Medicina practica - liber secundus

41쪽

r g Lib. II. Pari. I. Cap. IX.

soluerunt, exspuunt; & ex medicamentorum sputum pro uocantium usu, etiam hoc prouenire possit: tamen de ea hic non est sermo, sed de praeter naturali, cum obiectum praeter naturam, seu saliua copiosior ad exspuendum in

uitatis

causse, Caussa. - Fit autem saliua, seu sputum copiosus, dum pituitose,

humor a capite ad os & fauces defluens saliuae se commiscet,eamque auget, atque tunc pCalismi,& catarrhi eadem generatio & caussa est, & solet Ptyalismus, Ut catarrhus, nonnunquam Epidemius esse, id quod An. 116 s. accidisse

refert Forestus, Itba . obser . 13, . . l

Eadem de caussa cum columellae luxatione plerumque sputatio multaetconiuncta est. Accidit eadem etiam in ii, flammatione Sc ulceribus oriS. . Deinde dum ex ventriculo humidiore & pituita abundante ea surtan in os exsudat & exsurgit,sputoque se miscet, quod mane, seu ieiuno ventriculo accidere solet, ioque saepe post morbos chronicos accidit, ventriculo debilitato & non recte concoquente. Neque tamen semper primario e ventriculo aquosia illa pituita in os confluit,sed nonnunquam ex intestinis,ut in vermibus accidit, nonnunquam ex liene , unde lienosi & se bullai sputatores & saliuatores sunt, de qua re in D.de scorb.cap .No.6. dictum. In pectoris quoque & pulmonis affectibus excrementa illic congesta si in os propellantur, sputum augere solent Tandem etiam ex hydrargvri inunctione molesta & continuae sputi ex ore reiectio re saliuatio excitari potest. Interdum etiam infantibus saliuatio ob humores vitiosos in utero cumulatos familiaris est. De quo Hollerius, conis. adoph. . Dct.3.Nostris, inquit,puerisAaro accidunt aphthae, quia Gallicanarum matrum & nutricum frigidus est lac &humidius : sed aphtharum loco pustulans habent & ulcera serpentia per totam faciem, per caput, post aures,& mub tam praeterea saliuationem. Signa Diagnostica. SUM. Malum per se notum est , &qui hoc laborant,coguntur

sine tussi, te exscreati. ne ob saliuam copiosius ad labia aset

42쪽

De Pt alimo. et T

iluentem exspuere.Quaenam vero copiota saliuae caussa sit, ex morbis qui praecesserunt, vel praesentes sunt, cognosci

tur,

post cibum si copiosa saliua excernatur, indicat ventriculum male assici, vel ob propriam illius imbecillitatem,

vel ob ciborum qualitatem, aut quantitatem. Indicat enim cibum corrumpi. Atque haec saliuae exspuitio a Gai no , . de locv .c. io .e Diocle inter affectionis Hypochon-driacae symptomata recensetur. De sputatione , quae etiam scorbuticis familiaris est, videatur tract. de scorbulo, cap.

Prognostica. i. Malum, prout morbus, a quo saliua copiosa prouem nes Munit, se habet nunc grauius , nunc leuius est, & facilius, vel dissicilius curatur. 1. Phalismus interdum a magnis morbis praeseruanimo magnos morbos tollit, & acuta febre laborantes tandem Ptyalismo, & copiosa saliuae reiectione sanatos fuisse ob seruatum est, cuius rei historiam habet Forestus, lib. 1 G

Etsi Ptyalismus a saliuae copia proueniat,& proinde Curatis. ipsa absumenda, & quae resiccare, & partes illas saliuam suppeditantes , tonsillas puta, roborare possunt, exhibenda sint: tamen cum caussae sint plures, a quibus copiosa saliua prouenit, ut scopo huic rectius satisfacere possimus, istae prius tollendae sunt. Itaque si a catarrho a capite labente, & saliuam augente est Phalismus, curatio ad catarrhum dirigenda. Si aventriculi vitio suppeditatur, tum generatio pituitae ventriculi impedienda, genitaque expurganda ,& ventrichius exsiccandus; quam ad rem imprimis aloe, & hiera piacra , & aloeticorum medicamentorum usus facit. Vtile est& thus ac mastiche , cum vino sumpta, & sinapi cibis a, mixta- Item diagalanga, diatrion pipereon. Vtilis etiam est vomitus. AEger famem toleret. Si Lienis vitio proueniat saliua copiosior ili succurrendum. Eodem modo & pulmonum atactus, si saliuam augeant:

43쪽

si a. Prognostica Curatio. Tingua mitia.

