι . Et quod in materia furti haeredes suris teneantur ad restitutionem , quamvis ad eos nil pervenerit, & non fuerit reo lis comestata 1 . t i. Caluru. resoL erim. cas. 298. er 299. per tot. Clar. g. sin. qu. S . Uers quiero M. Magon. dec. Flor. 7. n. s I. Pere . detur. Fisii lib. 4. ιιι. s. per tot. χ, Bonifac. de fura. I. I 2. n. 86. Appendis. Furio assimilantur abigeatus, trussa, expilatio haereditatis, stellionatus, & rapina, de qua in titulo sequenti. Tom. II. C c AbN
214쪽
Abigeatus consistit in ablatione dolosa alicuius bruti ex genere Iuinentorum, vel Armentorum, vel alicui ux quantitatii minutorum pecudum, cum allectu lucrandi . Puniri 1 olet remigio per quinquennium, Praeter animalium restitutionem . Vid. Dud. Ler. a. I 681. f. 7. Trusi. committitur retinendo, aut convertendo in usum d losuin praeter conventionem res ab aliquo traditas. Excusetur
quoad fieri potest propter velamen contractus, sed si de dolo ab initio constet punitur aeque ac furtum qualificatum . Viae dict. L. a. i68 i. f. I & aliam L. a. 174 . superius relatam s. ix. Nunquam tamen ab istud crimen proce litur absque partis instantia. Quare si pars instat pro solo intervile eumdem consequendo locus non est poenae criminali, nisi prius criminaliter egerit. & post transmillam specialein inquisitionem quietantiam secerit, tune enim quietantia poenam minuit, sed non tollit. Ita in quovis crimine in quo requiratur instantia partis Expilarici haereditatis, quae alias dicitur 'νtum Luctuariam
committitur usurpando aliquid ex haereditate iacenti. Punitur exilio, vel alia poena arbitraria. Viae dict. L. a. I 68 I. g. I Stellionatus, qui etiam dicitur Crimen vulpinatum , Comprehendit omnes fraudes in contractibus commissas, & omnes adtiis illicit . ae dolosos qui in alicuius delicti nomine non continentur. In hoc crimine datur locus poenitentiae. & poena est extraordinaria. Vis d. Leg. a. ITA . g. 11. Rerum amotarum actio datur inter per scinas inter quas non procedit actio poenalis . nec actio farti, ideoque inter coniuges datur affici verum amotarum Leg. I. O 2. y . de as. rerum amatarum s fenoeb. de arbitr. cos. s8o. per tot. Boui sic de juriis LIO. n. 4. ubi intelligit etiam quando fuerit soautum divortium.
pro furto secuto illo costante, Rot. par. I 8 rec. Em. I94. 24S
IIγeronimo Cala ire pragvr. ii. de empl. O venit in . de iuri par. h. ubi intelligit respectu viri, secus autem respectu haeredum, quibus tenetur de furto , ct expilatae haereditatis ; quod pr edit inter patrem. & filium, ideli ut supra non de tuo actio famosa, sed actio civilis in factum 1 Bonifac. sic. cit Farina c. de furtis qu. 174. par. r. & quod detur actici farti contra auxiliantes. vel ementes ieienter a dii. Personis, eontra Voluntatem patris, vel mariti respeetive. Leg. eos Coae de furti Grinacc. quaest. 168
Lex anni t 68 t. poenam laquei irrogat reis furti magni scilicet excedentis quantitarem centum aureorum, vel vigintiquit
que si quatilicatum sit. Quomodo puniendum si furtum domesticum
215쪽
cum quid: Leg. anni 1744. quae inscribitur ordini crimina L EA vers sub I. 4.
Assectus lucrandi non praesumitur in eo qui aufert rem Com. mestibilem fame impellenter Praesumitur tamen in eo qui rem ablatam alteri donat, vel commodat, cum species lucri sit alterius animum sibi devincere absque proprio detrimento.
