Historia Michaelis Serveti

131쪽

gratii & Christiano indigna ad animi laetitiam ob hostis mortem declarandam, incertis rumoribus plus iusto fidem habuisse. , . LIV.

Venerat tum temporis nescio qua de caus a Genetram GVIL. FARELLUS, Celeberrimus Novocomensium Pastor , camicus CALVINI. Is electus est, qui ad mortem comitaretur SERVETVM. Prudenter id sine dubio propterea factum, quoniam Genetienses sacrorum ministri accusatores SERVETI fuerant, quorum conspectum ViX homo ferre potu isset. Comite ergo FARELLO in locum quendam eductus

est extra urbem, Champet sive Champo dictum o ibique a carnifice flammis exustus, libro eius, quem Restitutionem Christianismi inscripsit, femori eius alligato. d

Quae de ipso eius exitu supremisque horis reliqua narran tur , non aeque certa sunt omnia. Nos, quae innotuerunt nobis, referemus, & simul sub examen vocabimus. Nec enim dissitemur multa ad inuidiam CALVINO conflandam ab inimicis eius conficta esse. Inter eundum ad supplicii locum exclamasse dicitur perpetuo: O Dein ferus animam

mezm. O nsu fili Dei aeterni miseerere meis O Quod quidem facile creditu est. Quum in conspectum rogi ve-O 3 nisset,

vidisset ad supplicium Aci SERVE Tin subri se vultu sub Anu vestis

viter deis lo. Haec res multos pios turbauit, atque scandalum scandalorum peperit, quod vix unquam ob literare videretur. Idem narrat ex

dialogis inter Vaticanum & Cal-

gia P. L Se l. II. g. XLIII. p. 4 3. ς Locum hunc visitauit cum

132쪽

nisset, supplex procumbebat, precesque ad Deum standebat per tempus aliquod. Dum ita pronus iaceret, FAREL-Lus populum, qui ingenti confluXerat numero, his verbis compellabat: Videte quilutas vires bsbest Satan , cum aliquem possi et . Hic bomo doctus est, quod idem vobis sc-cidere possis f) Summam credo haec verba esse longioris orationis quam ad populum FARELLVS , vir disertus& eloquens, ex more habuit. Ceterum obsessionem eum Satanae spiritualem intellexisse, quam eX hominis in haeresi defendenda contumacia patere existimabat credibile est. . LV. A precibus quum surrexisset infelix homo, FARELLVS

adhortabatur eum, ut ad populum verba quaedam faceret. Suspicor sperasse FARELLVM , ut retractaret homo sententiam, atque Veniam erroris peteret. Ille Vero pia ne conturbatus, nihil aliud, quam gemenS & imo expectore sustiria ducens, o Deus t o Deus t exclamabat. ln- stabat tamen FARELLVS, numque nihil haberet aliud, quod diceret, rogabat. Cui ille, consilium haud dubie FARRLia prae animi dolore non perspiciens, uuid, inquit, aliud loqui possum, quam de Deo Z Pergebat FARELLVS quaerebatque, num UXOrem S liberoS haberet, quorum caussa testamentum condere Vellet; Sed ad haec nihil reus re . spondit. g) Ignorabat scilicet FARELLus, quid in iudicio actum esset, in quo professuS erat SERVETVS, non licuisse sibi per corpori S miserum habitum UXorem ducere. Ignorabat etiam inopiam hominis, cui Gelaeuam Venienti ere .

Dit is en seer aeeleera Manni ende g Testes sunt iidem.

133쪽

pta erant, quae habuerat, ceteris bonis, quae in Gallia reliquerat, meo regio addictis. Alioquin hac ei quaestio

ne non molestus fuisset. Post haec, quod unius Io. CA VINI constat testimonio, FARELLVs ut populi preces essi gitaret, eum monuit, idque segre, quae CALVINI VOX est,

ab eo extorsit. h CALviNus id signum bessuiu ce stupiditati, interpretatur, at simul fastum ipsum exagitat. i Sed nescio, an quae homo tam horribile supplicium expe

ctans atque rogo proXimus vel admittit, vel omittit in flagitia statim dc crimina conuertere per aequitatem liceat. Quanta enim eius sit necesse est conturbatio, cui carnis & flammae imminenti FAREI Lus interea copiosius hoc precum ossicium a populo exigebat, k) subindeque etiam hortebatur SERVETVM, ut aeternum Dei filium invocaret. Id autem pertinaciter renuebat: Sed nec tamen quidquam ad doctrinam suam defendendam proferebat, Verum ad

supplicium sese duci sinebat. Hoc ipsum silentium CAL-viNus grauiter fert, ac in inudiae trahit argumentum. 0

VETI p. 7O . Ubi ad Acum supplicii ventum est, hortatu optimi fratris sγρmaiylaeque nostri FARELLI tan

dem aegre extorta ei vox fuit ut populus communes secum preces conciperet.

