Historia Michaelis Serveti

161쪽

culta tenebrarum cor patefaciet consilia cordium. I. Cor. 4. Prov. I . Impiorum verba insidiantur sanguini , at proborum os eum defendit. Psalm. a. Et nunc Reges prudenter agite: Erudi inivi iudices terrae. Anno Domini MDLCXII. iv 8. Hic ille ipse liber est, quem onNBOGARDVS SAN-

162쪽

rivs & multi alii sub nomine Dialogorum inter Vaticanum O Colvinum laudant: Non sunt tamen dialogi, sed libertantum more dialogorum dispositus est Primo nempe Verba CALUiNI ponuntur, quibus nomen eius praesieribitur, hi S deinde VATICANUS Iespondet, aut potius refutamcio semper subiicitur, cui nomen VAriCANI semper praemissum est. Tota librorum, qui contra CALVINUM SER-VEΤΙ occasione editi sunt, caussa & historia tam impedita est, ut nemo facile, nisi qui ipsbs inspexerit libellos , sine metu erroris de illis aliquid statuere queat. Haec editio illa est, quam Arminiani curarunt, ut CALVINVM in multitudinis inuidiam adducerent: cui quaedam addita sunt, quae multo iuniora sunt, quam ipse liber, & in prima id Circo editione non extant, quod per se patet. Et in his additionibus illa mkv Υ1 Historis, quam supra . LX.) manu Io. PREVSSII exaratam ad nos esse delatam diximus, primum locum occupat, & paullo quidem plenior, atque nostra est. Operae pretium facere mihi Videor, quum ea multa contineat memoratu digna & quaedam a nobis omi sa, si totam hic inseri curem. cuius fere CASTELLIONEM auctorem esse suspicor. Libellus enim ipse paucissimis visus& ab illis, qui CALv1No fauent, studiosissime suppressus est. De auctore libri, num LAELIUS SOCINUS , aut CASTELLIO , aut alius quisquam sit, & ipso libro opportuniori loco, sit Deus velit, disseram. Historia mortis sERVETI ex Dialogis inter VATICANUM & CALViNVM P. IS7. CVm MICHAEL SERVETVS curaret libros siuos de Trinita.

te imprimi Viemtie, fuit quidam Lugduu usis Geuevae habitans , qui literas sicripsit ad quendam Lugdunensiem amicum huum Lugduni habitantem, in quibus literis inter cetera scribebat talis. Νos Non fovemus Hereticos cum vos patiamini spud

163쪽

UOS MICHAELEM SERVETVM hominem maxime Haereticum.

qui facit imprimi libros plenos errorum, in is est nunc Hiennae in tali domo, o c. Has siteras qui viderunt pulsu scriptas fuisse s CALv1No, ob simium milem; Nec tantam Lugdunensis illius eisqueutism, ut potuerit tam diserte scribere. I se quidem Lugdunensis dixit a se fuisse factas, Euerunt autem de industria iis missae Gicut nobis narrarunt qui imi has literas viderunt) ut venirent iu msuur MViseratus, sique aseo ipsius tardiustis TvRONII. Sunt qui dicunt CALviNvΜ ipsium scri sisse ipsi Carivali in Panchententiam. Si ism re igiovis nudiosus esses, quαm te esse simulas , Nou pstereris sRRVETvΜ qui est apud vos σα icunque D res habeat, iis literis lectis sERVETus captus est Hienue, uec non impressor eius libri. Postea cum ex vinculis clam elapsius esset, venit Genevsm, O eodem die videlicet Domi uico, audivit concionem post praudium. Ibi

cum aute inceptam couci ouem sederet una cum stiis, aguntus est a qMibusdam, qui id c utinuo cALVINO nunciatumiderunt: cALVINVS e vestigio sae Magisiratum reum detinlit, aut deferendum curavit, ut SERumo propter ber