18 Lib. II. Part. I. Cap. IX.

geant, curandi. Si ab hydrargyri inunctione proueniat PCalismus, illi succurrendum, ut de curatione luis Vene reae dicetur: Et exemplum talis P alismi curati habet Fo

restus , lib. I . observ. 2

Quibus pro varietate caussarum expeditis, & praemissis, tandem & ad os madidum exsiccandum, & tonsillas robo randas veniendum : decocta nimirum paranda ex fol.my ti, plantaginis, rosis rubris , saluta , nucibus cupressi, b raustiis, acacia, hypocistide, mastiche, ligno aloes , alumine : quae decocta in ore solum sunt detinenda, non vero gargarismi modo usurpanda, ne plus pituitae ad os attrahatur. Potest & spongiae particula in ore detineri, quae copiosiorem saliuam imbibat. Si tamen critica sit euacu tio, fluxus ille impediendus non est.

Caussa est materiae defectus.Deficit autem materia,quia vel non generatur, vel generata absumitur. Non generatur ob siccitatem cerebri, ventriculi, linguae & tonsillarum. Geuerata absumitur in febribus ardentibus , ut Pherecbdae, et . Epid. otis inflammationibus, vigiliis , nimiis exercitiis , siti, longis sermonibus, a cibis calidis, & exsiccantibus, fumis metallicis, re similibus. Signa Diagnostica hic affectus non requirit,sed per se patet. Signa etiam caussarum e praecedentibus , & praesentibus, & iis , quae de linguae siccitate, lib. I. pari. 3. seci. S. c. 1. dicta sunt, manifesta sunt. Prognostica etiam inde petenda , & desumenda sunt. curatio ut recte fiat , caussae a quibus pendent tollendet sunt, & exsiccationi humectantibus resistendum. Quod fit

remediis, quae ibidem habentur. e. Lingua ipsa etiam ore eontinetur , verum quae de eius

morbis & lymptomatibus dici possunt supra lib. I. pari. 3, fere. s. proposita sunt,

44쪽

me mentium affectibus.

To Dentium morbi .

Entes soli ex ossibus quadam sui parte extra ostrνια,

seu alueolos suos prominent, ut masticationi ciborum, quod ipsorum, munus est, inserviant. Secundario v ro sermoni & pronunciationi verborum suam operam praestant. Ideo & in masticatione atteruntur, attriti Vero incrementum denuo accipiunt, & cum toti exciderint in infantia, nonnunquam & aliis aetatibus,septenariis potisi mum annorum, noui gignuntur, ita ut quibusdam si ptuagesimo , octuagesimo anno dentes renatos fuisse compertum sit. Praeses enim est usque ad morte in maxillis vismhasiue, seu formatrix dentium, quae ipsos producere potest ex idonea materia, peculiaribus in maxilla finibus recepta, quae in osseam quandam duritiem excrescit. In ipsis etiam dentibus parte interna semper aliquid humidae moblitiei inest,qua nutriuntur, & fluxionibus opportuni fiunt Eius rei exemplum occurrit nuper Reichenbachij,in Silesia. Scripsit enim ad me Dn.D. Georgius Titschardus vivere ibi honestam matronam sere septagenariam, viduam quae ante quadriennium, postquam scilicet climactericum magnum cs. annum superasset, omnibus dentibus ab ortu primo amissis, coepit dolere caput & gingiuas tam atrociter, Ut moritura putaretur , & prae doloris immantisite insaniam metueret, eousque, donec elapsis aliquot diebus dentes, perinde ut in aetate infantili fieri consueuit, primores protruderet,ac tum dolores mitigari, meliusque habere & via uere coeperit. Numerati autem sunt ro. Verum iam olim etiam talia accidisse, patet ex Aristotele, de histor. animal.

