C. Cornelii Taciti opera quae supersunt ad optimorum librorum fidem recensuit atque in scholarum usum edidit Io. Gaspar Orellius Volumen 1

301쪽

LIBER XV. Cap. 55. 56. m. 58. 5s. 295

tormantis dilacerari inbet. at illam non verbera, non ignes. non ira eo acrius torquentium ne a femina spernerentur, Pe vicere, quin obieeta denegaret. sic primus quaestionis dies

contemptus. postero cum ad eosdem erueiatus retrahereturgesia mino ssellae inam dissolutis memhris insistere nequibat vinclo fasciae, quam pectori detraxerat, in modum laquei ad arcum sellae restricto indidit cervicem, et corporis pO dere eonuisa tenuem iam spiritum expressit, clariore exemplo Iibertina mulier in tanta necessitate alienos ac prope ignotos protegendo, cum ingenui et viri et equites Romani senatoresque intacti tormentis carissima suorum quisque pignorum proderent. non enim omittebant Lucanus quoque et Senecio et Quintianus passim conscios edere, magis magisque pavido Nerone, quamquam multiplicatis excubiis semet saepsisset. 58ὶ Quin et urbem, per manipulos Occupatis moenibus, . insesso etiam mari et amne, velut in custodiam dedit. volitabantque per fora. per domos. rura quoque et proxima

municipiorum, pedites equitesque, permixti Germanis, qui ssidebat princeps quasi axternis. continua hine et vincia agmina trahi ac soribus hortorum adlaeero. atque ubi dicendam ad

causam introissent, laetatum erga coniuratos, sed fortuitus sermo et subiti occursus, si convivium , si spectaculum simul inissent. Pro criminρ accipi, cum super Neronis ac Τigellini saevas percunctationes Faenius quoque Rufus violenter urgueret, nondum ab indicibus nominatus, sed quo fidem inscitiae pararet, atrox adversus socios. idem Subrio Flavo assistenti adnueritique, an inter ipsam cognitionem destringeret gladium caedemque patraret, renuit infregitque impetum iam manum ad capuIum reserentis.

59ὶ Fuere qui prodita eoniuratione, dum auditur Milichus,

dum dubitat Scaevinus, hortarentur Pisonem pergere in castra aut Rostra Pseendere, studiaque militum et populi tentare. si natibus eius conscii aggregarentur, secuturos etiam int gros; magnamquo motae rei famam, quae plurimum in novis consiliis valeret. nihil adversum haec Neroni provisum. etiam sortes viros subitis terreri; nedum ille scenicus, Tigellino scilicet cum pellicibus suis comitante, arma contra cieret. multa experiendo conseri, quae segnibus ardua videantur. a liaua . Corale

302쪽

CORNELII TACITI ANNALIUM frustra silentium et fidem in tot conseiorum animis ot corporibus sperare: eruciatui aut praemio cuncta pervia esse. Ve

turos qui ipsum quoque vincirent, postremo indigna noceat scerent. quanto laudabilius periturum, dum amplectitur rempublicam, dum auxilia libertati invocati miles potius doe set et plebes desereret, dum ipse maioribus, dum posteris,

si vita praeriperetur, mortem adprobaret. immotus his et paululum in publico versatus, post domi secretus. animum adversum suprema firmabat, donec manus militum adveniret, quos Nero tirones aut stipendiis recentes delegerat: nam vetus miles timebatur quamquam favore inbutus. obiit abruptis brachiorum venis. testamentum foedis adversus Neronem ad Iationibus amori uxoris dedit . quam degenerem et sola co poris forma commendatam amici matrimonio abstulerat. nomen

mulieris Atria Galla. priori marito Domitius Silus: hic patientia, illa inpudicitia Pisonis infamiam propagavere. 60 Proximam necem Plautii Laterani consulis designati Nero adiungit, adeo propere ut non complecti liberos, non illud breve mortis arbitrium permitteret. raptus in locum se vilibus poenis sepositum manu Statii tribuni trucidatur, plenus