sim in vincula petfvt. Magistratus respondis, non posse capi hominem tu libera civitate, uili aliquis esset accusator, qui una cum reo se e obferret ad viu uis ρος. CALVI-Nus famulam sevum submisit, qui se accusatorem taret. Irfamulus fuit aliquaudo coquus nobilis cuiusdsm , nomine FAL II, quem FALESIUM CALVINus aliquando lauti fecit ob religi ouem, ut eum iu quadam Epistolajummopere is daverit. Sed postes cum tavere videbatur FALESIVS cuidam medico nomine HFeronimo qui in vinculis tenebatur

propter caussin predestinationis. quoniam de re dissensisset

in publica congregatione a CALVINO iudicatus ea bs reticus. Ab eodem CAL vi No mittitur ibi Ismutur, qui se ν accusatorem dedit: O SERVETus e concione voca

tus, O nomen fluum consessis, coniectus est in carcerem,

164쪽

nec non ipse famillus CALViNi , qui paulo post datis fideiussoribus tiberstus est. SERVETVs iu vinculis sic babitur est, ut eum convenire Nemo nisi mggua suiboritate praeditus) posset, nisi qui CALVINI sMicus esset. Capto sEmmo missus es nuncius a Magistr tu Hiennam, qui re ferrethnientiam ob ipsis Vientiensebus contra SERVETvM latam, cui nuncio Viennenses eam dederunt, O illud adiecerunt; sn.ETVM , inuicio summi GeuePeusium coucionatoris v nisse in manus Hie rurinum. Rei ta bac sententia missus o nuncius ad Helveticas Ecclesias, Bernam, Ligurum, Seba Fbvsam, σ Boisileam, una cum libro sERVET I , O accusatione conrionstorum, O literis Magistratus Gene-vensis ad min fros illarum ecclesiarum, aut ad Magistratus ad corrogandas earum Iuper SERVETO Sententias. Interea missus est ad Frsucosordiam quidam Io mssi famulus RoBERTI STEPHANI, qui libros SERvETI , qui illic ad nundinas pro sti fuerunt, combussit, ne di traherentur. Mucius ille s csturistustoribus illarum Ecclesiarum retulit literas, tu quibus damnabatur SERVETVS, tauquam Hereticus. Itaque statim convocatus es Magistra. tus Geneven=s fgper SERVETI Vegotist. AMADAEVS GORRΙ-vs militiae Dux, O idem Primus tum Cousui urbis , cum videret animos Seustorum iu bustor in necem hominis,

noluit adesse in iudicio, negavitque se participemjore eius sanguinis. Idem oecer ut quidam alii, reliqui alii aliter

damnarunt, nounulli ad exilium, alii ad perpetuor carceres, pars maior ad ignes, nisi recantare vesiet. CELLARIVM etiam eius urbis; ammum Professorem Theologiae, os mant nunqNam nec in SERVETΙ, nec tu ULIius fieretici mortem conjesssse : Idemque pst aut de quibusdam eius urbis Minseris inferioribus, qui ad dicendam de SERVETO sent eu iam, propteres ustu fuerunt vocati. Ita ductus est ad tribuus , inibi damustus ut combureretur,

165쪽

ct in cineres redigeretur. Hanc sententiam ubi audivit , postulat supplex a Magistratu, iit liceret perire gladio, se ad digerationem magnitudine cruciatus adigerent , at que ita animam juam perderet: he s quid peccaverit se

ignorantia, animo quidem O voluntate ita consiturum fuisse , ut promovere gloriam Dei voluerit, quas eius reo es FARELLVs Mogistratui apertius exposivit. Sed M giseratus a SERVETo exoratus non es, ua ductus es SERVE TVs subinde clamans. O Deus serva animam meam: Ο Iesu fili Dei aeterni miserere mei. Vt ventum est adsvpplicii locum procubuit supplicabundus , iacuitque aliquandis pronπs, FAREI Lo populum ita anquente: Videtis quantus