T IT. II. SEcunda species privati delicti est rapina, violenta scilicet, &sraudulosa ablatio rei mobilis; disserta furto, quia hoc fiat clam, haec Vero per Vim,.qtiae cum sit gravior furto non soluma tione furti, sed speciali actione vi bonorum raptorum vindicatur: qua intra annum utilem raptor condemnatur in quadru-Plum , post annum in simplum , comprehensa tamen in quadruplo rei testimatione. Hodie tamen proceditur solum criminaliter ad normam superius allatae Leg. ann I 68 l. quam viae β. 9. Vix atrox in rapina punitur morte. viae Compendium variarum Legum anu. I 637. Ita puniuntur qui hostili violentia , ct cum armis au ferunt semel in viis publicis magnam pecuniae quantitatem, vel pluries Parvam. vid. Leg. praefl ann. I 68 . g. 9. Qui rapit rem suam ab altero possessam ex constitutione Imperatoris eam amittit, qui alienam, eam cum eiusdem aestimat ne cogitur praestare, & hoc obtinet non solum in mobilibus, in
quibus proprie rapina committitur, sed etiam an immobilibus, in quibus non rapina, sed invaso fieri dicitur, & in utraque dolus requiritur. Actio vi bonorum raptorum, ut actio furti competit iis quorum interest.
In praxi exagitatur quaestio, an bona suris remaneant obli-pata favore domini, cui sublatum aliquid fuerit, & an hona furata recuperari polsint a domino absque relatione pretii contra tertium renes quem fuerint. Quoad primam quaestionem hypothecam dari firmant, Negus de pignor. par. a. membr. 4 n.
64. vers vigesimus secundus Mantis. de tae. Iib. II. rit. I 4. num. s. Merlin. de pign. lib. 2. tit. 3. qu. 9o. Peregr. cons. 39 n. Io. ib. 6. Grat. discept. for. 93s. n. 24. contradicente tamen De Luc.
216쪽
de credit. disi. 36. n. 2I. quoad securidam cum distinctione procedendum est , videlicet aut emens rem furtivam sciebat talem esse, & tunc tenetur criminaliter actione furtiva, ac restituere absque refusione pretii, ad Text. in Leg. s servus cuiusdam, O Leg. quoniam s. de condia. furtiva; or tiae ex Leg. diei p. Septembris i 68 I. condemnandus est tam qua in fur, nec potest excusari emisse bona fide nisi id pateat; aut i noravit, & emit iusto pretio, honaque fide, & tunc tantum tenetur restituere nullo sibi refuso pretio si res extet, & si consumpta fuerit bonas de tenetur in quantum fastidi fuerit locupletior, Leg. in civilem Cod. de furiis Vermultat. cons. 27s. n. i. 9 seqq. secus a tem pretium loco rei non succedit
T I T. III. DAmnum in iuria darum, privatis delictis adnumeratum sute,
non tamen omne damnum genera Iiter, sed quod contingit cum interitu, aut corruptione rei, & Coercetar Lege Aquilia, cuius olim extiterunt tria capita. Primo copi r. cavetur, ut qui occiderit hominem servum,
Vel quadrupedem, quae pecudum numero sit, teneatur domino servi, ves quadrupedis occiii ad livendum quarui plurimi dicta
Hae Lege tenetur qui aut dola, aut culpa nocuerit, absque affectu Iucrandi, non autem qui casu, ut exemplificat Imper hor in textu in milite ludente iaculis, in putarore arboris Prope viam publicam, in eo etenim imperitia habet ar pro culpa, &in mulione, & equitante, ut videre est apud Interpetres. Hodie vero actione Legis Aquiliae solum damnum Persequimur, non quanti plurimi .
In faciensta aestrmatione considerandum est etiam interesse. R damnum coutingens ex peremptione rei, nam si occideretur servus haeres institutus, aut equus ex quadrigis, praeter valorem servi, aut equi aestimabitur damnum.