constantis silentii, nec tribuno obiciens eandem conscientiam. Sequitur caedes Annaei Senecae, laetissima principi, non quia coniurationis manifestum compererat, sed ut serro grassaretur, quando Venenum non processerat. solus quippe N talis et hactenus prompsit, missum se ad aegrotum Senecam, uti viseret conquerereturque cur Pisonem aditu arceret: meliussore, si amicitiam familiari congressu exercuissent. et respondisse Senecam sermones mutuos et crebra colloquia neutri conducere; celerum salutem suam incolumitate Pisonis inniti. haec ferre Gaviua Silvanus tribunus praetoriae cohortis. et andieta Natalis suaque responsa nosceret percunctari Senecam iubetur. is, sorte an prudens, ad eum diem ex Campania remeaverat . quartumque apud lapidem suburbano rure su

stiterat. illo propinqua vespera tribunus venit et villam globis militum saepsit; tum ipsi cum Pompeia Paulina uxore et amicis duobus epulanti mandata imperatoris edidit. 61 Seneca missum ad se Natalem conquestumque nomine Pisonis quod a visendo eo prohiberetur, seque rationem val

303쪽

LIBER XV. Cap. 5s. 60. 61. 62. 63. 297

ludinis et amorem quietis excusa igse respondit. tur salutem privati hominis incolumitati suae anteferret, causam non habuisse; nec sibi promptum in adulationes ingenium. idque nulli magis gnarum quam Neroni, qui saepius libertatem Senecae quam servitium expertus esset. ubi haec a tribuno relata sunt Poppaea et Τigellino coram, quod erat saevienti principi intimum consiliorum, interrogat an Seneca volu tariam mortem pararet. tum tribunus nulla pavoris signa, nihil triste in verbis eius aut vultu deprensum confirmavit. ergo regredi et indieero mortem iubetur. tradit Fabius B sileus non eo quo venerat itinere reditum, sed sexisse ad Faenium praesectum, et expositis Caesaris iussis an obtemperaret interrogavisse, monitumquo ab eo ut exsequeretur, fatali omnium ignavia. nam et Silvanus inter coniuratos erat, augebatque scelera in quorum ultionem consenserat . vocitamaei et aspectui pepercit, intromisitque ad Seneeam unum ex centuri ibus, qui necessitatem ultimam denuntiaret. 62ὶ illo interritus poscit testamenti tabulas: ac denoganis centurione conversus ad amicos, quando meritis eorum roserre gratiam prohiberetur, quod unum iam et tamen pubcherrimum habeat, imaginem vitae suae relinquero testatur, cuius si memores essent, bonarum artium famam, tum constantis amicitiae laturos. simul lacrimas eorum modo sermone. modo intontior in modum coercentis, ad firmitudinem revocat, rogitans ubi praecepta. sapientiae, ubi tot per annos meditata ratio adversum imminentia r eui enim ignaram fuisse saevitiam Neronis neque aliud superesse post matrem fratremque interfectos quam ut educatoris praeceptorisque necem adiceret. 63ὶ Ubi haec atque talia velut in eommune disseruit, Complectitur uxorem, et paululum adversus praesentem sortitudinem mollitus rogat oratque, temperaret dolorem aeter num suscipere, sed in contemplatione vitae per virtutem notae desiderium mariti solatiis honestis toleraret. illa contrasthi quoque destinatam mortem adseverat, manumque pedicussoris exposcit. tum Seneea gloriae eius non adverSus, simul amore, ne sibi unice dilectam ad iniurias relinqueret. avitaeo inquit adelenimenta monstraveram tibi, tu mortis

304쪽

CORNELII TACITI ANNALIUM decus mavis. non invidebo exemplo. sit huius tam sortis exitus constantia penes utrosque par, claritudinis plus in tuo fine. a post quae eodem ictu brachia serro exsolvunt. Seneca, quoniam senile corpus et parco victu tenuatum lenta effugia sanguini praebebat . crurum quoque et poplitum venas abrumpit. saovisque crucialibus defessus, ne dolore suo animum uxoris infringeret atque ipse visendo eius tormenta ad inpatientiam dola heretur, suadet in aliud cubiculum abscedere. et novissimo quoque momento suppeditante eloquentia. adu eatis scriptoribus pleraque tradidit, quae in vulgus edita eius

verbis invertera supersedeo.