Tires habeat Sathan , cum aliquem pos et , hie homo est δε-ctus imprimis , O fortasse se recte facere putavit , sed nunc

pol et ur a Diabolo, quod idem vobis accadere posset. Interea ubi surrexit sERVET us , hortabatur FARELLVS, Ut diceret aliquid. His gemens ct si pirans clamabat: ΟDeUS , O Deus: αι;n FAREI Lusis nihil aliud haberet quod

diceret, respondit, quid aliud possum loqui quam de Deo 3

FARELLΟ monente, ut si uxorem, o ut liberos haberet, testamentum condere vePet , adesse tum notarium publicum,isie nihil re pondit. Ita ductus est ad struem lignorum, mini autem susciculi querni virides, adhuc frondosi, mixtis Ilvis taleis. Impositus est SERVETus trunco ad temram posito, pedibus ad terram pertingentibus. Capiti impostus ea corona vel straminea vel rondea, O ea sulphure conspersa: Corpus palo syestum serrea csteus, collum in tem sune crasso qu*druplici qui quintuplici lxo, liber 1 mori Pl tus: Ipse caruscem or*vit ne se diu torqueret. Iuterea carui ex luem in eius conspectum , O delude iuorbem admovit: homo viso igne ita horrendum exclamavit zt universum populum perte refecerit. Cum diu langueret, juerunt ex populo qui 1sciculos consevim coniecerunt ipse boni euδε

166쪽

horrenda voce cLmms: Iesu fili Dei aeterni miserere mei: post dimidiae circiter horae cruciatum expisavit. Sunt qui U- Armant CALVINVM cum vidisset ad supplicium duci sinu

et vΜ subri se, vultu sub snu vesis leviter deiecto. Haec

res multos pios turbovit, otque sicandatum sondalomm peperit, quod vix mutuam obliterari vide etur, multa enim iueo facto pii reprebenimi crimi ua.

Primum quod inter feeZus es Geneva homo propter religionem, negant enim quenquam propter religionem debere interfici: o cum ' citatur vetus I lamentum de interficiendis falses Prophetis, citant novum de non eπ- tirpandis etizantis anta me sem. Quod se Helveticas Ecclefas consensi se in mortem SERVETI dicito Respondent eas non potuisse esse iudices cum Usent rea. Nam eaI, Una cum Geneuensi reprehendebat SERUETVS. Deinde miranttir CALVINUΜ cum eis Ecclesis in alterius mortem mi spirasse,

quarum doctrinam alias damnavit. Nam in Libella gallico de Coena da

mnat aperte ZπIN IVM , OECOLAMPADIUM , una cum LVΤHERO eosque

area se dicit. Guods in Coena errarunt, pollunt O in persecutione errare. Alterum qi quod CALVINI opera interseolus es, nam hic ut inimicum D. tim posset opprimere, bubornavit accusatorem ex culina sua, hominem SER-vETI o Servetanarium quaestionum ignarissimum, hoc vero tam longe a Chrisi natura abesse aiunt, quam abes a caelo tellas, venit enim Christis nan ut perderet, sed ut servaret. Tertium es quod tam crudeliter interfe-μιs sit, cum tamen supplex gladium petierit. Hac crudelitas inaudita suspicionem gignere po*et, quas Geneven es Oelint in galiam redire cum Papa, o fadio oendere, se ab ipso non abhorrere, qAamvis verbis in eum debachantur. Guartum quod ad interficiendum eum conspirarunt E- mangelici cum Papistis, unde sunt qui putant sic inter eos coire amicitiam

quomodo inter Pilatum , er Herodem coiit , in Chrsi supplisio. Giιinest quod sERVEaei Libri cremati pol, Hl quod i cut o caeteri videntur a Papa didici si . Et quidem s vera est doctrina CALVINI, de Prae- desinutione, o Electione, nVn fuit, quod metuerunt, ne quem seduceret sΕRvgTus, si quidem electi, seduci nVn possunt. At s peccata sunt necessario, cogente Deo, pol rut SERVETVS non facere, quod fecit, nec poterane Calviniani non decipi futurum, ut decipiantur, nec deciapi. si futurum est tit non decipianti r. Sextum crimen est, quod mortuuy

167쪽

ritum, S ita damnatus, ut qui sententiam FARELLVM detonare audivi. rint, dicunt se toto corpore atque animo horruisse. Septimum crimen est, quod in eum iam extincitum, scribere videtur CALVINVs, quod iis videtur illius iacti Iudaeorum, mortuo Christo, petierunt a PILATO CHRIsTVΜ impostorem appellantes ) ut eius corpus custodiretur: SD CALVINUΜformidare aiunt, non ne SERUETI corpus, tostiatur id ne fieri post CALvi Ni diligentia projectum est ) sed ne cineres loquantur. Alias, s volebat in eum scribere, debebat eo vivente scribere, ei re-hpondendi esset potestas, emim latroni permittitur.