Dentes vero considerantur quatenus vel gignuntur, vel

geniti sunt. Etsi dentes in ipso utero materno lamentur, ve

45쪽

so Lib. I L Part. I. Cap. X.

in dissectionibus abortuum saepe obseruatum: tamen si pientissimus rerum Creator extra alveolos eos statim emi nere noluit, ne papilla matris iis laederetur, sed gingiui, obducti latent usque ad quintum vel sextum mensem , vel etiam ultra, ac tum in infantibus cum dolore plerumque erumpunt: dum geniti sunt, variis morbis & sympto matibus assici possunt. Morbos dentium quod attinet, Primo magnitudo perit, siue a violentia externa, siue a defectu alimepti, dum

corroduntur & perforantur: Deinde interdum longiores, quam par est,fiunt. Saepe mobiles fiunt, & vacillant;inter dum excidunt & deficiunt. Contra saepe plures numero sunt,quam par est.Nonnunquam situs & ordo eorum non recte se habet: Interdum tophis obducuntur, de quibus iam ordine dicemus. De Dentium Corrosione , critar, istin saepe dentes corrumpuntur & corroduntur ab . o acribus humoris ad ipsos defluetibus:a quibus etiam plectra, es, rumqt dolor excitatur;vnde post frequentem dentiu dolorem tandem eoru corrosio & caries sequitur,ita ut hangatur di frustillatim excidat.Faciunt tame etiam ad dentiu corrosione,aut certe eam augent cibi, ut Hippocrates,lib. de Assectionib. docet, praesertim si detes iam antea caui sint, ut cibi in iis retineantur. Imprimis hoc praestant dulcia,&praecipue saccharum, unde qui saccharu saepe gustant,pi, runque corruptos dentes habent. Corrumpunt etiam de tes nimium calida assumta.Vnde vulgatus versiculus: Pultes feruentes faciunt corrumpere tientes. Frigida contra idem praestant,& praesertim post nimis calida paruo interuallo assumta. Vnde qui circa aquas geli, das habitant,corruptos dentes habent. Dentes etiam laedunt fuci mulierum ex hydrargyro,Vnde raro mulieres, quae sucis eiusmodi utuntur,albos deae

tes habent.

Fistulae etiam nonnunqua in dentibus oriuntur, e quibus humor corruptus,& sanies sensim exstillat.Et quidem haec sanies nonunqua in os cum foetore defluit,cuius rei Gepta duo habet Forestus, .r . O .r. Nonnunquam vero per deum

Eum radices, & maxillae illa soramina,per quae vasa in est' subeunt

46쪽

De Dentium morbo. 3r

subeunt sensim extra effluit,& tubercula in mala vel me to excitat,quae nullo modo curantur, nisi dens extrahatur. Etsi enim,ut aliquoties obseruaui, rumpatur illud tubercu- Ium , & pus collectum effluat,& tuberculu inde subsideat,& probe curatu videatumtamen post aliquod temporis interuallum,ex sanie e dente cariolo ad eundem locu afflue te, aliud tuberculum excitatur, iterumque rumpitur,& seffunditudque toties accidit, donec dens cariosus 'tractus sit. Eo enim exempto tuberculum sponte evanescitet Interdum etiam ulcus semper manet apertum, & contianuo saniem stillat,nequitque claudi, donec dens cariosus extrahatur. Exstillat autem ista sanies,ut dictum , non pererosam maxillam, sed per foramina; ouae sunt in exteriore superficie maxillae parte anteriore, per quae vasa ad mUsculos,labium, & cutim eo loci deferuntur. Obseruationes hac de re vide apud Anton Beniuen de abdis G in sanat.

quam vermes in dentibus generantur,qui ipsos erodunt.

curatio.

Illud quidem,quod corrosum & carie absumtum est, in Curatio. dentibus resarciri, & reponi, non poteth: ne vero malum longius serpat, influens humor omni studio exsiccandus est ac dum paucus est iste humor,topica sufficiunitisin multus, capitis estiam prius ratio habeatur & totius. Postea humiditas putrida absumatur, & ne ab ea amplius dentes corrumpantur,detur opera : quod praestat d coctum Radic cappar. pentaphylli,cyperi,tithymal fol.saIulae,menthae,rorismar. sem. nigeli. baccar. lauri in vino vel aceto. Aut Gallia moschata vel sola,vel cum cypero,& mastiche mixta,in cauum dentis indatur ad prohibendam putrefactionem. Aetius sulphur vivum lycio exceptum intrudit in cauitatem dentis,aut semen nigellae torrefactum, de aceto acri affuso tritum. Vel sequenti decocto os sepius colluatur:

UZaldus commendat aquam rad.pyrsum vino destillatam

47쪽

3 et Lib. II. Part. I Cap. X.