6M At Nero nullo in Paulinam proprio odio, ac ne glisceret invidia crudelitalis, tulet inhiberi mortem. hortantibus militibus servi libertique obligant brachia, premunt Sanguinem, incertum an ignarae. nam ut est vulgus ad deteriora promptum, non desuere qui crederent, donee inplacabilem Neronem timuerit, famam sociatae cum marito mortis petivisse. deinde oblata mitiore spe blandimentis vitae evictam; cui addidit paucos postea annos, laudabili in maritum memoria. et ore ac membris in eum pallorem albentibus, ut ostentui esset multum vitalis spiritus egestum. Seneca interim, durante iraelii et lentitudine mortis. Statium Annaeum, diu sibi amicitiae fidμ at arte medicinae probatum, Orat, provisum pridem venenum, quo damnati publico Atheniensium iudicio exstinguerentur, promeret; adlatumque hausit frustra, modus iam artus, et cluso corporo adversum vim veneni. P

stremo stagnum calidae aquae introiit, respergens proximos servorum, addita voce, libare se Iiquorem illum Iovi liberatori. exin balneo inlatus, et vaporct eius exanimatus. Sine ullo laneris sollemni crematur. ita codicillis praescripserat, cum otiam tum praedives et praepotens supremis suis consuleret.

65ὶ Fama fuit Subrium Flavum cum centurionibus Occulto consilio, neque tamen ignorante Seneca, destinavisse, ut post occisum opera Pisonis Neronem Piso quoque interficeretur, tradereturque imperium Senecae, quasi insontibus claritudino virtutum ad summum fastigium delecto. quin et verba Flavi vulgabantur, non referre dedecori. si citharoedus demover

305쪽

LIBER XV. cap. 63. 81. 65. M. M. 68. 299tur et tragoedus succederet, quia ut Nero cithara, ita Piso

tragico ornatu canebat.

66ὶ ceterum militaris quoque eonspiratio non ultra sesellit.

aerensis indicibus ad prodendum Faenium Rufum . quem cumdem conscium et inquisitorem non tolerabant. ergo instanti minitantique renidens Scaevinus neminem ait plura scire quam ipsum, hortaturquo ultro, redderet tam bono principi vicem.

non Vox adversum ea Faenio. non silentium, sed verba sua praepediens et pavoris manifestus, ceterisque, .ac maxime Cervario Proculo equite Romano, ad convincendum eum eo

nisis, iussu imperatoris a Cassio milite . qui ob insigne corporis robur adstabat, corripitur vinciturque. 67ὶ uox eorundem indicio Subrius Flavus tribunus pervertitur. primo dissimilitudinem morum ad defensionem trahens, neque se armalum cum inermibus et esseminatis tantum facinus consociaturum; dein postquam urgebatur, conseMsionis gloriam amplexus. interrogatusque a Nerone quibus causis ad oblivionem sacramenti processisset, coderam te, uinquit. unec quisquam tibi fidelior militum fuit, dum amari meruisti. odisse coepi, postquam parricida matris et uxoris, auriga et histrio et incendiarius exstitisti. o ipsa rettuli verba. quia non, ut Senecae, volgata erant; nec minus nosci decebat militaris viri sensus incomptos et validos . nihil in illR coniuratione gravius auribus Neronis accidisse constitit, qui ut faciendis sceleribus promptus, ita audiandi quae saceret i solens erat. poena Flavi Veianio Nigro tribuno mandatur. is proximo in agro scrobem effodi iussit, quam Flavus ut Ii milem et angustam increpans. circumstantibus militibus. ane hoc quidemn inquit uex disciplina. n admonitusque sortiter Protendere cervicem. culinamo ait o tu tam sortiter serias loet ille mullum tremens. eum vix duobus ictibus caput amputavisset, saevitiam apud Neronem iactavit, sesquiplaga inter- laetum a se dicendo. 68) Proximum constantiae exemplum Sulpicius Asper ce turio praebuit, percunctanti Neroni cur in caedem suam eo spiravisset, breviter respondens non aliter tot stagitiis eius subveniri potuisse. tum iussam poenam subiit. nec ceteri centuriones in perpetiendis suppliciis degeneravere. at non