Nunc pergo ad scripta SERVETI.

SCRIPTA SERVETI

De Trinitatis erroribus libri septem per MICHAELEM SERVETO, alias Reves ab Aragonia Hispanum. Anno MDXXXI. S. XV. plagulae.

. I. OVum de hocce libro data opera copiose & accurate egerit vir longe doctissimus, Io. ΗΕΝR. a SEELEN, Gnos ea tantum dicemuS, quae ille Omisit, ne actum agere videamur. HVeliose illum esse editum, eX ipsa SERVETIcertum est consessione, quam ex actis Iudicii cognouit cel. LA ROCHR. b) Nuper vir celeberrimuS, IOH. GEORG.sCΠΕLΗoRNIVS, suspicatus est, c) eX ossicina IoΗ. SECERII, celeberrimi typographi Hagenoensi S, eum prodiisse, quoniam iisdem typis exscriptus sit, quibus alii libri, eiusdemsECERI typis editi. Quam sententiam suam quoque fecit

veneranduS TheologUS, GUSTAVVS GEORGIUS ZELTNERUS.

a) In selectis litterariis p. sa. docuit DAU. CHYTRAEVS in Saxo- seqq. editionis secundae. nia lib. XVIII. p. ψ7a. b Memoirs of litteratur Tom. e In Am0enitatibus littera. I. p. 2 6. A. Idem ver0 jam olim riis. TOm. IlI. p. IOq.

168쪽

O Typographum, qui librum hunc descripsit, miserea

Deo mulctatum esse IiENRICVS BvLLINGERus e) auctor est quod an ita sese habeat , ignoro. Magno pretio hunc librum emi atque vendi solere, nullum omnino dubium est. In auctione bibliothecae Dia. du FAY, quae Lutetiae Parisiorum Anno 1725. habita est, eXemplum eius una cum Di logis de Ariuitate quadringentis & quinquaginta libris Francicis redemptum fuit: quod, qui testis adfuit, Reverendus Vir ΜAGNVS CRUS I S, HOS docuit. Quod Go-DCFREDI IUNGSTII quondam fuit eXemplum, Theologi Bremensis longe doctissimi, id viginti quinque imperialium pretio Bibliotheca Augusta Guelpherbytana sibi vindicavit. In eadem Bibliotheca eXstat etiam exemplum recentioris editionis libri huius, nescio quo in loco aut a quo curatae. Nam quod rumor prodidit, non ignobilem prorsus ecclesiae nostrae Theologum hanc editionem typis exprimi curasse, ut quaestum inde faceret, id ego non una de caussa parum verisimile arbitror. Ceterum recentior haec editio prorsus similis est antiquiori, si formam, numerum foliorum , aliaque specteS eXterna , at charta tamen paulo nitidior, typique litterarum antiquiS aliquanto majoreS, & acutiores, fraudem intelligentibus sine negotio produnt.

Neque tamen credendum est, quod non paucos virorum eruditorum sibi pers basisse video, antiquioris huius libri editionis tantam esse raritatem, ut difficillime vel ti-