i) l. c. p. 7o . Porro qua id conscientia i facere permiserit, nouvideo. Scripserat enim manu sua, sdem hic diabolicam regnare, nustum nobis esse Ecclesiam, nullum Deum, quia infantes boptizando, Christum abnegaremus. Quomodo igitur se in precibus socium populo adiunxit, cuius fugienda erat communio ' M. non profanatio est sacrare unitatis, communem Deum o fidem cum impio ue profano coetu profiteri ' k) CALVI NVs I. c. Ac pro eo quidem ut supplicaretur, hortatus est FARELLVs , sed nominatim ut Dominus perditi alias hominis misertus.

ab execrandis eum erroribus, ad sa nam mentem reduceret. Ipse interea,

quanquam nudum ressi centiae fgnum dedit, pro suorum tamen dogmatum defensone ne verbum quidem

facere conatus est.

134쪽

sed ut varia sunt hominum iudicia, magni animi & patientis sertassis alii hoc signum esse dicent, alii specimen

mentis emotae nec sui compotis.

f. LVI.

Strues lignorum erat ex fasciculis quernis viridibus, adhuc frondossis admixtis lignis taleis. Impositus est sER--Tus trunco gd terram posito, pedibus ad terram perti outibus, capiti imposits es corona 'gmines, vel frouisa ct ea su bure cons erys, corpus psis alligatum 1erres catena, collum autem tunc fuue crasso quadruplici aut qui- iuplici taxo: liber semori alligatus; ine carnificem rogauit, ne se diu torqueret. Iuteres carnifex ignem in eius conspectum, deinde is orbem gdmouit. Homo viso lue ita horrendum excismsuit, ut uuiuersum populum perte refecerit, cum diu langueret, fuerum ex populo, qui DF

maus; yesu siti Dei aeterni miserere mei. Posi dimidiae

circiter horae cruciatum expirauit. Haec verba sunt H, storiae manu eXaratae SERVET I, quorum nonnulla quoque sΑNDius habet m) Non existimo, aliquid eorum in dubium vocari posse, eo quod nonnulla contineant sKRVΕΤΟ non nimis honorifica , ct ab eius tarnen amico profecta sint. Lento eum igne combustum fuisse ΜINus etiam CEL-svs Senensis n) αυτ πτηs sertassis testis, HIER BOLSECUS

carnificis postus , quum ceternum quendi ipsum libertate prohibuit. Dei situm inuocare pertinacer renue in ) SAND 11 Biblioth. Anti- ω, non breuiter saltem squod libe- Trmit. p. 8. ita & VYTENAOGAR-rum erat ) excusauerit Z Uiuisnas Dus & alii. mortem hanc martyris esse dicet, do n) Rarissimo libro cuius ve- trinam, pro qua certandum erat, rus alidior incertus, hie vero in- non modo omni patrocinio destitutam deX: De Haereticis, an sint per- relinquere, jod voluntario sientio te- sequendi, & omnino quomodo nere suppretiam nemo enim a lo- sit cum eis agendum, multorum tum

135쪽

cvs o & alii, ct in mediis flammis Christum inuocata

sE B. CASTALIO p) aequalis pariter illorum temporum, alii item scriptum reliquerunt. Ceterum consilio ad minime factum arbitror, vitam diu torqueretur, quemadmodum multi, qui CALv1NUM odio habent, interpretantur. PETRUS enim HYPERPIIROGENVS, amicus SERVETI, diserte testatur, eum emori non potuisse , vehementiore vento

suborto, eoque flamma depulsa, deficientibus post emo lignis. q Sed quod idem addit, eum daas, tresque horas

in igne circum cursita se, poseremo eiulare or exclamare coepisse, Heu me mi serran, qui vitam hoc rogo finire nequeo f Anne ducenti coronati aurei mihi capto abrepti Onon exusti lege reclamante, torquisque aureurs de colla δε- pendens, subsiciebant, quibus a utim lignorum coemi, huc congeri potuisset, mihi miserando consumendo φ id ve-riam esse non arbitror. Nam ut taceam , orationem hanc ad

tum veterum tum recentiorum

sententiae. Secti III. fol. 138. b. Quum lex ipsa Mosaida sontes eiusmodi tantum lapidibUs caedat - - Unde haereticum vivum lento igne torrere didicerint: SUpplicium sane, quod ne Scytha

quidem, Tartarus aut Anthropo phagus siccis oculis mente concipere , nedUm statuere a Ut cer. nere Ualeat. ο) Vid. IO. CALVINI cap.

p) Hunc enim auctorem suspicior ex stilo praefationis esse quae praemissa est celebri satis

libello turn temporis edita, & cU-Τa IOACH. CLUTENII Argent. A. MDCX. recuso in 8. Verba haecitant p. 26. Quis velit sertiire Chri- lo ea conditione, Ut si in aliqua re. inter tot controuersas, ab iis dissideat , qui haben3 in alios potestatem vivus comburatur ipsus Chrissi ius μcrudelius , quam in tauro Phalar dis , etiamst in mediis flammis Chri- sum magna voce concelebret, iue se iu

eum pleno ore credere vociferetur;

Anti-Trinit. p. 8. Non esse HYPERPHROGENo fidem statim ha bendam Vel ex eo apparet, quod FARELLVM Ecclesiae Genetiensis Seniorem , S CALV1NI Vicarium

nominat, quod plane falsurn est.