306쪽

CORNELII TACITI ANNALILH

Faenio Ruso par animus, sed lamentationes suas etiam intestamentum contulit. Opperiebatur Nero ut Vestinus quoquo consul in crimen attraheretur, violentum et insensum ratus: sed ex coniuratis consilia cum Vestino non miscuerant quidam vetustis in eum simultatibus, plures. quia praecipitem et insociabilem erod hant. ceterum Neroni odium adversus Vestinum ex intima

sodalitate coeperat, dum hic ignaviam principis penitus tognitam despicit, ille ferociam amici metuit, saepe asperis facetiis

inlusiis, quae ubi multum ex Vero traxere, acrem sui memoriam relinquunt. aecesserat repens causa, quod Vestinus Si

tiliam Messalinam matrimonio sibi iunxerat, haud nescius inter

adulteros eius et Caesarem PSSe.

69ὶ Igitur non crimino, non accusatore exsistente, quia speciem iudicis induero non pol erat, ad vim dominationis

conversus Gerellanum tribunum cum cohorte militum inmittit, iubetque praevenire conatus consulis, occupare velut arcem eius, Opprimere delectam iuventutem, quia Vestinus immi nentes soro aedes decoraque servitia et pari aetalo habebat. cuncta eo die munia consulis impleverat conviviumquo cel brabat, nihil metuens, an dissimulando metu, cum ingressimilites vocari eum a tribuno dixere. illo nihil demoratus exsurgit, et omnia simul properantur: clauditur cubiculo, praesto est medicus, abscinduntur venae, vigens adhuc balneo insertur, calida aqua mersatur, nulla edita voce qua semet miseraretur. circumdati interim custodia qui simul discubuerant, nec nisi provecta nocte omissi sunt, postquam pavorem eorum, e mensa exitium opperientium. et imaginatus et inridens Nero salis supplicii luisse ait pro epulis consularibus. 70ὶ Exin M. Annaei Lucani eaedem imperat. is prosuente sanguine, ubi Digescere pedes manusque et paulatim ab extremis cedere spiritum servido adhuc et compote mentis pectore intellegit, recordatus carmen a se compositum, quo volneratnm militem por eiusmodi mortis imaginem obisso iradiderat, versus ipsos rettulit, eaque illi suprema vox fuit. Senecio posthac et Quintianus et Scaevinus, non ex priore vitae mollitia, mox reliqui coniuratorum periere, nullo tacto

dictove memorando.

307쪽

Ill Sed compleri interim urbs funeribus, Capitolium vicibmis: alius filio, fratre alius aut propinquo aut amico inte sectis, agere grates deis, Ornare lauru domum, genua ipsius advolvi et dextram osculis satigare. atque ille gaudium id credens. Antonii Natalis et Cervarii Proeuli sestinata indicia

inpunitalo remuneratur. Milichus praemiis ditatus Conservatoris sibi nomen, Graeco eius rei vocabulo, adsumpsit. o tribunis Gavius Silvanus, quamvis absolutus, sua manu cecidit; Statius Proxumus veniam, quam ab imperatore acceperat. vanitalo exitus corrupit. . exuti dehinc tribunatu Pompeius, Cornelius Martialis, Flavius Nepos, Statius Domitius, quasi principem non quidem odissent, sed tamen existim rentur. Novio Prisco per amicitiam Senecae, et Glitio Galloalquo Annio Pollioni infamatis magis quam conrietis data exsilia. Priscum Artoria Flaccilla coniux comitata est, Gallum Egnatia Maximilla, magnis primum et integris opibus, post

ademptis; quae utraque gloriam eius auxere. pellitur et Rufius Crispinus, occasione coniurationis, sed Neroni invisus quod Poppaeam quondam matrimonio tenuerat. Verginium et Mus nium Rufum claritudo nominis expuIit: nam Verginius studia iuvenum eloquentia. Musonius praeceptis sapientiae fovebat.