169쪽

num eius exemplum vix obtineri queat. Nam ut taceam multis in Bibliothecarum indicibus eum memorari, mihi quidem amplius viginti Gempla eiUS passim occurrerunt. Rariss1mus omnino est libellus hic, sed ita eum esse rarum nego, ut inulti eXistimant, qui Vix aliquot sibi superesse perstiadent eXempla. DuabUS Vero de causis factum arbitror , quod viri docti tam insigniter rarum huncce librum

existimaverint. Primum, quod eum combustum esse si . bi persuaserunt: in qua sententia multOS esse viros, ceteroquin eXimIOS, Video IO. HEN R. a SEELEN, f) PΕΤ. Α-DOLPH. BOYSEN, fg REINERUM TELLIRRivM h versionis Belgicae auctorem, ANDREAM WESTPHALVM i) IO. FRI D. MAYERVM, lM SAM VELEM FRIDERICUM LAVTERBACHIVM, l) nec paucos alios. Sed hoc plane falsum esse, certum est. Quamvis enim LAURENTIVS SVRIVS m) & ODOR.RAYNALDvs n memorent, CAROLI V. confessorem, quum liber hic in comitiis Ratisbonensibus prostaret, curasse, ut exempla de medio tollerentur aut supprimerentur: nullius tamen bonae notae auctoris testimonio constat, eum flammis exustum esse. Sed confuderunt doctissimi Viri librum hunc cum RESTITUTIONE CHRISTIANISMI. quae Viennae & Francofurti, CALVἰNI rogatu , combusta fuit. f. III. Altera ratio quare libri huius paucissima exempla re-T et stare

f) In selectis litterariis P, sῖ. g In historia SERVETI P. I a. h In praefatione versioni praemissa.

i) De libris combustis Epist.

k) In historia Socinianismi

l) In Ariano Sociuismo, in Po-Duia olim Izas. 8vo edito cap. lI I. P. 22, 2ῖ. qui eo IJSqUe progreditur, Ut etiam neget, Restitutiouem Christianismi combustam esse, hune autem librum solum igne periisse assirmet. Quod a tem prorsus a Vero abest. m) In Commentariis rertim suo tempore gestarum p. 288.

n) In Annalibus Ecclesiasticis ad annum Isλθ. p. CP,

170쪽

stare putarunt, haec esse Videtur, quod existimarunt, Restitutionem Christianismi alteram esse editionem libri de

Trinitatis erroribus, eamquo locupletiorem. Nam quum Restitutio Christianismi inprimis rara sit, ViXque usquam formis expressa reperiatur, ideo contigit, ut librum hunc, quam primam credebant editionem esse eius Restitutionis, aeque rarum & dissiculter inveniendum esse ducerent. Multis autem iterum doctissimisque viris hanc placuisse sententiam Video: atque CHRISTOPHORUS SANDIVS ob iam observavit , multis Restitutionem Christianismi secundam editionem librorum de Trinitate Vocari. Nuperrime Vir longe doctissimus DANIEL MAICHELIvs p Theologus Tubingensis eandem professus est OpInionem, cuius Verba iuvat

hic adsicribere: Nec frutio praeter uuilisunt duo libri bo- die rarissimi, qui in bac Bibliotheca iuvenirentur, Ut ΜΙ-CHAELIS sERVETI liber aer Trinitatis erroribus, O Optatur Gallas de cavendo Schismate. De primo cousist, eum Genevae ob haeresin combinam esse. Sunt vero huius libri duae editiones, altera de anno MUXXII. altera . MDLII L. posterior vix amplius hodie invenitur. Prior vero editio, hiat maxime rara, in quibus iam tamen bibliothecis invenitur, & habet&r eius quoque exemplar tu Bibliotheca CGI-bertius, qVoae regio stabuc praestantius O persectius esties paret. Verum hanc quoque sententiam nullo ferri modo posse, vel ea declarant, quae CHRISTOPH SANDIus de Reuitutione Christianismi memorat: ex quibus intelligitur, eam & libros de Trinitatis erroribus plane inter se differre. Notavit jam hunc errorem , praeter aliOS, RICHARDUS SIMONIUS. sq) f. IV.

O , In Bibliotheca Anti-Tri- p. . edit. Cantabr. Ubi praenitariorum p. i . stantioreS Bibliothecae regiae co- p)In introdumone ad histor, dices enumerat.

am litterariam de Bibliothecis Pa q) Bibliotheque Critique ourisiensibus. Part. I. Cap. I. g. ab Lecueu