Quae fuerit Aristotelis de sensibus doctrina? ...

21쪽

plicant exquisitisqne rationibus confirmant nemperem extensam, quasi quassatam, sponte sua vibrare et impellere circumfusum medium, movente autem medio cieri aures, oculos aut nervos tactus, atque inde protinus varios sensus fieri id ipsum noster, etsi minus apertis, at certis verbis profitetur, imo singulis utique sensibus accommodare omni ope nititur.

Et primum, juxta ipsius opinionem , id quod videri

potest colorem, qu0 quidem solo videre p0ssumus, in se habet Coloris vero h0c est proprium, ut moveat pellucida corpora, quae per se obscura, luce tamen aliena persundi ac splendere valent aerem scilicet et aquam nonnullaque alia. Sicque motus, quem a colore pellucidum corpus, et a c0rp0re pellucid oculi excipiunt, e1sicit visum, perinde ac si signum quod in ceram imprimitur, usque ad extremam ceram transmitteretur . Neque aliter est de son0, qui non ex uno corpore, Sed ex conflictu corporum in justo medi sese impellentium sequitur; neque tamen efficitur ex concursu omnium, quum nonnulla sint, ut lana ei sp0ngia, quae nullum motum ciere, ideoque nullum 80num reddere valeant. Medium autem est aer cujus natura, quum infinite dividatur, neque ipsa c0ntinet, neque per se lacit sonitum. Nullus tamen esse potest sonitus sine aere, cujus

22쪽

- 22 motus consinuus, ab icto corpore veniens, aurem e

cutit,. atque inde fit auditus Iia fit de odore nam quidquid olet, etsi nobis minus

notescit olfactu, qui sensus in homine hebes est et omnium pinguissimus, non solum per aerem, sed etiam per aquam sentitur, siquidem praedam fluviatica animalia vel odore vestigant' Tactus vero, et gustus, qui serme est alius tangendi modus, ad aliquid ex propinquo percipiendum, carnem et linguam, tanquam medium, adhibent. Neque tamen,

quasi per aerem et aquam videmus, audimus et odoramur, ita prorsus per linguam et carnem, at potius una cum lingua et carne sentimus perinde ac si quis trans scutum perfodiatur, non dicas serr scutum, cutoque hominem percuti, sed percuti simul et scutum et pectus . Neminem vero, nisi per quoddam ejusmodi medium, sentire p0sse, 0 solum si missime asserit Aristoteles, sed etiam variis argumentis comprobare nititur. Notat enim, non sine causa, medium illud a re sensili paul0 ante moveri, quam fieri possit ipse sensus. Qui enim in propinqu0 est, is prius odorem sentit; similiterque sonus post ictum ad aures pervenit hoc autem declarant

23쪽

et pii. verba, quae, procul expr6ssa obscurantire eundo, quasi vix medium transeant; non enim audire licet id quod dictum est, quia aer ipso motu deformatur . Idemne sit de eo quod videtur, ut audiendus sit m docles, quum vult ortum a sole lumen prius ad. medium, quam

ad ipsum oculum aut ad terram devenire Id quidem,

quamvis nullo mod0 cum ratione pugnare lateatur, noster negat; 0niraque de sendit, idque salso, totum medium, quo vibrante lumen es icthur, eodem temporis puncto m0veri, quHmadm0dum glacie concrescit simul omnis aqua, neque, ut 0num doremve , sic lucem gradatim

ultro citroque dissundi

Eam tamen esse judicat medii uocessitatem, ut medio quomodocumque detracto, nullam Sensibilem: rem, licet praesentem, sentiri posso contendat. Si quis, inquit, id quod col0rem habet, super ipsum culum posuerit, nihil videbit; nam, ut videatur, colore aerem, aere autem oculum moveri oportet. Ideo non vere locutus est Democritus, ut etiam Aristoteli videtur, quum existima vii, si medium spatium vacuum sorte fieret, formicami,

quae vel in coelo esset, plane videri posse. Quod fieri non p0test; nam visio fieri nequit, nisi id quod sentiendiis testatem habet, aliquid patiatur quumque nihil ab ipso colore, qui videtur, pati valeat, restat ut patiatur a medio:

24쪽

quare necesse est, aliquod esse medium; quod si vero id Vacuum Sit, non modo non plane, sed nihil omnino videbitur . Eadem autem et de sono et de odore dicenda sunt Ab odore quidem et s0no movetur medium; ab hoc autem utrumque sensus instrumentum; sed si sorte ponatur super ipsum sensus instrumentum vel id quod sonat vel id quod olet, nullus itidem emcietur sensus. Neque aliter se res habet in tactu et gustu, etsi minus apparet'.