Ad secundum c1put Logis Aquiliae, quod media Iuris Pr dentia deperditum est, putant pertinuisse interceptam nobis utia Iitatem rei nostrae illaesae. EX Disit iroo by Ccst le
217쪽
ans Ex tertio capite veniunt coeterae res praeter hominem , &meudem iniuria coruptae, & tune qui damnum facit, urendo, frangendo, tenetur domino quanti plurimi eo anno res valuerit,& huic etiam referuntur vulnera servorum, & pecudum, coeterorumque animalium caedes, & denique omnium rerum in
De danno iniuria dato videnda est Lex ann. I 687. quam
o i securitatem agrorum ad Observantiam revocavit L. ann. I 74
T I T. IV. ΙNiuria hic accipitur pro contumelia , & ita accepta est quarta species maleficii, & potest describi dictum, vel factum aucontemptum, infamiam, aut dolorem alterius. Hinc deducitur iniuriani dividi in realem, verbalem, & literalem. Realis est quando facto aliquo contumelia insertur etiam citra manuum illationem, aut laesionem Corporis, atque ita non solum si manus inieceris in alterum, eiusque corpus laeseris, verum etiam si
pietura, aut gestu ludificaberis, si vexandi causa in ius vocaveris. Verbalis est cum verbis fit convicium, vel aliquid detrahitur ex alicuius aestimatione eo praesente, vel ea intentione ut illi innotescat, licet adiiciatur protestatio m salvo honore ra quae loquendi ratio excusatur quando verum est id quod dicimus, modo probemus dixisse ob defensionem , utilitatemque nostram . Huius poma ex novis Principum constitutionibus capitalis est. Verba iniuriosa in Deum , vel Sanctos prolata dicuntur Blasph miae, quae vel simplices sunt, vel haereticales, scilicet, Articulis orthodoxae fidei contrariae. Non committuntur absque animo deliberato: puniuntur ab utroque Foro, earumque Poena est
Literatis est quando quis carmen , vel libellum conscripsit, vel conscribi curat ad infamiam alterius, & similiter poena est capitalis. Punitur etiam qui illud in vulgus profert, aut imprimit, aut dolose curat ut id fiat ad infamiam alicuius, ctiam suppresso nomine, modo de persona satis constet. Excluso animo iniuriandi qui legit, aut sumit, vel retinet exemplar libelli famosi poenam non meretur. Quando obiicitur solum crimen non capitale, vel crimen in genere, vel continetur simplex durisio non dicitur carmen famosum, sed iniuria scripta.
218쪽
Iniuriam patimur directo per nosmetipsos, oblique etiam per alios, cum iniuria fit potestati, vel afiectui nostro subiectis, una de parer iniuriam sectam filio vindicare potest , non solum nomine lilii, sed etiam proprio, licet filius iniuriam remiserit; idem dicendum de sponso respectu sponsae, de marito respectu uxoris;
non autem a Contrario, nam uxores a viris non viros ab uxoribus vindicari aequum est. Servis quoque facta iniuria a domino vindicatur ex propria persona si atrox st, vel praeciis facta in domini contemptum, nam si si levis non censetur facta domino. Iniuria facta servo usu fructuario vindicatur a domino proprietatis. Liberi autem homines nostro servitio vigilantes, si habeant signum domini, domino competit vindicatio, atque etiam libero homini; plures limitationes vide in textu . Hic ex duodecim tabularum Lege pinna iniuriarum ob membrum ruptum fuit talio, ob os vero fractum, & alias leviores iniurias fuit pecuniaria, ex post iure praetorio sedla est arbitraria iuxta aestimationem factam a
passo iniuriam, moderandam tamen a uidice prout eidem videbitur . . Iniuria, actione ex Lege etiam Cornelia vindicatur in tribus casibus, cum scilicet quis pulsatus, eum verberatus, cum domus alterius vi introita.
Atrox iniuria ex triplici capite aestimatur, nempe ex ficto, ex loco, ex persona; ex facto si quis fustibus caesus; ex loco si in publico facta; ex persona si tuerit scilicet Praeses. Actio iniuriarum potest proponi aut civiliter, aut criminaliter, sed una electa , altera evanescit, cum utraque sit ad eumdem finem. Huiusmodi actio datur etiam in eum qui mandato, ope &c. causa fuit ut fieret. Tollitur actio iniuriarum iniuriae remissione, quae fit tacite, aut expresse iuxta moralem prudentum aestimationem . Tacite i scilicet quando statim iniuriatus, iniuriam ad animum non revo-Caverit, vel tacuerit, aut simulaverit, aut sponte, Proprioque impulsu cum ossensore familiariter se gesserit, & morte unius ante litem contestatam , nec ad haeredem transit, nec haeredidatur cum si famosa , & odiosa. Poenae contra Iniuriantem illatae addi solet Palinodia, seu Recantatio, qua se mentitum fuisse satetur. Ob iniuriam levem datur Deprecatio, qua Reus declarat se . . paenitere iniuriae, eiusque veniam implorare.' Ob verba ambigui sensus exigitur excusatio quae dicitur Declaratio honoris, qua reus profitetur se actorem cognoscere Virum honestum, neque umquam de eo secus sensisse. Di itiroo b
219쪽
2o 7 Retorsis non datur ad ultionem, sed ad removendam Critaminis imputationem; igitur ille cui dicitur m tu es fur m respondere nequit m iuimo tu es fur m sed dicere potest is tu mentiris ta haec enini postrema responsio ad unicam innocentiae de se sionem est comparata. Iniuria non committitur absque animo eam inserendi, ade que excusatur qui ludit, aut monet, aut malitia caret, & plerumque ascendentes, & qui eorum loco sunt, aliique consanguinei ob morem rationabilem Procedendi inter eos, maiori in genuitate, vel auctoritate
DE OBLIGATIONIBUS EX QUASI DELICTO NASCENTIBUS .