Cluvidieno Quieto, Iulio Agrippae, Blitio Catulino, Petronio

Prisco, Iulio Altino, velut in agmen et numerum, Aegaei maris insulae permittuntur. at Cadicia uxor Scaevini et Camsonius Maximus Italia prohibentur, reos suisse se tantum poena experti. Atilla mater Annaei Lucani sine absolutione, sino supplicio dissimulata.

72ὶ Quibus perpetratis Nero, et contione militum habila, bina nummum milia viritim manipularibus divisit, addiditque

sine pretio frumentum, quo ante ex modo annonae uteba tur. tum . quasi gesta bello expositurus, Vocat Senatum, et

triumphale decus Petronio Turpiliano consulari, Cocceio die vae praetori designato, Tigellino praesecto praetorii tribuit, Tigellinum et Nervam ita extollens, ut super triumphales in foro imagines apud Palatium quoquo effigies eorum sisteret. consularia insignia Nymphidio; de quo, quia nunc primum oblatus est, pauca repetam: nam et ipso pars Romanarum eladium erit. igitur matre libertina ortus, quae corpus dec Diuitigod by Corale

308쪽

a02 CORNELII TACITI ANNALIGM LIBER XV. Cap. n. 73. γε.rum inter servos libertosque principum vulgaverat, ex G. Caesare se genitum serebat, quoniam sorte quadam habitu procerus et torvo Vultu erat, sive G. Caesar, scortorum quoque cupiens, etiam matri eius illusit.

73ὶ Sed Nero vocato senatu, oratione inter patres habita, edictum apud populum et collata in libros indicia conse

sionesque damnatorum adiunxit. etenim crebro vulgi rumore Iacerabatur, tamquam viros et insontes ob invidiam aut metum exstinxisset. ceterum coeptam adultamque et revictam eoniurationem neque tunc dubitavero quibus verum noscendi

cura erat, et latentur qui post interitum Neronis in urbem regressi sunt. at in senatu cunctis, ut cuique plurimum ma roris, in adulationem demissis, Iunium Gallionem Senecae fratris morte pavidum et pro sua incolumitate supplicem increpuit Salienus Clemens, hostem et parricidam vocans, donec consensu patrum deterritus est, ne publicis malis abuli ad occasionem privati odii videretur, neu composita aut oblitterata mansuetudine principis novam ad saevitiam retraheret.

7εὶ Tum dona et grates deis decernuntur, propriusque honos Soli cui est vetus aedes apud circum, in quo lacinus

parabatur), qui Occulta coniurationis numine retexisset; utque circensium Cerealium ludicrum pluribus equorum cursibus celebraretur, mensisque Aprilis Neronis cognomentum acciperet; templum Saluti exstrueretur eo loci ox quo Scaevinus serrum prompserat. ipse eum pugionem apud Capitolium sacravit, inscripsitque Iovi vindici. in praesens haud animadversum; post arma Iulii Vindicis ad auspicium et praesagium suturae ultionis trahebatur. reperio in commentariis senatus Cerialem Anicium consulem designatum pro sententia dixisse ut templum divo Neroni quam maturrime publica pecunia poneretur. quod quidem ille decernebat tamquam mortalo lastigium egresso ct venerationem hominum merito, ' quorundam ad omina dolum sui exitus Verteretur: nam deum honor principi non ante habetur quam agere inter homines desierit. juirae Q

309쪽

cORNELII TACITI ANNALIUM LIBER XVI. cap. I. 2. 303

LIBER SEXTUS DECIMUS.