136쪽

ad invidiam Genevensibus conflandam nimis aperte confictam videri, non tam diu eum eXcruciatum esse Vel illorum, quQS produXi, testimonio constat, qui ob hancce infelicis hominis mortem CALVINO pessime cupiunt. Nequid de misericordia dicam populi; quae vix patitur tam longis crueiatibus vel facinoroiissimos, si quidem impedire queat, enecari.

. LVII.

Constantiam hominis in mediis flammis multos excitasse, ut in eius sententias tralatirent, MINUS CELSUS SE-NΕΝsis narrat. si Atque hoc ita sese habere cum temporum testatur historia, tum ipsemet CALVINVS, qui multus in eo est, ut ostendat non ita sese gessisse , quum morere tur, Ut martyris nomine, quo plurimos eum honestare dolet. dignus sit. s) Italos vero eOSque non paucos memoriam Dus caram S sanctam habere, conqueritur. t) Itaque quod THEOD. BEZA, vj quod ΗENR. BULLINGERVs. )quod Io. CALVINVS , X quod iAC. sP0Nius sy) multique alii perhibent, sine ullo eum poenitentiae Agno magnoque

tantum cum terrore obiisse memorat, id cave sic accipias,acsi nec veniam peccatorum a Deo petere, nec misericordiam eius implorare Voluerit, aut delicta confiteri. Vox

enim poenitentis nihil hic significat, quam palinodia seu

- retra- o Verba , quae auicribam, plane cne Lutes, eius haeresu pro ve- digna sunt ex libro laudato Se i. male amplexi in s de naufragium fe-II. Ol. Io'. a. Neque Sero es hic cerunt. flentio praetereundum huius rei il- s) BreUi refiat. error. sERVETIIustre exemplum. Nam buperioribus in OpUScul. p. 7Oῖ. 7O . annis, ad haeretici cuiusdam inflam to Ibid. p. 687. mis constantiam , ut ex fide dignis su) In Vita CALVINI Epp. prae- accepi, plures ex astantibus sanae missa ad A. MDLII.

do trinae viri non posse id sue Dei - Libro German. aliquot si spiritu fleri persuasum habentes , ac pra lat dato. proster ea haereticum mari rem esse ν ὶQQ. cit. p. 7O ,

137쪽

retractatio, idque hi tantum dicere volunt, noluisse ei mi errores dimittere. & a sententiiS, quas tuitus erat, recedere. Sic vixit, sic obiit SERVErus , homo, si ingenium Scdoctrinam specites , certe magnuS, Ut illa erant tempora, si religionem portentosus, Combustus vero est MDLIII.

d. XXVII. Octobris. . LVIII. Fallunt igitur atque falluntur omnes illi, qui alium di

et in Chronologia. a in Historia Geneuens Part. III. Lib. II. P, 9

e) in praefatione controU. de Christo p. 8. cf. Ven. IOH. FABRICII

inst. Bibl. Fabr. Part. II. p. iO8. f in Historia Concilii Tridentini ad annum MDI V. Lib. V. p. 661. edit. Lips I 699. in ψ. g) in Catalogo Haereticorum Lib. XI. p. la. h) in Tractatu de variis orbium religionibus p. 7. Hic, quod

mireris in margine BUCHOLTERI Indicem ch onologicum ad annum

errare quam cum aliis sapere maluit.

i) in flucidario haere f. p. J O. i In Histor. Magnae Britanniae.