tam , qua os collui iubet. Nonnulli dentes erosos ticariosos camphora replent S alij radice peucedani, 2ingib.& pyrethri. Alij easdem radices in aceto macerant , dein de coquunt & exsiccant , & eodem modo adhibent. Mascellus cauos dentes sanat imponendo iis cinerem muscet. dae, quo ossa cariosa restitui perhibet. Sunt qui sequentem aquam stillatitiam parant , qua dentem erosum saepius sti

Cant :

. Alumin. Dcch. n. g. Sal. ammonias. gemmae, an.n.j. Pulverilata indantur retortae lutatae, &s a. destillentur. Arcet quoque corrusionem & cariem dentium sequens linimentum T. Pulu. mrrh. B. h. Gummi iuniperi A. i. alumin. p. g. cum mellis q.L. F. linimentum, quo quotidie dentes putres de erosi fricentur. Velet Radic. silic. quinque fol. o lapath. an. t j. Coqu. in aceto vel vino austero ad tertite partis consumptionem. Colatura os, qua parte dens cariosus est, colluatur ;postea hoc puluere, quem Galenus, comp. med. sec. lo

describit, dens impleatur, qui eius putrefactionem prohibet. . celant. i. i. nitrii. f. Simul torrefiant, & in aceto acerrimo extinguantur, terantur, & cauernae dentis imponantur. Ron deletius D quam fortem in cauitatem dentis . immittit: quod tamen vix tutum puto: cum ab ea & vicinae partes,& nemus d

ii insertus facile sardi possit. Iricentur etiam dentes iis, quae postea de dentium denigratione proponentur. Et ne dentes cariosi amplius corrumpantur, utile est, post cibum eos a cibis in iis retentis mundare s deinde m vino colluere, & denti mastichen , thus, cyperum impo

nere.

Nonnulli coram indunt. Sed monet de ea Rondeletius, ne sola dentibus indatur: cum habeat vim emolIiendi,ner uos praesertim. Ideoque suadet, si ea uti velimus, ut ad misceamus alumen , vel aliud quod siccat, & adstringit, vel ceram viridem, quae vehementer siccat ob aeruginem, Cauteria

48쪽

De Dentium tam one es Carie. 3 3

uteria etiam admittit Hollerius , in perioched. in librum de compos. meaei fec. loca. Uerum uti eorum tutus est usus propter exquisitum sensum neruorum, metuendumque ne partes aliae & cerebrum ipsum in consensum trahatur. Granum etiam thuris vel myrrhae denti inserere utile est. Splua huiusmodi medicamentoru reperitur apud Gai

num, s. ompos medicam sec.loc. Aetium tetrabibl. 2.sem. cap. 33.Paulum aEginetam,Trallianum.

Si foetor dentium simul adsit,aliquid de myrrha,aut de

folio Indo, aut radic. ireos medicamentis misceatur. Vt

q. spro incorporatione. Fiat Massiride qua aliquid in den

dic. ireos g. j.ligni cupLeg. g. f. Fiat decoctio in sufficiente vini quantitate. Collaturae D. m. j. O mel. Ac letit. I. iij.

Misc. & decocto dentes eluantur ; deinde repleatur cauitas mastiche cum cera misita. Dentes etiam mundat & 1 putredine praeseruat Sp. Vitrioli. Si vermibus dentes erodantur, necare illos scribunt e ceptum per infundibulum fumum de sem. hyosciami. Falsissimum tamen hoc putat Hollenus,lih s.perioch in lib. Galen.de comp. meaic. sec. loca, scribitque aliquid vermic lorum semper de accenso illo fumo erumpere, omni tempore in aere etiam,quando ad dentra corruptos non pe

tingit. Alii sumum ex fructu Halicacabi cum cera misto,& ferro cadenti iniecto ore excipere iubent f Alij fumum adhibent de trochiscis ex semine hyosciami albi,succo c pae vel porri & nitro cum seuo hircino formatis , aut fiat

collutio auris ex decocto radicum chelidon. Crato commendat decoctu Adicum fraxini vel urticae. Succus item foliorum centaurin minoris & persicae arboris, aloe, mirrha , C. C. cc alia, quae contra vermes usu patur,utilia sunt. Quidam os spiritu vini colluere iubent. Si dens maxima ex parte cariosus sit, & dolorem pariat, aut fistula indefacta sit,uel tuberculum, aut ulcuS in maxilla , de quo antea dictum, extrahatur. In extrahendo i C men