lj Ini usit dehinc Neroni fortuna per vanitatem ipsius et promissa Caeselli Bassi, qui origine Poenus, mente turbida, nocturnae quietis imaginem ad spem haud dubiam retraxit,

Vectusque Romam, principis aditum emercatus, expromitrepertum in agro suo specum altitudine inmensa, quo magnavis auri contineretur, non in formam pecuniae, sed rudi et antiquo pondere. lateros quippe praegraves iacerct, asta tibus parto alia columnis: quae per tantum aevi occulta at gendis praesentibus bonis. ceterum, ut coniectura demo straret, Dido Phoenissam Τyro profugam condita Karthagine illas opes abdidisse, ne novus populus nimia pecunia lasci-Viret, aut reges Numidarum, et alias insensi, cupidine auri ad hellum accenderentur. 2ὶ Igitur Nero, non auctoris, non ipsius negotii fide satis spectata, nec missis per quos nosceret an vera adferrentur. auget ultro rumorem, mittitque qui velut pariam praedam adveherent. dantur triremes et delectum navigium iuvandae sest nationi. nec aliud per illos dies populus credulitate, prudentes diversa fama lutere. ac sorte quinquennale ludicrum secundo Iustro celebrabatur; i auaratoribus in eantoribus9 oratoribu que praecipua materia in laudem principis adsumpta est. non enim solitas tantum fruges nec confusum metallis aurum gigni, sed nova ubertate provenire terram et obvias opeS deserre deos, quaeque alia summa lacundia nec minore adulatione servilia singebant, securi de facilitate credentis.

310쪽

CORNELII TACITI ANNALILM 3ὶ Gliscebat interim luxuria spe inani, consumebanturque veteres opes quasi oblatis quas multos per annos prodigeret. quin et inde iam largiebatur; et divitiarum exspectatio inter

causas paupertatis publicae erat. nam Bassus, effosso agro suo latisque circum arvis, dum hunc vel illum locum promissi specus adseverat, sequunturque non modo milites sed populus agrestium eniciendo operi adsumptus, tandem posita vecordia, non salsa antea somnia sua seque tune primum elusum admirans, pudorem et metum morte voluntaria effugit. quidam vinctum ac mox dimissum tradidere, ademptis bonis in locum regiae gBZae.

εὶ Interea senatus, propinquo iam lustrali certamine, ut

dedecus averteret, Ollert imperatori victoriam cantus, adicitque lacundiae coronam, qua ludicra deformitas velaretur. sed Nero nihil ambitu nec potestate senatus Opus esso dictitans, Se aequum adversum aemulos, et religione iudi eum meritam laudem adsecuturum, primo carmen in scena recitat; mox

sagitante vulgo ut omnia studia sua publicaret haec enim verba dixereὶ, ingreditur theatrum, cunctis citharae legibus

obtemperans, ne sessus resideret, ne Sudorem nisi ea quam indutui gerebat veste detergeret, ut nulla oris aut narium excrementa viserentur. postremo flexus genu, et coetum illum manu veneratus, sententias iudicum opperiebatur ficto pavore.

et plebs quidem urbis, histrionum quoque gestus iuVaro solita, personabat certis modis plausuque composito. crederes Iaetari; ac fortasse laetabantur per incuriam publici flagitii. bin Sed qui remotis e municipiis severamque adhuc et antiqui moris retinentes Italiam, quique per Ionginquas provincias lascivia inexperti officio legationum aut privata utilitate advenerant, neque aspectum illum toleraro neque labori inhonesto funicere, cum manibus negetis satiscerent, turbarent gnaros, ac saepe a militibus verberarentur. qui per euneos

stabant, ne quod temporis momentum inpari clamore aut silentio segni praeteriret. constitit plerosque equitum, dum per angustias aditus et ingruentem multitudinem enituntur, obtritos, et alios, dum diem noctemque sedilibus continuant, morbo exitiabili correptos. quippe gravior inerat metus, Si

spectaculo defuissent multis palam et pluribus Oeeulus, ut