138쪽

erematum Juisse. Duplicem sane hic errorem committit, primum enim nUnquam, quantum liquet, in Anglia fuit, deinde falsissimum est, eum anno MDXXXIIX crematum fuisse, contraritam enim eX tota SERVETI historia patet. RectiuS autem nob statili muS, nostramque sententiam ex ipso C ALVINO probam US. Is enim die XXV. Octo,bris ad BULLIGERUM scripsit: quantum coniecturis sis quor,

crss feretur tu curas uret cium, in perendie ad s/pplicium ducetur k & die XXVI. ad FARELLvΜ l) ait: sine controoersia damuatur es o crus ad bupplicium ducetur. Consentit THEOD BEZA in XXVII. Octobris, inquiens,

C1Nvs n) hac in in parte recte credidit, dum SERVETVM anno LIII. interiisse assirmat. Et quid pluribus testimoniis opus est y quum quilibet hujus rei falsitatem vel ex eo cognoscere possit, quod cALVINVS iam anno LIV. supplicii Servetiani causam reddiderit. f LIX. Cineribus vento commissis infelicissimi hominis nec ponere potuit epitaphium aliquiS, nec etiam voluit. At tria tamen eXtant Epigrammata, quae in mortem sinu ΕΤΙ viri luserunt doctissimi. Iuuat it a subiicere. Vnum ringiNAICus nescio quis A. MDCXLVI. composuit & exemplo suo libroru SERVETI de Trinitate adscripsit. SERVETVS fertius seruorum dicter atque Meretur se Ganaan.

Peior cor hoc ipso, quoniam prior ille verenda Detecta Patris risierat. Hic

139쪽

Nic vero sanctae Matris deridet honorem Pectusque lactis medet. De generunte Deo carnis hic u phema loquetur Nec ignis os coinumeret SERPETHS quamuis, tamen baud SERVAT S is i se, Dicendus es trifurcifer.

Exemplum librorum sFRugii . cui decastichon hoc inscriptum est, olim fuit in Bibliotheca ERICI MAVRITII, postea A. 1694. Auctioni S lege ad virum summum, Io. ALB. FABRICIVΜ, pervenit. Ab hoc Vero illud magni viri, GILB. BuRNATI, filius accepit, qui tum Hamburgi versabatur. Ο Alterum a N. CHEWNEio, Anglo, profectum est. p Ignibus errorum ecclesiam vanasse triumphassERVEΤE Z ex meritii ignibus i e perir. Tertium B. IO. CVNRADI ZELTNERI est. q)Me mistrum nuper combussit lucida fama Accensioque rogo turpiter interii. Vox erat infrogilis, sic pectussirmius aere Impia de eui, fssve piumve mihi. SERVETVS num SERVATUS Z non quaere viator

An SERVATOREM qui negat ostra petat 39. LX. Ex hac facile intelligitur extremi , quo affectus estsERvETVs, supplicii historia , quantam fidem adiungeresΤ-lSL. LUBIENlECIO liceat, qui longam orationem affert, quam SERVETVΜ antequam Combureretur, recitasse perhibet. c Eodem nimirum loco habenda est haec oratio,

P a quo

d. X. Kal. Febr. ΜDCCXVII. q) Centuria Corrector. erussi p) Libro, qui inscribitur: An- p. Sos. hi-Socinianism and Aφεσιαρχαι r) Historia Reformationis Po-or a Dage of unclean Birds Lond. Ioniae lib. II. c. V. p. 99-IOy.

140쪽

quo carmen, quod antea exhibuimus. Homo sine dubio quidam, qui suaS suppeditare voluit SERVEΤo sententias, totam continXit. Nam & SERVETvM constat in conspectu rogi constitutum aut nihil, aut pauca saltim locutum esse, & doctrina sermonis huius non est illi consentanea, quam in reliquis SERVETI libris reperiari Iuvat, quum LuBIENIECII liber perraruS sit, totam orationem apponere, quo melius iudicium de ea ferri queat. MICH. SERVETI de vers Dei θ' filii ejus cognitione sermo,

c11 Historia Reform. Polonicae Lib. II. c. R. p. 98-IOs. qui ex Autographo desumsit.

GVi tres subsotiales personas seu Dposasses in Divi

nis statuunt, tres aequales per naturam Deos nobis in uuant. Tres enim res substantiales intinctas ct dis ferentes uobis proponuut, O uuginqugmque illsrum rerum heu ut vocrut) Hypostasium, Deum esse volaut. Inde necessario tres Deos aequales ct distinctos faciunt. Cum enim personae seu Dpo Ges idae re 9 numero dilferentes Angulatim de Deo praedicentur: Nec Osrio sequitur tot e se praedicats quot stubiectet, O juxta numerum pensiougrum

deorum quoque numerum multiplicari. Et licet unum tantum Deum nobis verbis pridicent, in efectu tamen rei sa, tres uobis Deos in tu essectis repraesentant. MAIur est enim intellectus tam acutus 9 sincerus, qrei uouvideat tria sibi colenda proponi. ure modo gutem illa tria, quorum unumqΠo. Ne Deus est, unum Deum numero esse intelligat, nemo Muqπssin dicere potuit, vel docere. Relinquitur ergo in Diritu O in intellectu i lubilis illa perplexitas ct consum inexplicabilis, grestae tris sunt unum,

in unum sunt tria. Luamvis enim ad unum Deum totus intellectus intendat, in dirigatur, unumquesbi Deum in

Diritu