49쪽

3 Lib. II. Part. I. Cap. X.

men dente cautio adhibeatur, & non extrahatur, nisi va cillet,ut sine vi extrahi possit ; aut si nerui subiecti, ne in flammatio & inde periculum immineat. Erasistratus, qui dentes temere non extrahendos putauit, eius rei testimo nium hoc adduxit,quod in templo Apollinis seu forceps dentarius plumbeus suspenderetur, quo in nuebatur,non esse extrahendos dentes, nisi vacillarent, hi plumbeo forcipe & sine ulla vi extrahi possint. Si eniti magna vi extrahuntur dentes, saepe maiores dolores sanguinis fluxus sequi solet, vel maxillae pars auulsa imul extrahi,aut alia pericula excitari possunt. Ita memi ni hic puero incaute dentem -ractum, & proculd bio in extrahendo neruum laesum fuisse, unde postea fungus enatus fuit,qui totum os repleuit, ac quamuis ab scinderetur, breuissimo tamen temporis spatio iterum succreuit s maiusque semper incrementum sumpsit, ac

aegro tandem mortem attulit.

Vt amem dentes sine violentia euelli possint, quaedam medicamenta adhibenda, quae passim in Medicorum libris occurrunt. Vt, Ranarum viridium in arboribus deo gentium pinguedo & puluis, si dentibus aftacetur; tithymalli succus denti inditus, aut si ex eo & sale armoniacqglobuli formentur & cauitati dentis indanturigummi hederae impositum, radix cucumeris agrestis per triduum in aceto macerata, semen hyoscyami, & radix eiusdem affata radici dentis calida applicata. Alij hoc commendant.

minae canis, thuris, dentis cautis, an. q. s. PuIuerissentur subtilissime & cum urina permisceantur, & imponantur denti eximendo. Tabernaemontanus hoc laudat. . Gummi ammoniacuna dissolutam ct cum sembosciami, Misce. F. Vnguentum. Monet tamen de hisce medicamentis Valescus de Taranta. I. ut vicini dentes bene muniantur,ne & ipsi a medicamento tangantur. 2. Vt os apertum seruetur, & saliua effluere permittatur. 3. Ne quid deglutiatur. Ne etiam dentes cariosi sub forcipe frangantur,ante extractionem tenui filamento replendus est dens cariosus.

50쪽

De Dentium mongatione. 3 s

tium extractionem 3 primo propter mastruationem, cundo quia dente uno euulso sequatur fluxio ad alterum , &sic continuo dentes extrahendos esse, donec tandem homo ad solas ostas & pulmenta redigatur. Verum etsi hoc suo modo concedi possit in dolore dentium a fluxione, &ubi per per vase pluribus dentibus communia materia affluit: tamen in dentibus corruptis , & praecipue ubi sanies ex iis exesis emanans in maxilla tubercula vel ulcus excitas, nulla alia curandi ratio est, quam si dens extrahatur. Neque tum metus est , ne vicinus dens corrumpatur , cum talis corrosio non sit a fluxione recenti, sed quariam diu saepe praeteriit.

De Dentium imminutione.

Non solum dentes imminuuntur,dum intus corrodun- Donitam tur, sed eiam cum breuiores fiunt. Fit autem hoc I. ob immin- externas iniurias , casum scilicet, percussionem ubi pars tio. aliqua dentis perditur. r. Vbi nonnunquam in dentium putredine ij non solum intus excavantur, sed etiam pars aliqua decidit. In adultis vix curabile malum est. In pueris quibus adhuc spes est dentes rursum renasci posse, sanationis spes est.

De Dentium elongatione.

Dentes nonnunquam etiam iusto longiores & promi- Damium nentiores fiunt,praecipue anteriores. Id quod accidit i. Iis elonga vacillantibus, vel eorum radicibus laxatis, vel ex percus tio. sione aut casu, atque externa violentia,ut in attentata,sed non perfecta dentis extractione. Deinde etiam citra laxitatem & mobilitatem, quando nimirum augentur & longiores fiunt.Id quod plerunque fit,si dens oppositus deest,

Si a laxitate & vacillatione dentium fiat eorum elongatio,dentes iterum firmandi sunt, ut postea dicetur s aut si hoc non iuuet,lima atterendi; quod etiam faciendum,si ex incremento longiores sint. De qua re vide Aetium, tetrabibl.2. feram. q. cap. 3. Ois., De Dentium mobilitate O vacillatione. ,-. Saepe etiam accidit,ut dentes vacillent: & imprimis inet mobus cisorii mobiles fiunt; quia una saltem radice nituntur. tac