Accedit illux id quod sentiri potest minime quidem

sentitur, si motus, quem medio assert, idem jam sit in medio medium enim nullo m0do potest id quod jam habet aliunde accipere. Quod quidem noster sequentibus verbis declarat Colorem quidem suscipere potest id quod colore, sonum autem id quod sono vacat vacat autem colore pellucidum corpus et invisibile, vel id quod

vix tandem cernitur, quale tenebricosum esse videtur . . Sed ut motum a medio allatum excipiant oculi, aures ceterique sensus, hosce oportet rursum eo motu posse cieri, nec tamen jam cieri; nimirum, si verbis et consuetudine Aristotelica uti licet, quidquid res sensibiles sunt in actu, id ipsum illae corp0ris nostri partes esse debent

in potentia'. Περὶ μχ. l. II, 7,s6. Ibid. l. II, 7, 3 8. ' ρὶ χ. l. I, c. m. 4.

25쪽

Idem enim docet varias c0rporis nostri partes ex variis elementis oriri, eoque magis ad motus renim sensibilium suscipiendos et retinendos accomm0dari: Meuli quidem partem cui videndi facultas data est, ex aqua constare existimandum est; ex aere, id quod s0n0s percipit ollaetum, ex igne .... Ut enim extra non sine lumine videtur, sic et intra perspicuum ergo esse oculum oportet, eumdemque aquam esse nece8se e St, quando n0n est aer non enim anima aut animae instrumentum in extremo oculo, sed intus, ut patet quamobrem necesseeSt, ut pars oculi interior pellucida sit et lumen admittere valeat . a Non aliter sit de gustatu Quum id quod gustatur sit humidum, necesse est et instrumentum sensus neque humidum actu, neque tale esse ut humectari n0 possit patitur enim aliquid gustus ab eo quod gustatur quatenus gustatur ... Argument est, linguam, neque cum est valde sicca,. neque quum est nimis humida, sentire etenim, si jam nimis humida, primum humidum sentit, perinde ac siquis, quum praegustaverit vehementem saporem, deinde alium gustet; sicque aegrotantibus cuncta videntur amara, quia lingua sentiunt tali humiditate reserta et Instrumentum autem ad res tangendas aptum et in qu primo sensus is invenitur quem appellamus tactum, pars ea est quae est in p0tentia talis,

26쪽

qualis res quae tangitur sentire nempe aii quidd mest; quare id quod res tales efficit, quale ipsum est actu, tale illud reddit, quum antea suerit in potentia uu0-

circa aeque calidum ac rigidum et durum ac molle non sentimus, sed id quod exsuperat, quia sensus est quasi modus oppositorum quae in sensibilibus insunt atque pr0pter h0 sensibilia discernit; nam medium discernendi vi p0sset sit enim ad uirumque ipsorum alterutrum extremum, atque ut id quod album nigrumque percepturum est sensu, neutrum ipsorum actu, sed pyienti siι utrumque oportet, sic et in ceteris itidemque in tactu

neque calidum, neque frigidi sHi quidem loci vis notati ab pterpretibus, mod recte intelligantur, multum, nisi salt0r, ad praecipuam do quas se quaeritur, rationis Aristotelicae partem xplan4ndam

conserre valent. Sequitur enim ex allatis verbis, animam, quae septiendi facultatem habet a natura, reipsa sentire non posse, nisi propriis inhaereat norporis partibus, quibus utatur veluti aptis ad sentiendum instrumentis, non secus ac dibus citharaedus in eo autem corpus

humanum a fidibus differre, quod Ohordas sidiuim ipse

citharaedus, non vero corporis strvos anima impellat: corporis en ina nervi, numero naturaque inter se diversi quisque suum motum habent, adoria por mestium deceptum et cum rei sensilis motu congruentem. Quibus

27쪽

positis, si quid frigus in se habet, et per medium Nervos tactus percutit, in hisce nervis, quoties jam allat motu cientur, nihil immutatur, neque rigoris sensum ullum percipit anima. Sed ubi quid nervis rigidius eisdem

nervis, quos per medium contingit, motum suum dat et communem facit, pr0tinus anima plus minusve sentit pro ratione mutati m0tus. Quod si quid e contrario calidius corpori obvium incurrit, tactilibus nervis in diversum impulsis, anima rursus calorem patitur. Neque solum in tactu rigus et calidum, sed etiam siccum et humidum, durum et molle, nonnullaque alia eodem modo opponuntur. Quod ad ceteros sensus speciat, in unoquoqu6 unica apparet repugnantia : sic visus ad album et nigrum, auditus ad acutum et grave, gustus ad dulos et amarum pertinere videntur .