T I T. V. Postrema quae superest explicanda obligationum causa est qua si maleficium , sive quasi delictum, quod proprie committitur cum quis non ex dolo, aut lata culpa, sed potius ex imperitia. & negligentia sui, vel suorum peccat. Tres hic reseruntur species . Prima est quando Iudex per imprudentiam iudicat , etcnim obligatur tamquam ex maleficio , & actione in factum tenetur reficere damnum. hodie vero iniquitati sententiae latae per imprudentiam succurritur remedici appellationis, vel revi ionis, nec agitur contra Iudicem. Iudex enim , aeque, ac alii Oiliciales, ac ministri non nisi de dolo, aut lata culpa redarguendus, cum pro eo stet praesumptio , quod recte officium suum expleat. Secunda species est non praecurrere ne quid a domesticis temere ex aedibus ubi habitamus deiiciatur, aut effundatur , quod transientibus noceat; quod si deiectum , effusumve alteri nocebit ei tenemur in duplum actione ex quasi delicto eidem competenti contra inhabitatores aedium unde casus prodiit; quibus tamen succurritur actione in factum adversus deiicientem rQuod si ex causis praedictis occisus sit liber homo, quia hi non recipit aestimationem poena est so. aureorum; Si vero solum se vulneratus arbitraria Iudici, qui debet animadvertere sumptus curae, & operarum amissiones.
Pariter ex quasi maleficio tenetur, qui aliquid suspensium tenet , vel teneri Patitur ubi vulgo fit iter , quod cadendo pos sit
220쪽
2ossi transeuntibus noeere, contra quem , licet suspensum non ceciderit, constituta est poena decem aureorum applicanda agenti.
Uerum si filius familias seorsim a patre habitet ex supradictis causis pater non tenetur pro ipso filio. Tertia species quasi maleficii est damnum , aut furtum
commissum in navi, caupona, aut stabulo ab his quorum opera nautae, cauponae, & stabularii utuntur; hi omnes in duplum ex dictis causis ex quasi maleficio tenentur, quasi deliquerint utendo opera malorum hominum, & hae actiones in factum ex quasi delicto competunt damnum pasio, & eius haeredi contra delinquentem , non vero Contra delinquentis haeredem , quia actiones poenales, ut sunt huiusmodi, in delinquentis haeredes non tran-ἐeunt. Si damnum illatum suit ab aliis viatoribus quorum opera nautae, cauponae, & stabularii minime utebantur tenentur ex quasi contractu in vim consensus restituendarum rerum hospitibus, qui praesumitur ex acceptata traditione illarum; nisi hospitibus ipsis praedixerint necesse esse, ut ipsi rebus suis prospicerent ne sibi auferrentur, iique huic dicto consenserint. Quasi delictis accenseri possunt etiam r. Misericordia intem pestiva alteri damnosa, ex. gr. Si quis debitorem e carceribus eximeret , a. Conniventia qua Permittitur Crimen committi quod impediri debebat, ac poterat. Utroque casu civiliter competere videtur actio in factum ; sed plerumque dolus hisce casi-hus intervenit, adeoque criminalis actio locum habet.
T I T. VI.CUM a libro seeundo usque adhuc actum sit de rebus, de secundo scilicet obiecto civilium institutionuni, merito nunc progredimur ad tertium , iuxta divisionem propositam in g. ult. snsit. de iur. nai. gent. 9 eivit nam omne iuS, quo utimur, aut ad personas pertinet, aut ad res, aut ad actiones Leg. pr. f. de
Stat. homin. nam inter res obligationes etiam enumerantur, cum
snt res incorporales, ut ex Harmet. instit. h. t. num. 2. idem sentit Heinec. instit. hoe tit. g. ii 26. dicens quod actio, quatenus est ius, ad secundum iuris obiectum pertinet, quatenus vero acci-
Pitur pro remedio ius persequendi ad tertium iuris obiectum
reserenda est, & sc priore sensu definiri potest, quod sit ius