Inde insuper facile intelligitur, nihil admodum sentiri

posse, neque quum levior, neque quum violenti0 aequo fit motus. Quoties enim nullo aut parum apto motu quatiuntur oculi, aures aliive nervi, nobis sunt tenebrae et silentium, nullusque essicitur sensus'. Rursus vero corporis

partes sensibus aptas laedit et disturbat quidquid in sensilibus rebus est nimium et quum sorte vehementius m0- ventur, tollitur justa ratio ex qua c0nstat ipse sensus, perinde ac concentus, ubi valentiori digito chordae pulsantur.

Περὶ Φιχ. l. II, H,48. Ibid. l. II, 10 et 12.

28쪽

Effugit igitur auditum quidquid gravius acutiusve resonat; visum vero, quidquid ardentissimo colore splendet; et si quid acrius olet, olfactum . Nunc demum ipsum sentire, quid proprie sit apud

Aristotelem Moveri et pati, κωῖσθαι in πασχειν, ut ipSede re pronuntians loquitur. Sed quae vis insit in his verbis, nemo satis attendet, nisi in promptu habeat, qua ineluctabili connexione corpus et animam, in his

quae attinent ad sensum, noster conjunxerit. Huic enim videntur omnes assectus animae cum corpore esSe, ut ira, mansuetudo, timor, misericordia, confidentia, gaudium postremo, odium atque amor, quae cuncta n0n sine quodam corporis motu existere possunt; indeque colligit assectus rationes esse materiae insitas, ε δῆλον ori

τα πάθη λογοι νυλοί εἰσι 's, nempe, ut arbitror, variorum arietuum rationem ex ratione variarum materiae partium pendere.

Nec tamen idem docet animam ipsam moveri, quippe qui p0tissimum hanc nonnullorum philosophorum sententiam non semel reprehendat et consulet ded, quotiescumque amicitur anima, congruentem in apta corporis parte motum simul fieri censet, sive assectus ex motu, sive motus ex assectu sequatur : sic in sensu motus venit Περὶ μχ. LI. , 30. Ibid.

Ibid. l. I, c. II, III, IV.

29쪽

a corpore in recordatione vero, anima ad motus corporeos, Seu vestigia in sensuum instrumentis impressa ultro respicit . Imo non nisi improprie, si audiatur Aristoteles, animam sentire dicimus. Dicere animam irasci, simile est atque si quispiam animam texere vel aedificare dicat; nam melius est dicere, non animam, sed hominem anima misereri'. Ideoque sensum neque c0rpori neque animae proprium, Sed rem utrique communem esse

Quum igitur sentit h0m0, quid in eo fiat 'Movetur et patitur. Nimirum, quod ad corpus spectat, movetur; quod vero ad animam, patitur. Nec moveri et pati, etsi in e qui sentit, indissolubili nectuntur nodo, unum et

idem sunt. Hoc enim inter res quae anima carent et animantia omnia praecipue interest, quod illae quidem mutantur insciae, haec vero, quoties mutantur, Sentiunt se mutari, suntque in eo maxime quod sentire se sentiunt . Motus igitur nihil est, nisi c0ncussarum in corpore partium translatio. Pati autem significat varios animi assectus, qu0s quisque nostrum in se experitur et solo conscientiae testimonio notat, quotiescumque audit aut videt aut aliter sentit; sicque pati non idem est ac 0r-

30쪽

rumpi et depravari, quum contra qui sic a mera potentia ad effectum adducitur, augeatur potius et in melius

mutetur .

Sic in Aristotelica doctrina, omnem sensum ex motus et assectus convenientia, hoc est, ex concursu corporis impulsi et animae percipientis oriri, pro certo censeo habendum, nec dubito quin id ex hujusce disceptationis summa jam satis appareat. Sed non semel ipse Aristoteles, dum motum et assectum uno nomine SensuS dicit, αι τλσκ, praefatam distinctionem blivisci videtur, et rebus assertobscuritatem, qua juvante tota ipsius ratio postea ab interpretibus in deterius detorqueri potuit. Nec satis scio, utrum adeo perplexe locutus fuerit propter sermonis egestalem, an minus intellexerit rerum quae sub sensus cadunt notitiam et animi seipsum introspicientis conscientiam longe alio modo obtineri nam, dum nimium attendit ad corp0ris animaeque concentum, in levi habet nec subtiliter dispicit partes quibus constat quidquid emtinet ad duplicem hominis naturam. Quid enim sibi velit idem, quum prostetur, sensum id esse quod rerum sensibilium formas sine materia suscipere potest nempe, ut annuli signum, sine erro aut auro quo annulus constat, suscipit cera, sic ab eo quod colorem, aut saporem, aut sonum habet, quemque

Sensum pati . Περὶ χ. l. II, c. II. d.